35
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
BO'LAJAK O'QITUVCHILARDA KOMMUNIKATIV KOMPETENTLILIKNI
RIVOJLANTIRISH MEZONLARI VA KO'RSATKICHLARI
М.X.Nishanova
TDPU, o‘qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15133200
Annotatsiya.
Mazkur
maqolada
boʻlajak
oʻqituvchilarning
kommunikativ
kompetentliligini rivojlantirish mezonlari va koʻrsatkichlari chuqur tahlil etilgan va ular haqida
batafsil ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
kommunikativ kompetentli,
muloqot,
kognitiv, hissiy va xulqiy
komponentlar, kommunikativ qobiliyat.
КРИТЕРИИ И ПОКАЗАТЕЛИ РАЗВИТИЯ КОММУНИКАТИВНОЙ
КОМПЕТЕНТНОСТИ У БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ
Аннотация
. В данной статье глубоко проанализированы критерии и показатели
развития коммуникативной компетентности у будущих учителей и предоставлена
подробная информация о них.
Ключевые слова:
коммуникативная компетентность, общение, когнитивный,
эмоциональный и поведенческий компоненты, коммуникативные способности.
BASIS AND INDICATORS OF DEVELOPMENT OF COMMUNICATIVE
COMPETENCE OF FUTURE TEACHERS
Abstract.
This article deeply analyzes the criteria and indicators of development of
communicative competence of future teachers and provides detailed information about them.
Keywords:
communicative competence, communication, cognitive, emotional and
behavioral components, communicative abilities.
Bugungi kunda pedagogik oliy ta’lim muassaslarida talabalarni ijtimoiy-gumanitar nuqtai
nazardan tayyorlash jarayonini takomillashtirish, bo‘lajak o‘qituvchilarda kommunikativ
kompetentlilik shakllanganligining maxsus mezonlari, ko‘rsatkichlari hamda darajalarini
aniqlash o‘ta zarur ekanligini koʻrsatdi. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kommunikativ
kompetentliligini shakllantirish samarali muloqotda shaxsning o‘ziga xos xususiyatlaridan
hisoblanadi. Muloqot samaradorligini oshirish uchun muloqot uchun ahamiyatli bo‘lgan shaxs
xususiyatlaridan tashqari turli vaziyatlarda samarali hamkorlik faoliyati usullarini egallash ham
muhim hisoblanadi.
Muloqotdagi sheriklarning bir-birini tushunishlari va empatiyasini to‘liq ta’minlovchi
muloqot usullari, uslublari va vositalari
samarali muloqot texnologiyalari
deb ataladi.
36
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Masalan, “faol tinglash” texnologiyasi asosida muloqot samaradorligini ta’minlovchi
alohida kommunikativ ko‘nikmalar qatoriga quyidagilar kiradi:
-
diqqatini notiqqa qarata jamlay olishi;
-
ma’lumotning umumiy mazmuni hamda ayrim qismlarini to‘g‘ri tushunayotganligini
aniqlash;
-
olingan ma’lumotni suhbatdoshlariga boshqacha so‘zlar bilan yetkaza olish;
-
tinglash davomida so‘zlovchi nutqini bo‘lmaslik, maslahat berishga, tanqid qilishga
urinmaslik, xulosa chiqarmaslik, javob tayyorlashga
chalg‘imaslik. Bu
faoliyatni keyinroq siz
diqqat markazida bo‘lganingizda qilish mumkin, bunda sizni tinglashlari va tushunushlari uchun
harakat qilish lozim;
-
ma’lumotlarni ma’lum ketma-ketlikda bayon etish va siz tomondan uzatilayotgan
ma’lumotlarni tinglovchilar to‘g‘ri qabul qilganliklariga ishonch hosil bo‘lmaguncha yangi
ma’lumotlarga o‘tmaslik;
- muloqot davomida o‘zaro ishonch, o‘zaro hurmat muhiti barqaror bo‘lishini ta’minlash,
suhbatdoshga nisbatan empatiya namoyish qilish;
- muloqotning noverbal vositalaridan foydalanish.
Samarali bahs olib borish, nizo davomida o‘zini to‘g‘ri tutish, o‘z hissiyotlarini nazorat
qilish, g‘azabni boshqarish kabi texnologiyalar mavjud. Shaxs xususiyatlarini rivojlantirish va
korreksiya qilish, kommunikativ qobiliyat va ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun nizo davomida
o‘z hissiyotlarini nazorat qilishni o‘rganishda autotrening va ijtimoiy-psixologik treninglarning
o‘rni katta.
Mazkur texnologiyalar ham auditoriya, ham auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlar uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, ulardan ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitish, to‘garak mashg‘ulotlari, turli
seminar treninglarni tashkil etish jarayonida, volontyorlik guruhlari faoliyatida samarali
foydalanish mumkin.
Tadqiqotda pedagogik OTM talabalarida kommunikativ kompetentlilikni shakllanganligi
mezonlari alohida sifat ko‘rsatkichlar, uning darajalari esa mazkur mezonlarni tanlashga bog‘liq
bo‘lgan miqdoriy tavsif sifatida belgilanadi.
Kommunikativ kompetentlilikni tadqiq qilish uchun yuqori ahamiyat kasb etuvchi
mezonlar (yohud komponentlar) sifatida
“ifoda”
deb ataluvchi insonning anglash jarayoni, uning
hissiy tomonini –
“munosabat”
, shuningdek,
“murojaat”
ni vujudga keltiruvchi xulq mezonlari
taklif etiladi. Shuning uchun “kommunikativ kompetentlik (yoki muloqotdagi kompetentlik), o‘z
ichiga kognitiv, hissiy va xulqiy komponentlarni qamrab oluvchi murakkab tuzilma
hisoblanadi”.
37
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Demak, bo‘lajak o‘qituvchi nafaqat qator kasbiy vazifalarni bajarishga tayyor bo‘lishi
kerak, balki tashkiliy-boshqaruvchilik faoliyatini olib borishga ham alohida e’tibor qaratishi
lozim. Masalan:
- ta’lim oluvchilar jamoasining ishini tashkillashtirishi;
- ta’lim oluvchilarni boshqarish usullarini egallagan bo‘lishi;
- boshqaruvga oid harakatlarni ishlab chiqish hamda qaror qabul qilish tartibini egallagan
bo‘lishi;
- ta’lim jarayonini tashkillashtirishda xavfsizlik talablaridan kelib chiqib o‘quvchilar
faoliyatini muvofiqlashtirish.
Yuqorida keltirilgan talablar bo‘lajak o‘qituvchilarda kommunikativ kompetentlik
darajasining shakllanganlik mezonlarini aniqlashda muhim asos bo‘lgan o‘lchovlar hisoblanadi.
Bu o‘lchovlarga asoslangan holda bo‘lajak o‘qituvchilarda kommunikativ
kompetentlilikning umumiy mezonlarini aniqlangan (1-jadvalga qarang). Bunda kasbiy
muloqotning barcha jarayonlarida, aynan tashkiliy va boshqaruvga oid qarorlar og‘zaki shaklda
qabul qilinishi e’tiborga olingan.
1 jadval
Kommunikativ kompetentlik tarkibiy qismlarining
umumiy mezonlari
Tarkibiy
qismlari
Мezon va uning xususiyatlari
Kognitiv
Axborotli-kommunikativ mеzon –
bu o‘rinda ma’lumot almashinishidagi
kompеtеnsiya tizimini egallash, shuningdek, kasbiy muloqot jarayonida
insonlarning bir-birlarini anglashi nazarda tutiladi
Xulqiy
Muvofiqlashtiruvchi-kommunikativ mezon -
nafaqat o‘z xulqi balki boshqa
insonlarning xulqini ham boshqarish va muvofiqlashtirish, hamkorlikdagi
faoliyatni to‘laqonli tashkil etishni anglatadi.
Hissiy
Hissiy muloqot mezoni.
Ushbu mezonning o‘ziga xosligi shaxsning hissiy
sohasiga hamda alohida yondoshuvda va uning hissiy holatining o‘zgarishida
vujudga keladigan ehtiyojlariga muvofiqlashtirilishida aks etadi.
Komponentlar ko‘rsatkichi deganda, kommunikativ kompetentlilikning shakllanganligi
haqida mulohaza qilish imkoniyatini beruvchi mezonlar, shuningdek, pedagogik sharoitni
amalga oshirish bilan tashxis qo‘yish modelini joriy qilish jarayonida talaba shaxsi rivojlanishida
yuz beradigan o‘zgarishlar ham nazarda tutiladi.
38
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Kommunikativ kompetentlikning shakllanganlik darajasini aniqlash muammosi eng ko‘p
uchraydi, u uch bosqichda kuzatiladi: yuqori, o‘rta, quyi. Mazkur bosqichlar quyidagi tartibda
aniqlanadi: reproduktiv (qayta tiklash); evristik (ijodiy qayta tiklash); ijodiy. V.P.Bespalko o‘z
navbatida ularni to‘rtga ajratadi: tanish; qayta tiklash (algoritmik faoliyat); murakkab tuzilishli
sermahsul faoliyat (evristik faoliyat); sermahsul ijodiy faoliyat.
Shuni ham qayd etish muhimki, biror bosqichga tegishli ma’lum ko‘nikmani egallagan
bo‘lajak o‘qituvchi quyi bosqichni belgilovchi kompetensiyalarni egallagan bo‘lishi umume’tirof
etilgan fikr hisoblanadi. Shunday bo‘lsa-da, umume’tirof etilgan hamda bosqichlarni o‘zaro
chambarchas bog‘liq bo‘lishini nazarda tutuvchi uch bosqichli tasnifga to‘xtalib o‘tamiz. Bunda
har bir avvalgi bosqich, biz oldin taxmin qilganimizdek, keyingi bosqichni o‘zlashtiradi: past –
kasbiy muloqot sohasidagi barcha kompetensiyalar yuzaki (formal) ko‘rinishga ega bo‘lib,
amaliy tavsifga ega emas; dialogga asoslangan munosabatlarga madaniyati to‘liq shakllanmagan;
insonlarning xulq-atvorini tahlil etish va baholay olish darajasi past; samarali tinglash,
kuzatuvchanlik qobiliyatini egallamaganligi samarali muloqotga to‘sqinlik qiladi; boshqa
kishilar bilan kommunikativ aloqa o‘rnatishda qiyinchilik sezadi; ayrim holatlarda boshqa
insonlarning kechinmalariga mutlaqo befarq; kommunikativ muloqot vaziyatida o‘z xatti-
harakatlarini aniq baholay olmaydi; o‘rta – kasbiy-pedagogik muloqotga oid kompetenцiyalar
empirik-vaziyatli tavsifga ega bo‘lib, umumiy ko‘rinish kasb etadi; dialogga asoslangan
munosabatlarga qodir, biroq to‘liq namoyon etmaydi; boshqa insonlar xulq-atvorini faqat intuitiv
darajada farqlay oladi; samarali tinglash, kuzatuvchanlik qobiliyati o‘rta darajada, bu esa, yanada
samarali muloqotga to‘sqinlik qiladi; muloqotning maqbul usullarini tanlay olish layoqatiga ega;
o‘z xatti-harakatini barcha vaziyatlarda ham to‘g‘ri baholay olmaydi; yuqori– kasbiy-pedagogik
muloqotga oid kompetensiyalarga ega, yaxlit va tizimli ko‘rinishda namoyon bo‘ladi; dialogga
asoslangan munosabatlar madaniyati shakllangan; boshqa insonlar xulq-atvorini to‘liq tahlil etadi
va baholaydi; talabaning tinglash, kuzatuvchanlik qobiliyati yaxshi rivojlangan, bu esa samarali
muloqotga kirishiga to‘liq imkon beradi; talaba boshqa kishilar bilan tezda aloqa o‘rnata oladi;
boshqalarning kechinmalariga sherik bo‘la oladi; muloqotning turli-tuman vaziyatlarida o‘z
xatti-harakatlarini adekvat baholashga qodir.
Shu asosdan kelib chiqqan holda boʻlajak oʻqituvchilarda kommunikativ kompetentlikni
rivojlantirish me’zonlari va koʻrsatkichlari juda koʻplab pedagog olimlar tomonidan oʻrganilgan
va tahlil qilinganini koʻrishimiz mumkin.
REFERENCES
1.
Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Т.: “Fan va
texnologiyalar” nashriyoti, 2006
39
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
2.
Беспалько В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения. – Москва, 1995.
3.
Засобина Г. А., В.С. Мухаммед. Исследование в педагогической деятельности
преподавателя высшей школы. Иваново: «ИвГУ», 1997.
4.
Сластенин В.А. Общая педагогика. В 2 ч. Ч. 2. – Москва, “Академия”, 2006.
