30
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
TA’LIM MENEJERLARINING KASBIY KOMPETENSIYALARINI
SHAKLLANTIRISHGA DOIR METODOLOGIK YONDASHUVLAR
Z.D.Abralova
TDPU, katta o‘qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15133194
Annotatsiya.
Mazkur maqolada
ta’lim menejerlarining kasbiy kompetensiyalarini
shakllantirishga
doir
metodologik
yondashuvlar,
kompetensiya
va
kompetentlik
tushunchalarining mohiyati ochib berilgan.
Kalit so‘zlar.
Kompetensiya, kompetentlik, kasbiy kompetensiya, munosabatlarni
boshqarish, muammolarni boshqarish, o‘z-o‘zini boshqarish
МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ФОРМИРОВАНИЮ
ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ МЕНЕДЖЕРОВ ОБРАЗОВАНИЯ
Aннотация.
В статье рассмотрены методические подходы к формированию
профессиональных компетенций менеджеров образования, сущность понятий
компетенции и компетентность.
Ключевые
слова.
Компетенция,
компетентность,
профессиональная
компетентность, управление отношениями, управление проблемами, самоуправление.
METHODOLOGICAL APPROACHES TO THE FORMATION OF PROFESSIONAL
COMPETENCES OF EDUCATIONAL MANAGERS
Abstract.
This article describes methodological approaches to the formation of
professional competencies of educational managers, the essence of the concepts of competence
and competence.
Keywords:
Competence, professional competence, relationship management, problem
management, self-management.
Ma’lumki, ijtimoiy-iqtisodiy makonning globallashuvi, yangi texnologiyalarning faol
joriy etilishi, axborot resurslarining ahamiyatining ortishi, milliy va jahon bozorlarida raqobat
kuchayishi – shular va boshqa ko‘plab omillar tashkilotlar rahbariyatini o‘ziga xos axborot
vositalarini qidirishni faollashtirishga majbur qiladi. Raqobatbardosh ustunliklarga erishish
omillari, ular orasida menejerning kasbiy vakolatlari darajasi alohida o‘rin tutadi.
Bularning barchasi bitiruvchilarning kasbiy kompetensiyalari va mehnat bozori talablari
o‘rtasidagi nomuvofiqlik muammosini hal etish zaruratidan dalolat beradi. Dunyo
mamlakatlarining Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo 192 ta davlati 2015-yilning sentabr
oyida “Dunyomizning o‘zgarishi: 2030-yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish uchun Kun
tartibi” dasturi hamda uni monitoringi majburiyatlarini qabul qilgan.
31
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
BMT mamlakatimizga 2016-yilda “Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun
taraqqiyot siyosatiga doir tadbirlarni har tomonlama joriy qilish, jadallashtirish va qo‘llab-
quvvatlash” (MAPS) yondashuvini taklif etgan. Ushbu yondashuvda uchta jadallashtirish sohasi
(akselerator) keng islohotlar uchun qamrab olingan. Shu sohalarning birinchisi “Boshqaruv
tizimlarining samaradorligi va hisobdorligini oshirish” sanaladi va unda “Samarali boshqaruv
barqaror rivojlanishning barcha boshqa maqsadlariga erishishda tarmoqlararo va asosiy
katalizatordir”, – deya alohida e’tirof etilgan. Bu holat boshqaruv tizimini takomillashtirish,
rahbar (yosh) kadrlarni tanlash, tayyorlash, malakasini oshirish, ularning bilim saviyasini yanada
yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq shart-sharoitlarni yaratish hamda ularni ilmiy jihatdan
takomillashtirish bo‘yicha domiy ravishda tadqiqotlar olib borishga zarurat borligidan dalolat
beradi.
Kompetensiya – bu to‘g‘ri xulq-atvorni namoyish etadigan va ishda yuqori natijalarga
erisha oladigan xodimning asosiy tavsifidir.
Kompetensiya – bu xodimning tashkilotda qabul qilingan me’yorlarga muvofiq harakat
qilish qobiliyati (xodim erishishi kerak bo‘lgan minimal standartni belgilash).
Kompetensiya – bu xodimning mehnat funksiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi uchun
zarur bo‘lgan xulq-atvor tavsifi bo‘lib, u o‘zini namunadagidek tutishning zarur meyorlarini
o‘zida aks ettiradi.
Jahonda boshqaruv yo‘nalishidagi tadqiqotlarda rahbar shaxsi yoki faoliyatiga
kompetensiyalar va kompetentlik kontekstida – boshqaruv kompetentligi, akmeologik
kompetentlik, kommunikativ kompetentlik, professional kompetentlik, ijtimoiy-psixologik
kompetentlik, ijtimoiy-perseptiv kompetentlik, ijtimoiy kompetentlik, konfliktli kompetentlik,
etnomadaniy kompetentlik masalalari bo‘yicha “motivatsion-qadriyatli”, “sotsio-antropologik”,
“xulq-atvorli”, “integral”, “orderli”, “yarim tizimli”, “kibernetik” va “raqamli tranformatsiyaviy”
tahlil uslublarida izlanishlar olib borilmoqda.
Xorijiy so‘zlar lug‘atida “kompetentlik” atamasi lotin tilidan – sompetentis – mos,
qobiliyatli, ya’ni kompetensiyalarga ega, kompetensiya tushunchasi – competentia – taalluqli,
tegishli degan mazmunni ifodalovchi izohlarni uchratish mumkin.
Ilmiy adabiyotlarning
tahliliga
qaraganda,
professional
kompetentlikni
aniqlashga doir tadqiqotchilar tomonidan turli yondashuvlar mavjud.
Jumladan, Yevropa va amerikalik tadqiqotchilar professional kompetentlikni amaliy
jihatlarini, ya’ni: muhitga ta’sir etuvchi (I.Borg, M.Muller, T.Staufenbiel); vazifani
muvaffaqiyatli uddalashga xizmat qiluvchi bilim, ko‘nikma va malakalar majmuasi
(M.Perlmutter, M.Kaplan, L.Nyguist); faoliyat tuzilmasidagi alohida xatti-harakatlarni amalga
32
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
oshirishni ta’minotchisi (G.Schreder, M.Vorwerg); amaliyotga tatbiq etiladigan usullarni bilish
jarayonlariga qo‘llovchi (S.P.Dyrstra, S.Dollinger) sifatida o‘rganishgan (Rogachev V.V., 2002).
Tadqiqotchi olim A.Vlasov, E.Poteyevaning fikriga ko‘ra, bugungi kunda mamlakatning
raqobatbardoshligi jahon iqtisodiyoti va siyosati rivojlanishining eng muhim omillaridan biridir,
chunki u nafaqat sof iqtisodiy ko‘rsatkichlarni qamrab oladi, balki muhim noiqtisodiy
omillarning oqibatlarini ham baholaydi. Raqobatbardoshlikning asosiy ko‘rsatkichi aholi
turmushining yuqori darajasi va sifati hisoblanadi. Mamlakatlar ijtimoiy qadriyatlar tizimi va
ta’lim tizimi bilan raqobatlashadigan ta’lim darajasiga alohida rol beriladi. Yana bir komponent -
bu inson kapitalini rivojlantirish, bunda asosiy e’tibor intellektual salohiyatga qaratiladi. Va,
albatta, ta’lim sifati, inson resurslari raqobatbardoshligini rivojlantirishning strategik yo‘nalishi
sifatida - ijtimoiy-iqtisodiy tizimning bir qismidir. So‘nggi o‘n yilliklarda kasbiy kompetensiyani
rivojlantirish sohasidagi tadqiqotlar faol olib borildi. Buning asosi mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy
ahvolidagi o‘zgarishlar dinamikasidir. Tashkilotning kelajagini belgilovchi strategik omil sifatida
yuqori malakali kadrlar g‘oyasi nisbatan yaqinda paydo bo‘lgan, ammo bugungi kunda u
zamonaviy menejment aksiomasiga aylandi.
Rossiya (Gorelov N.A., 2002, 2004; Tuchkov A.I., Zabrodin Y.M., Nosov N.A. 2005–
2006) va chet ellik mutaxassislar (Robert M.A., Tilman F. 1994,) tadqiqotlariga ko‘ra,
xodimlarni boshqarishdan inson resurslarini boshqarishga o‘tish menejerning asosiy kasbiy
vakolatlarini aniqlash imkonini beradi:
- birinchidan, muassasa ichidagi manfaatlar hamjamiyatida barcha xodimlarga individual
yondashuvni amalga oshirish;
- ikkinchidan, guruh va shaxsiy munosabatlarni tahlil qilish va tartibga solish;
- uchinchidan, nizolarni boshqarish;
- to‘rtinchidan, psixofiziologiya, ergonomika va boshqa talablarga javob berish.
Zamonaviy adabiyotlar va bir qator nashrlarni o‘rganib chiqib, biz tadqiqotimizning
dolzarbligi raqobatbardosh menejerni tayyorlash sifatiga qo‘yiladigan talablarning kuchayishi va
boshqaruvning psixologik-pedagogik jihatlarining zaif rivojlanishi o‘rtasidagi ziddiyatning
kuchayishi bilan bog‘liqligini aniqladik, uning kasbiy kompetensiyasini shakllantirish,
shuningdek, bo‘lajak mutaxassisni tayyorlashda o‘quv jarayoni uchun innovatsion vositalar bilan
yetarli darajada jihozlanmaganligi ma’lum bo‘ldi.
Biz kompetensiyani ta’lim jarayonida yoki to‘plangan amaliy tajriba natijasida
shakllangan muayyan hayotiy vaziyatlarda va kasbiy faoliyatda samarali xulq-atvor uchun
imkoniyatlar majmuasi va "ishbilarmonlik va shaxsiy fazilatlarning ajralmas xususiyati" deb
qaraymiz.
33
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Nafaqat kasbiy faoliyat maqsadlariga erishish uchun yetarli bilim, qobiliyat, ko‘nikma,
tajriba darajasini, balki shaxsning ijtimoiy va axloqiy pozitsiyasini ham aks ettiruvchi
mutaxassis" (A.G. Pashkov).
Kompetensiyani hodisa sifatida o‘rganish jarayonida ko‘pincha kasbiy faoliyatning har
qanday turini samarali bajarish uchun zarur bo‘lgan kompetensiyaning qaysi turlari (yoki
tarkibiy qismlari) universal ekanligi haqida savol tug‘iladi. Derkach va V.G. Zazikin ijtimoiy-
pertseptiv,
avtopsixologik,
kommunikativ,
me’yoriy va refleksiv (refleksiv-status)
kompetensiyalari alohida ajratib ko‘rsatadi. Shunday qilib, adabiy manbalarni tahlil qilish shuni
ko‘rsatdiki, zamonaviy menejerning asosiy kasbiy qobiliyatlaridan biri bu muloqotdir.
Tadqiqotning bir qismi sifatida biz shakllantiruvchi faoliyatni tartibga solish sifatida
funksional-faollik yondashuvini amalga oshiramiz; kasbiy kompetensiyani o‘zgartirishga
qaratilgan interaktiv faoliyat sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu yondashuv bizga quyidagilarni
asoslash imkonini beradi:
– asosiy kasbiy kompetensiyalarni aniqlash asosida shakllantiruvchi dasturlar mazmunini
modulli qurish, keyingi o‘z-o‘zini tarbiyalash imkoniyatini ta’minlash;
- menejerning kasbiy malakasini baholash uchun instrumental yordam, shaxsiy kasbiy
o‘sish dasturini yaratishga yordam berish.
Munosabatlarni boshqarish - liderlik,hamkorlikdagi munosabatlar, jamoadagi faollik,
xodimlarni tushunish, oqilona qaror qabul qilish.
Muammolarni boshqarish - faoliyatni tashkil qilish va rejalashtirish, strategik fikrlash,
muammolarni tahlil qilish va yechish.
O‘z-o‘zini boshqarish - muvaffaqiyatga yo‘nalganlik, egiluvchanlik, qat’iyatlilik, etik
tamoyil va qadriyatlarga amal qilish, o‘z- o‘zini rivojlantirish va stresslarga bardoshlilik.
“Menejment” yo‘nalishi bo‘yicha magistratura ta’lim dasturi doirasida kommunikativ
kompetensiyani shakllantirishni o‘rganar ekanmiz, biz o‘z e’tiborimizni boshqaruvchi kadrlar
tayyorlashning psixologik-pedagogik jihatlariga qaratdik, bunda o‘quv jarayonini tashkil etish
shakli va usullari pedagogik shakllantiruvchi hisoblanadi. Pedagogik ta’sir tegishli psixologik
ta’sirlarni nazarda tutishini hisobga olib, biz kommunikativ kompetensiyani shakllantirishga
prinsipiallik nuqtai nazaridan yondashamiz: ilmiy, yaxlitlik, tizimli. Shakllantiruvchi ta’sir
kelajakdagi menejerlarning kasbiy amaliyotini samarali muloqot qobiliyatlari bilan boyitish
dinamikasini beradi.
Magistratura talabalariga menejerlarining kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish
bo‘yicha treninglarni tashkil etish maqsadga muvofiqdir, o‘z malaka va ko‘nikmalarini
kengaytira oladilar va boyitadilar. Trening mantiqiy tuzilgan va Devid Kolb tomonidan taklif
qilingan uch bosqichdan iborat bo‘lishi nazarda tutiladi:
34
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
1. Tajriba orttirish.
2. Refleksiya.
3. Amalda birlashtirish.
E’tibor bering, treningdagi guruh jarayoni shaxsning uchta asosiy jihatini - kognitiv,
hissiy va xulq-atvorni qamrab oladi. Demak, funksional-faollik yondashuvi doirasida
kommunikativ kompetensiyani shakllantirish insonning aql-zakovati, uning his-tuyg‘ulari,
irodaviy fazilatlari va ijodkorligidan shunday foydalanishga imkon beradiki, yaxlit shaxsning
salohiyati o‘quv jarayoniga kiradi.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, biz ushbu yondashuv kasbiy kompetensiyani
shakllantirish jarayoni uchun asos bo‘lib, kelajakdagi menejer samarali aloqada rejalashtirilgan
va rejalashtirilmagan tajribaga ega bo‘ladi, uni tahlil qilish vositalari bilan jihozlaydi,
ko‘nikmalar, texnikalar, g'oyalarni birlashtirishga yordam beradi va xizmat qiladi, professional
kompetensiyani rivojlantirish katalizatori sifatida, shubhasiz, zamonaviy mehnat bozorida
raqobatbardosh bo‘lish imkoniyatini beradi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, menejerning kasbiy kompetensiyasini shakllantiruvchi
ta'sirning samaradorligi, bu holda kommunikativ kompetensiya oliy ta’lim o‘qituvchilarining
talabalarning mavjud kommunikativ resursini baholash usullarini qo‘llash qobiliyati bilan
belgilanadi. Ularga o‘quv jarayonida maqsadli, oqilona kommunikativ o‘zaro ta'sirni yaratishga
imkon beradi.
REFERENCES
1.
Гительман Л.Д., Исаев А.П. Кадровая конкуренция: новые подходы к работе с
персоналом // Вестник УГТУ-УПИ. Серия «Экономика и управление». 2006. №7. С.
12-22.
2.
Лукашенко
М.А.
Профессиональные
компетенции
руководителя
[Электр.
ресурс:http://www.cfin.ru/management/strategy/competit/ksao.shtml.
3.
Хуторский А.В. Ключевые компетенции как компонент личностно-ориентированной
парадигмы // Народное образование. 2003г. №2, стр.58-64.
