ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1040
O‘ZNEKISTON RESPUBLIKASIDA O‘LIM JAZOSINI BEKOR QILISH INSON
HUQUQ VA ERKINLIKLARINING KAFOLATIDIR: MILLIY VA XORIJIY
DAVLATLAR
Ne’matjonova Mumtozbegim Baxromjon qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoiy odil sudlov fakulteti 2-kurs talabasi
+998-94 152-05-26.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15115780
Annotatsiya
. Ushbu maqolada o’lim jazosining o’ziga xos xususiyatlari aytib o’tildi.
Ammo ko’p davlatlarda o’lim jazosining joriy qilinishi ko’plab muhokamalarga sabab
bo’ldi, ushbu jazoni qo’llashdan maqsadlar va sabablar aytib o’tildi. Ko’p mamlakatlarda esa bu
jazo turi inson huquq erkinliklarini buzish deb qaralgan. Milliy huquq tizimida o’lim jazosining
ahamiyati haqida so’z boradi va taklif beriladi. Yashash huquqining kafolatlarini ta’minlovchi
xalqaro tajribalar, shartnomlar, hujjatlar muhokama qilindi. Odil sudlovda o’lim jazosining bekor
qilinishiga doir dalillar, fikrlar keltirildi.
Kalit so‘zlar
: o‘lim jazosi, yashash huquqi, inson huquq va erkinliklari, konstitutsiya, sud,
xalqaro hujjat, Konstitutsiyaviy huquq.
THE ABOLITION OF THE DEATH PENALTY IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
IS A GUARANTEE OF HUMAN RIGHTS AND FREEDOMS: NATIONAL AND
FOREIGN STATES.
Abstract.
This article describes the specific features of the death penalty. However, the
introduction of the death penalty in many countries caused a lot of discussion, the goals and
reasons for the use of this punishment were mentioned. In many countries, this type of punishment
is considered a violation of human rights and freedoms. The importance of the death penalty in
the national legal system is discussed and suggested. International experience, contracts, and
documents guaranteeing the right to life were discussed. Evidence and opinions on the abolition
of the death penalty were presented at the trial.
Key words
: death penalty, right to life, human rights and freedoms, constitution, court,
international document, Constitutional law.
ОТМЕНА СМЕРТНОЙ КАЗНИ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН – ГАРАНТИЯ
ПРАВ И СВОБОД ЧЕЛОВЕКА: НАЦИОНАЛЬНЫХ И ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1041
Аннотация.
В данной статье рассмотрены особенности применения смертной
казни. Однако введение смертной казни во многих странах вызвало много дискуссий,
упоминались цели и причины применения этого наказания. Во многих странах этот вид
наказания считается нарушением прав и свобод человека. Обсуждается и предлагается
значение смертной казни в национальной правовой системе. Обсуждался международный
опыт, контракты и документы, гарантирующие право на жизнь. На суде были
представлены доказательства и мнения об отмене смертной казни.
Ключевые слова
: смертная казнь, право на жизнь, права и свободы человека,
конституция, суд, международный документ, конституционный закон.
Kirish.
Oʻlim jazosi
deb ataladigan amaldagi jazo sifatida shaxsni
qasddan oʻldirish boʻyicha davlat tomonidan qo'llanilinadigan jinoiy jazo chorasi hisoblanadi.
Inson huquq va erkinliklarini ta’minlash demokratik va huquqiy davlatning asosiy belgilari
hisoblanadi. Ushbu huquqlar esa bosh qomusimizda ham belgilab o’tilgan. Fuqarolarning eng
muhim konstitutsiyaviy huquqlardan biri bu yashash huquqidir. Bu erkinlik bevosita amalga
oshiriladi, shu bilan birga bir qatorda cheklash mumkin emas. Konstitutsiyamizning 25-moddasida
ham aytib o‘tilganidek: Yashash huquqi har bir insonning ajralmas huquqidir va u qonun bilan
muhofaza qilinadi. Inson hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyatdir. O‘zbekiston Respublikasida
o‘lim jazosi taqiqlanadi. Xo’sh, bu davrgacha nechta bosqichlarini bosib o‘tdi.
Tarixdan ma‘lumki, qadimgi misrda ham shunday jazo turlari amalda bo‘lganki, kishini
hayratga solidi. Davlat sirini oshkor qilgani uchun shaxsni tili kesib tashlangan, soxta hujjatlar,
buyumlar tayyorganlagan insonlar ham qattiq jazolangan.
Bundan tashqari, odam oldirish o‘lim jazosi bilan jazolangan. Chunki, bir insonni jonini
olgandan keyin unga ham o‘lim jazosi muvofiq deb hisoblashgan..
Bir necha davlatlarda quyidagi harakatlar uchun o‘lim jazosi bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin: jins bilan bog‘liq jinoyatlar, davlatga qarshi aharaktlar terrorizm, davllat sirini oshkor
qilish, davlatga xoinlik qilish yoki insonga qarshi qaratilgan jinoyatlar ya’ni genotsid, urushni
targ’ib qilish va boshqalar. Bundan tashqari, ayrim hollarda, giyohvand moddalar savdosi va
giyohvand moddalarni saqlashdan tashqari uni iste’mol qilinishi, yoki takroran jinoyat sodir etish,
odam savdosi, odam oʻgʻirlash kabi jinoyatlar ham jiddiy jinoyat hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1042
Tadqiqot materiallari va tahlili.
Shunday boʻlsada oʻlim jazosi ayrim rivojlangan mamlakatlarda saqlanib qolgan,
ayrimlarida esa yoʻq. Statistikalarga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, oʻlim jazosi hozirda
58
mamlakatda
bekor qilingan, 31 davlat qonunida koʻzda tutilgan boʻlsada, keyingi 15 yil
davomida ularning aksariyatida hech kim bu jazoga hukm qilinmagan. Oʻlim jazosi
77
mamlakatda,
shu jumladan, Xitoy, Eron, Saudiya Arabistoni, Yaponiya va AQShning
38
shtatida
qoʻllanmoqda. Pokiston, Kongo, Nigeriya va Yamanda voyaga yetmaganlar ham Oʻlim
jazosiga hukm etilishi mumkin. So‘nggi ma'lumotlariga ko‘ra quyidagi davlatlarda o‘lim jazosi
eng ko‘p qo‘llanilgan: birinchi o‘rin Xitoy davlatiga, keyingi o‘rinlar esa Eron, Saudiya
Arabistonda, Pokiston, AQSH davlatlariga tegishli. Oʻlim jazosining bekor qilinishining ham
yaxshi ham yomon tomonlari mavjud. O‘lim jazosi Angliyada 1969 yildan, Fransiyada 1981
yildan, G‘arbiy Germaniyada 1949 yildan, GDRda 1987 yildan, Ispaniyada 1975 yildan,
Rossiyada 1996 yildan buyon qo‘llanilmaydi. Portugaliya 1867 yilda, Yevropada birinchi bo‘lib
o‘lim jazosini bekor qilgan. Belarus davlat bu jazo turini qo‘llab kelayotgan ohirgi davlat
hisoblanadi.
Oʻlim jazosi bekor boʻlishining yaxshi tomonlari:
Birnchidan
noqonuniy hukm qilish xavfi kamayadi ya’ni o'lim jazosini tayinlashdagi
xatoni shaxs allaqachon qatl qilinganidan keyin tuzatib bo'lmaydi hamda ushbu jazoning bekor
qilinishi adolatsizlikdan saqlaydi. Bunga misol sifatida ushbu hodisani keltirishimiz mumkin:
1993-yil avgust oyida qatl etilgan Aqshning Texas shtatida yashovchi 26 yoshli Ruben Kantning
hikoyasi ham Amerikani hayratda qoldirdi. U qurolli talonchilik va qotillikda ayblangan va oʻlim
jazosiga mahkum etilgan Faqat 2005 yildagina shubhali faktlar asosida begunoh odam qatl etilgani
ma'lum bo'lgan va bunga misol sifatida boshqa bir qancha holatlar mavjud.
Ikkinchidan
oʻlim jazosining bekor qilinishi gumanizm hamda demokratizm gʻoyalarini
keng rivojlanishiga imkoniyat yaratadi. oʻlim jazosi yoʻq mamlakatlarda inson hayoti va qadr-
qimmatiga hurmat aks ettiriladi, jamiyatda insonparvarlik va mehr-oqibat muhimligi ta’kidlanadi.
Uchinchidan
mahkumga oʻz qilgan qilmishini oqibatlarini koʻrsatish hamda qonunlarga
rioya etish ruhida tarbiyalash uchun oʻlim jazosidanda samaraliroq jazo turlari mavjud masalan,
uzoq muddatli va umrbod ozodlikdan mahrum qilish. Fikrimcha, jazoning maqsadi ham
jinoyatchini tarbiyalash, axloqan tuzatish boʻladigan boʻlsa jinoyatchi oʻlim jazosiga mahkum
etilishidan qanday mantiq mavjud? Aybdor o‘zining jazosini o‘tab chiqqandan keyin ham
jamiyatga qo‘shilishi lozim. Bu esa bir qancha vaqt o‘tgandan keyin ro‘y berishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1043
Oʻlim jazosini bekor qilinmasligining sabablariga toʻxtaladigan boʻlsak
:
Birinchidan
, bu koʻplab jinoyatlarning potensial oʻsib borishiga to’sqinlik qilishi mumkin.
O'lim jazosi jamiyatni xavfli jinoyatchilardan himoya qilishga yordam beradi beradi.
Ayrim insonlar qattiq jazo choralarini qoʻllab, jinoyat uchun qat’iy va ogʻir javkbgarlik
tizimi joriy etilganida odamlar oʻzlarida qonun kuchini sinab koʻrishga jur’at eta olishmaydi deb
hisoblashadi
Ikkinchidan
, Jabrlanganlarning qarindoshlari o‘z yaqinining hayotiga zomin bo‘lgan
jinoyatchiga oʻlim jazosi berilmasa oʻziga nisbatan adolatsizlik va jinoyatchiga nisbatan esa
yetarlicha jazolanmaganlik hissini his qilishlari mumkin.
Uchinchidan
, ushbu masalaning moliyaviy tendensiyasi ham mavjud chunki jinoyatchini
qamoqda saqlab turush, uni oziq-ovqat kiyim-kechak bilan ta’minlash bevosita iqtisod bilan
bogʻliq. Hukumatga umrbod qamoqqa olinganlarni oʻlim jazosiga mahkum qilishdan ko'ra uy-
joyga joylashtirish qimmatroqqa tushishi mumkin.
Garchi shunday boʻlsa ham oʻlim jazosining saqlanib qolishi insonparvarlik va gumanizm
prinsiplaridmga zid. Ushbu masalaning diniy omillari ham bor sababi Alloh bergan jonni faqat
Alloh olishi mumkin hamda o‘lim jazosini qo‘llash jinoyatchilikka qarshi kurashishda
malakali yoki samarali yechim hisoblanmaydi.
Yana bir jihati, ko‘plab davlatlarda o‘lim jazosi belgilangan. Ammo jinoyatchilik kamayib
qolgani yo‘q. Aksincha, ko‘paygan holatlar ham bo‘ladi. Maisol uchun, ayrim davlatlar
korrusiyaga qat'iy kurashgan holda, bu jinoyatni assodir etga shaxsga nisbatan o'lim jazosini ustun
ko‘rishadi. Eng muhim masala jazoning qattiqligi emas, Jinoyat kodeksida prinsip sifatida e’tirof
etilgan jazoning muqarrarligidir. Shuningdek huquqshunos Farhod Primovning fikricha
“Jinoyatchilikning oqibati emas, balki sabablariga qarshi kurash olib borish - insonparvar prinsip
hisoblanadi. Negaki, shaxsning jinoyat sodir etishini kutib o‘tirib, holat yuz bergandan keyin
javobgarlikka tortish adolatdan bo‘lmaydi. Biz shaxsni jinoyat sodir etish yo‘liga qadam qo‘ygan
paytidayoq qaytarishimiz kerak. Ana shunda bizda jinoyatchilar paydo bo‘lmaydi” degan.
Fikrimcha ham shunday sababi oʻlim jazosining saqlanib qolishi rivojlangan mamlakat
hisoblangan AQSh hamda boshqa davlatlarda ham jinoyat sodir etilish darajasini pasaytirgani
yoʻq.
Qadimgi Yunoniston
:
tamoyilini tanqid qiladi, chunki zarar yetkazilganidan keyin uni hech qanday harakat bilan bekor
qilib boʻlmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1044
Shunday qilib, agar oʻlim jazosi jamiyat tomonidan qoʻllanilishi kerak boʻlsa, u faqat
ikkinchi jinoyatni oldini olish yoki undan voz kechish uchundir
. Shuning uchun Protagor
biladigan yagona huquq bu inson huquqidir, u suveren jamoa tomonidan oʻrnatilgan va
tasdiqlangan, oʻzini ijobiy yoki davlatning amaldagi qonuni bilan belgilaydi. Aslida, u oʻz
kafolatini oʻlim jazosida topadi. Hurmat qilmaydiganlarning hammasiga tahdid soladi“
, oʻz navbatida, oʻlim jazosini poklanish vositasi sifatida koʻrdi, chunki jinoyatlar
„ifloslanish“dir. Shunday qilib, qonunlarda u tasodifan odamning oʻlimiga sabab boʻlgan hayvonni
yoki obyektni yoʻq qilishni zarur deb hisoblaydi. Shunday qilib, qotillik ruhning kasalligi boʻlib,
uni iloji boricha qayta tarbiyalash kerak va agar reabilitatsiya imkoni boʻlmasa, oxirgi chora
sifatida oʻlimga hukm qilish kerak
fikricha, iroda erkinligi insonga tegishli boʻlsa, fuqaro oʻz harakatlari uchun
javobgardir. Agar jinoyat sodir etilgan boʻlsa, sudya uning oʻrnini qoplash orqali jinoyatni bekor
qilishga imkon beradigan jazoni belgilashi kerak
Bu falsafa bir tomondan jamiyatni himoya qilishga, ikkinchi tomondan sodir etilgan jinoyat
oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan. U XVII asrgacha, yaʼni oʻlim jazosini bekor qilish haqidagi
ilk mulohazalar paydo boʻlgan vaqtgacha Gʻarb jinoiy qonunchiligini ilhomlantirib kelgan
Xitoy: Xitoy Xalq Respublikasida hozirgi kunga qadar o‘lim jazosi qo‘llanilinib kelsada,
Tan sulolasidan bo‘lmish Syuan Szyan amalga oshirgan
O‘zbekiston milliy huquq tizimi: Oʻlim jazosini jazolash tizimidan butkul chiqarib tashlash
choralari koʻrilmoqda. Mustaqillikka erishganimizdan keyin yurtimizda o‘lim jazosi qo‘llanishi
mumkin bo‘lgan jazolar ro‘yxati 33 tadan 2 tagacha qisqartilidi. Ayni paytda Oʻzbekiston
qonunchiligida faqat terrorchilik va ogʻirlashtiruvchi holatlarda qasddan odam oʻldirganlik
uchungina Oʻlim jazosi berilishi koʻzda tutilgan, xotin-qizlarga, voyaga yetmaganlar va 60
yoshdan oshgan shaxslarga nisbatan Oʻlim jazosi qoʻllanilishi man etilgan. „Oʻzbekiston
Respublikasida oʻlim jazosini bekor qilish toʻgʻrisida“ Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
farmoni (2005-yil 1 avgust)ga koʻra,
1-yanvaridan Oʻlim jazosi oʻrniga umrbod yoki
uzoq muddatga ozodlikdan mahrum etish jazosi joriy qilinishi nazarda tutilgan. Ushbu farmon
orqali insonning yashash huquqi kafolatlanadi va himoya qilinadi. Zero, yasash huquqi har bir
inson eng muhim huquqidir.
Xulosa:
Ushbu maqoladan xulosaga keladigan bo’lsak, o‘lim jazoning qo‘llanishi har
doim ham to‘g‘ri yo‘l bo‘lavermaydi. Bu esa O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksining
7-moddasida keltirlgan insonparvarlik prinsipiga ham zid hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1045
Yashash huquqi har bir insonning tabiiy huquqi va tug‘ilganidan boshlab beriladigan
huquqi hisoblanib, bularning cheklanishi demokratik tamoyillarini buzilishiga olib kelishi
mumkin. Shunday bo’lsada, ayrim huquqshunoslar, quyidagi jinoyat turlariga o‘lim jazosi
qo‘llanishi kerak deb hisoblaydilar. Misol uchun: 97, 118, 155-moddalar. Bu moddalar o‘z
tarkibiga qasddan odam o‘ldirish, nomusga tegish, terrorizmlarni qamrab oladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi https://lex.uz/uz/docs/-6445145
2.
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi.
3.
Jean-Marie Carbasse 2002, s. 15
4.
Neschke, Ada Babette; Follon, Jacques
. Platonisme politique et théorie du droit naturel: Le
platonisme politique dans l'antiquité
5.
Neschke, Ada Babette; Follon, Jacques
. Platonisme politique et théorie du droit naturel: Le
platonisme politique dans l'antiquité
6.
„La peine de mort“. 2020-yil 29-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 2-
aprel.
7.
„Jean-Marie Carbasse“. 2023-yil 9-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 2-
aprel.
8.
