2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
411
O‘QUVCHI–YOSHLARDA SOG’LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHDA
SOG’LOMLASHTIRUVCHI YURISHI O’RNI
Qosimov Faxriddin Jo‘raqulovich
O‘zbekiston davlat sport akademiyasi huzurudagi jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha
mutaxassislarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti Samarqand filiali “Jismoniy
tarbiya va sport nazariyasi va uslubiyati” kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15090066
Аnnotatsiya.
Ushbu maqolada o‘quvchi-yoshlarda sogʻlom turmush tarzini
shakllantirishda ommaviy yurish va yugurishni mashqlari o‘rni chuqur oʻrganilgan. Xususan,
to‘g‘ri, sog‘lom, ratsional ovqatlanish; doimo harakatda bo‘lib, kam harakatlik hayot tarzudan
qochish, kun tartibini va ishni biologik rejim asosida tashkil qilish, atrof-muhitga munosabat
masalasi kabi sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda yengil atletika sport turin batafsil, keng
yoritilgan.
Kalit so‘zlari
: Yengil atletika, yurish, ta’lim-tarbiya, sog‘lomlashtirish, intellektual,
salomatlik, ommaviy sport, jismoniy barkamol.
So‘nggi yillarda aholi salomatligini mustahkamlash, ularni jismoniy tarbiya va ommaviy
sportga keng jalb qilish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va ommaviy
sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2020 yil 30-oktyabrdagi PF-6099-son
farmoni qabuli qilindi
1
.
Mazkur farmonda jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan muntazam shug‘ullanish
hamda sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirish orqali har bir fuqaroda
kasallikka qarshi kuchli immun tizimi paydo bo‘lishini ta’minlash, zararli odatlardan voz kechish,
to‘g‘ri ovqatlanish tamoyillariga amal qilish, tiklash va reabilitatsiya ishlari hamda ommaviy
jismoniy faollik tadbirlarini tizimli va samarali tashkil qilish, bu borada tegishli infratuzilma va
boshqa zarur shart-sharoitlarni yaratish kuzda tutilgan. Aholini kunlik yurish va yugurishga targ‘ib
qilish maqsadida “Sog‘lom turmush tarzi” (www.1hls.uz) platformasini yaratish to‘g‘risidagi
ko‘rsatmalar berilidi. O‘zbekiston hududida bir sutka davomida o‘n ming va undan ortiq qadam
yurgan 18 va undan yuqori yoshdagi O‘zbekiston Respublikasi fuqarosining platformadagi
elektron hamyoniga 3 ming so‘mdan mablag‘ berish ham ko‘zda tutilgan.
Bundan tashqari yurtimizning barcha hududlarida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib
qilish, aholi, ayniqsa yoshlarni sportga bo‘lgan qiziqishlarini yanada oshirish maqsadida piyoda
yurish marafonlari tashkil etilmoqda. “Sog‘lom hayot uchun har kuni 10 ming qadam piyoda
yurish” shiori ostida tashkil etilgan piyoda yurish tadbirlaridan ko‘zlangan asosiy maqsad – aholi
o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, ularning jismoniy faolligi darajasini oshirish,
aholining antropometrik ko‘rsatkichlarini (semizlik darajasini, vazn indeksini kamaytirish,
salomatlikni mustahkamlash) yaxshilash hamda sog‘lom hayot kechirish darajasini ko‘tarish,
avvalo yurak-qon tomir va nafas olish yo‘llari hamda semizlik (ortiqcha vazn) kasalligiga
chalingan fuqarolarimizning sog‘lig‘ini barqaror tiklashdan iborat.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va ommaviy
sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2020 yil 30-oktyabrdagi PF-6099-son
farmoni.
(Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 31.10.2020 y., 06/20/6099/1450-son)
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
412
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tadqiqotlarga asoslanib, kuniga 6 km yoki 10 ming
qadam yurish bir qator kasalliklarning rivojlanishiga yo‘l qo‘ymaydi, degan xulosaga keldi.
Bularga nafaqat osteoporoz, qandli diabet, gipertoniya, balki kardiomiopatiya va saratonning
ayrim turlari kiradi.
Biroq, bu ko‘rsatkichlar turli yosh guruhlari uchun farq qiladi. Masalan, 5 yoshdan 10
yoshgacha bo‘lgan bolalar bemalol 11000-15000 qadamgacha, o‘spirinlar - 12000 dan 20000
gacha, kattalar - 5000 dan 10000 gacha, keksalar - 3000 dan 5000 gacha qadam bosish foydalidir.
Muntazam piyoda yurishning inson salomatligi uchun afzalliklari:
- salomatlik, hayot davomiyligi, qon bosimi uchun juda foydali, insonga deyarli jarohat
yetkazmay, sezilarli darajada kaloriya parchalash imkonini beradi;
- yurak-qon tomir kasalliklari xavfini 31 foizga kamaytiradi;
-o‘lim holati ehtimoli o‘zini ortiqcha urintirmagan kishilarga nisbatan 32 foizga kam
bo‘ladi;
- yurak-qon tomir kasalliklari natijasida kelib chiqadigan o‘lim xavfini 26 foizga, boshqa
barcha kasalliklar natijasidagi o‘lim holatlari esa 20 foizga kamayadi.
Shunday ekan, barcha yurtdoshlarimizni sog‘lom hayot uchun har kuni 10 ming qadam
piyoda yurishga chaqirib qolamiz.
Ekspert va olimlarning piyoda yurishning foydasi haqidagi fikrlarni Gippokratdan boshlash
mumkin, u taxminan 2400 yil avval “Piyoda yurish – inson uchun eng yaxshi davo vositasi” deb
aytgan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yurish yurak va qon tomir kasalliklarini rivojlanish
ehtimolini uch baravarga kamaytiradi. Bundan tashqari, faol hayot tarzi tufayli suyaklar
kuchayadi, qon bosimi tartibga solinadi, mushak to‘qimalari tonuslanadi va uxlash normallashadi.
Salomatlikni mustahkamlashning juda oson va yoqimli usullaridan biri piyoda yurishdir.
1. Tafakkurga undaydi;
2. Kayfiyatni ko‘taradi, yangi g‘oyalarga turtki beradi;
3. Allergiyani yengishda ko‘makchi;
4. Umr davomiyligini uzaytiradi;
5. Moddalar almashinuvini yaxshilaydi;
6. Pulni tejaydi;
7. Uyquni yaxshilaydi, stressdan himoyalaydi;
8. Suyaklarni mustahkamlaydi;
9. Ko‘rishni yaxshilaydi;
10. Kishilarni extiyojini yaxshilaydi.
Har kuni bir necha soat yurib, sut bezlaridagi onkologik neoplazmalar xavfini
kamaytirishingiz va ilgari surunkali xarakterga ega bo‘lgan bel sohasidagi og‘riqli hislarni bartaraf
etishingiz mumkin.
Sportni qisman almashtiring va ortiqcha vaznni kamaytirishga yordam bering. Piyoda
yurish yurak urish tezligining oshishiga yordam beradi, bu qon oqimini oshiradi va mushaklarning
kislorod bilan ta’minlanishini yaxshilaydi. Yurish paytida kaloriyalar dam olish vaqtidan 5 baravar
ko‘proq yoqiladi.
Umr davomiyligini uzaytiradi. Qarish tanadagi yuqori darajadagi o‘ziga xos oqsillar bilan
bog‘liq bo‘lib, ular yallig‘lanish va barcha turdagi "senil" kasalliklarning rivojlanishiga yordam
beradi. Har kuni yurish bu oqsillar miqdorini kamaytirishi va iloji boricha yoshligingizni saqlab
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
413
qolishi mumkin. Tez yurish odamning umrini 1: 2 nisbatda oshiradi, ya’ni 1 soat yurish
qo‘shimcha 2 soatlik hayotga ega bo‘lishi mumkin.
Kayfiyatni ko‘taradi, yangi g‘oyalarga turtki beradi. Yurishning foydasi, hatto yarim soat
bo‘lsa ham, o‘z qadr-qimmatini ko‘tarish, kayfiyatga ijobiy ta’sir qilish, salbiy fikrlardan
chalg‘itish va kuch berish ta’sirida. Toza havoda sayr qilishni tashkil qilish, yaqinlashib
kelayotgan depressiyadan xalos bo‘lish uchun barcha zarur shartlar mavjud. Bu adrenalin chiqishi
paytida endorfin va neyrotransmitterlarning ajralib chiqishi bilan bog‘liq.
Miyaning faoliyatini yaxshilang. Nerv aloqalari kuchayganligi sababli aqliy qobiliyat
yaxshilanadi. Yurishning afzalliklari nafaqat analitik ish uchun mas’ul bo‘lgan, balki ijodiy
salohiyatni ro‘yobga chiqarish uchun keng maydon yaratadigan chap yarim sharda ham namoyon
bo‘ladi. G‘oyalarni ishlab chiqarish qobiliyati 60 foizga oshishi tajribada isbotlangan.
Pulni tejaydi. Yurishning barcha afzalliklari uchun yoqimli bonus "bepul" bo‘ladi. Qulay
yuradigan poyafzallardan tashqari, endi cheklovlar yo‘q, bu moliyaviy mablag‘larni talab
qilmaydi. Obuna sotib olish yoki murabbiy xizmatiga haq to’lashning hojati yo'q. Buning uchun
yurishni kundalik sevimli mashg‘ulotlariga aylantirish uchun ozgina harakat qilish kerak.
Sog‘lomlashtiruvchi yurish sportcha yurishining nomusobaqaviy ko‘rinishidir. Sportcha
yurishining bosh, o‘ziga xos xususiyati-oddiy yurishga o‘xshamagan, o‘ziga xos yurish uslubidir.
Sportcha yurishi sonlarning kuchli harakatiga asoslangan. Sportcha yurishi sog‘lomlashtiruvchi
yurishning turlaridan biri. Farqi shundaki, sog‘lomlashtiruvchi yurish bilan shug‘ullanayotgan
inson sportcha yurishida mavjud qoidalarga amal qilmaydi.
Sog‘lomlashtiruvchi yurishda har kuni 10 ming qadam yurish sog‘liq uchun foydalidir.
Inson yurganda yurak daqiqasiga 120 marta urishi maqsadga muvofiqdir, ammo bunday yurishni
tashkil etmasa, bunday yurish vaqtni bekorga sarflash demakdir. Yurish harakat tezligi soatiga 5-
6 km.ni tashkil etsagina foydali bo‘ladi. Bunda inson albatta terlashi va charchoqni his etishi kerak.
Salomatlik - bu insonda mavjud bo‘lgan eng qadrli narsadir. Muammolarning paydo
bo‘lishini kutmasdan, har doim unga g‘amxo‘rlik qilishingiz kerak. Tananing sog‘lig‘ini
yaxshilashning eng maqbul usuli - bu yurishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va
ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2020 yil 30-
oktyabrdagi PF-6099-son farmoni
2.
Taranova A.V, Kolobov V.A. Teoriya i metodika obucheniya legkoy atletike v
professionalnoy podgotovke studentov IFK. – T.: O‘zDJTI, 2012.
3.
Shakirjanova K.T. Yengil atletika aholini sog‘lomlashtirish vositasi sifatida. – T.:
O‘zDJTI, 2011.
