40
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
MEDIATA’LIM SHAROITIDA TALABALARDA TANQIDIY FIKRLASHNI
RIVOJLANTIRISH
Xujamkulov Aziz Pirimkulovich
TDPU o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15133210
Annotatsiya.
Maqolada mediata’lim sharoitida talabalar tanqidiy fikrlash qobiliyatini
shakllantirish va rivojlantirish jarayoni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek,
mediata’limning talabalarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rni va
samaradorligi, mediata’lim vositalari – raqamli texnologiyalar, internet resurslari, interfaol
dasturlar, virtual va kengaytirilgan reallik texnologiyalarning ta’siri tadqiq etilgan. Bundan
tashqari maqolada mediata’lim vositalari yordamida talabalar tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishga to‘sqinlik qiluvchi omillar va ularni bartaraf etish choralari ham ko‘rib
chiqiladi.
Tayanch so‘zlar:
tanqidiy fikrlash, mediata’lim, strategiyalar, VR texnologiya,
multimedia, dezinformatsiya, faktlarni tekshirish, tahlil, sun’iy intellekt, axborot madaniyati.
РАЗВИТИЕ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ У СТУДЕНТОВ В УСЛОВИЯХ
МЕДИАОБРАЗОВАНИЯ
Аннотaция.
В статье анализируется процесс формирования и развития навыков
критического мышления студентов в условиях медиаобразования с научно-
теоретической точки зрения. Также исследованы роль и эффективность
медиаобразования в развитии навыков критического мышления учащихся, влияние
средств медиаобразования – цифровых технологий, интернет-ресурсов, интерактивных
программ, технологий виртуальной и дополненной реальности. Кроме того, в статье
рассматриваются факторы, препятствующие формированию у студентов навыков
критического мышления с помощью средств медиаобразования, и меры по их
устранению.
Ключевые слова:
критическое мышление, медиаобразование, образовательные
стратегии, VR-технологии, мультимедиа, дезинформация, проверка фактов, анализ,
искусственный интеллект, информационная культура.
DEVELOPING STUDENTS’ CRITICAL THINKING IN TERMS OF MEDIA
EDUCATION
Abstract.
The article analyzes the process of formation and development of critical
thinking skills of students in the context of media education from a scientific and theoretical
point of view. The role and effectiveness of media education in the development of critical
thinking skills of students, the influence of media education tools - digital technologies, Internet
41
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
resources, interactive programs, virtual and augmented reality technologies are also studied. In
addition, the article considers the factors that hinder the formation of critical thinking skills in
students with the help of media education tools, and measures to eliminate them.
Key words:
critical thinking, media education, educational strategies, VR technologies,
multimedia, disinformation, fact-checking, analysis, artificial intelligence, information culture.
Kirish
. Bugungi zamonaviy dunyoda ijtimoiy munosabatlar-ning keskinlashuvi va
axborot oqimining tobora ortib borishi natijasida inson fikrlash masalasi o‘z dolzarbligi jihatidan
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yosh avlodni har tomonlama barkamol shaxs qilib shakllantirish
masalasi pedagogikaning asosiy maqsadlaridan biri ekanligini anglagan holda, shaxsning
ijtimoiy munosabatlarga tez va aniq javob berishini ta’minlaydigan ilmiy dunyoqarashi va
tafakkurini rivojlantirish asosiy vazifamiz sanaladi. Bu o‘rinda inson fiklash qobiliyatini
rivojlantirish, iqtidorini yuzaga chiqarishda fikrlash turlari va yo‘nalishlari ichida eng
zarurlaridan biri sifatida tanqidiy fikrlashni keltirish mumkin. Ushbu o‘rinda Prezidentimiz
Sh.M.Mirziyoyevning “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo`lishi kerak.” – degan fikrlari asnosida bo‘lajak
kardrlarni tayyorlashda bugungi kun ta’lim tizimida tanqidiy fikrlashning ahamiyati yuqori
ekanligini ko’rinadi.
Asosiy qism.
“Tanqidiy fikrlash” tushunchasi XX asr o‘rtalarida pedagogika faniga kirib
kelgan. Birinchilardan bo‘lib tanqidiy fikrlash atamasi K.Popper tomonidan ishlatilgan. Unga
ko‘ra har bir tirik organizm muammolarni “hal qiluvchi” vazifasini bajaradi. Atrofdagi
ma’lumotlar tirik organizmning ma’nosini tasdiqlash yoki rad etish sifatida qaraladi bu hodisani
oldindan beradi.
Bunday vaziyatda tanqidiy fikrlash – haqiqatni izlash va xatoni bartaraf etish usuli
sifatida ishlaydi.
Tandiqiy fikrlash qadimdan buyon turli olimlar va faylasuflar tomonidan o‘rganilgan va
rivojlantirilgan. Quyidagi qadimgi olimlar o‘z qarashlari bilan tanqidiy fikrlashga katta hissa
qo‘shgan:
Yunon faylasuflaridan biri Suqrot “Sokrat usuli” orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga
hissa qo‘shgan va savol-javob yo‘li bilan mantiqiy tahlil qilish, mavjud qarashlarni shubha ostiga
olish, haqiqatga erishish uchun mantiqiy mushohadalarni ishlatish muhimligini targ‘ib qilgan.
Platon esa Dialektika usulidan foydalangan holda fikrlarni sinchkovlik bilan tahlil
qilishni ilgari surgan hamda o’zining "G‘or tashbehi" falsafiy allegoriyasi inson qanday qilib o‘z
fikrlashini rivojlantirishi va haqiqatni tanqidiy tahlil qilish orqali anglashini tushuntiradi.
42
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Yana bir faylasuf Aristotel mantiq va deduktiv fikrlash asoschisi sifatida o’zining
“Organon” asari bilan fikrlash jarayonini mantiqiy tahlil qilish tamoyillarini alohida e’tibor
qaratgan.
O’rta asr Sharq Uyg’onish davri qomusiy olimlaridan biri Farobiy “Fozil odamlar shahri”
asarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishni juda muhim deb hisoblaydi. Unga ko‘ra, haqiqiy
bilimga erishish uchun odamlar mustaqil fikrlashlari, dalillarni sinchiklab tekshirishlari va turli
fikrlarni tahlil qilishlari kerak. Farobiyning fikricha, ideal jamiyatda har bir fuqaro o‘z fikrini
asosli va mantiqan izchil tarzda ifoda eta olishi zarur. Shuningdek, u insonlarni dogmatik
fikrlashdan voz kechishga, shubhalanish va izlanishga undaydi. Yana bir qomusiy olim Abu Ali
ibn Sino esa empirik metod va ilmiy tadqiqotga asoslangan fikrlashni rivojlantirgan va tajriba va
kuzatuvlar orqali bilimga erishish muhimligini ta’kidlagan. Abu Rayhon Beruniy esa tanqidiy
fikrlashning amaliy jihatlariga katta e’tibor qaratgan. Masalan, u Yerning aylanishi haqidagi
o‘sha davrda mashhur bo‘lgan qarashlarni tekshirib, o‘z tajribalari orqali ba’zi noto‘g‘ri
tushunchalarni rad etgan. U ilm-fanni faqatgina nazariy fikrlash bilan emas, balki tajribalar
orqali isbotlash kerakligini ilgari surgan. Uning "Hindiston" asari tanqidiy tahlilning yorqin
namunasi bo‘lib, unda hind madaniyati, falsafasi va ilmiy yutuqlari haqida xolis va chuqur fikr
yuritilgan.
Zamonamiz olimlaridan akademik S.S.G‘ulomov o‘z tadqiqotlarida tanqidiy fikrlash
uchun “dalillarni eslab qolish va g‘oyalarni isbotlash” deb ta’rif beradi. T.Nazarov tanqidiy-
tahliliy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish bo‘yicha xorijiy tajribalarni o‘rgangan va bu borada
tadqiqotlar olib borgan.
Olim quyidagicha ta’rif bergan: “Tanqidiy fikrlash bu – XXI asr talablarini
muvaffaqiyatli ro‘yobga chiqarishimizga imkoniyat yaratuvchi, o‘rganayotgan va bajarayotgan
ishimizni yanada chuqurroq anglashimizga yordam beruvchi ijobiy ko‘nikmadir”. E.Farmonov
va Z.Sharipovlar "Ilmiy izlanish asoslari" nomli o‘quv qo‘llanmasida ilmiy tadqiqot
metodologiyasi, jumladan, tanqidiy fikrlashning ahamiyati haqida so‘z yuritganlar.
Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilib biz tanqidiy fikrlash tushunchasiga quyidagicha ta’rif
berdik:
tanqidiy fikrlash
– bu axborotni tizimli tahlil qilish, dalillarning ishonchliligini
baholash, qarama-qarshi fikrlarni topish va asosli xulosalar shakllantirishni o‘z ichiga oladigan
kognitiv faoliyat.
Talabalarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ularga nafaqat ta'lim jarayonida,
balki kundalik hayotda ham to‘g‘ri xulosa chiqarishga yordam beradi.
Tanqidiy fikrlash quyidagi jihatlar bilan tavsiflanadi:
Axborotni tahlil qilish va undan foydalanish qobiliyati;
O‘z fikrini asoslash va dalillarga suyanish;
43
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Turli manbalardan ma'lumot olish va ularni solishtirish;
Muammoni hal qilishda ijodiy yondashuv;
Qaror qabul qilish jarayonida ob'ektivlikni ta'minlash;
Stereotiplardan xoli bo‘lish va mustaqil xulosa chiqarish.
Mediata'lim va tanqidiy fikrlash
Mediata'lim – bu ta'lim jarayonida ommaviy axborot
vositalari, internet texnologiyalari, raqamli resurslardan foydalanish jarayonidir. Mediata'lim
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
Talabalar mustaqil axborot izlash va uni tahlil qilishni o‘rganadi;
Turli manbalar orqali real faktlarni yolg‘ondan ajratish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi;
Media kontentni tahlil qilish orqali argumentatsiya va dalillarga asoslangan fikrlash
qobiliyatini shakllantiradi;
Internet manbalaridan foydalanishda tanqidiy yondashuvni rivojlantirishga yordam
beradi;
Axborot xurujlariga qarshi immunitet hosil qilishga ko‘maklashadi;
Ijtimoiy tarmoqlardagi manipulyativ ma'lumotlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini
shakllantiradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish strategiyalari.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
uchun quyidagi ta'lim metodlaridan foydalanish mumkin:
1.
Munozaralar va bahslar – Talabalarni muayyan mavzuda bahslashishga undash ularning
argumentatsiya ko‘nikmasini rivojlantiradi.
2.
Katta hajmdagi axborotni tahlil qilish – Talabalar turli manbalardan kelgan ma'lumotlarni
taqqoslash orqali to‘g‘ri xulosa chiqarishga o‘rganadi.
3.
Kritik savollar qo‘yish – Har bir taqdim etilgan axborot bo‘yicha "Nega?", "Qanday
qilib?", "Qanday dalillar bor?" kabi savollar berish talabalar fikrlash jarayonini faollashtiradi.
4.
Case study (vaziyatli tahlil) – Talabalar real hayotiy muammolarni tahlil qilish orqali o‘z
qarashlarini shakllantiradi.
5.
Media mahsulotlarni tahlil qilish – Talabalar reklama, yangiliklar, maqolalarni o‘rganish
orqali ularning ishonchliligini tekshirish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.
6.
Fakt va fikrni ajratish – Talabalarga haqiqatga mos va noto‘g‘ri axborotni ajratib olish
o‘rgatiladi.
7.
Dasturiy vositalar yordamida media tahlil qilish – raqamli texnologiyalar orqali soxta
yangiliklarni aniqlash va media savodxonlikni oshirishga e'tibor qaratish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda kompyuterdan foydalanish usullari
Zamonaviy
texnologiyalar yordamida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun quyidagi usullardan
foydalanish mumkin:
44
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Onlayn kurslar va interaktiv darsliklar – Talabalar tanqidiy fikrlash bo‘yicha onlayn
resurslar orqali mustaqil bilim olishi mumkin;
Axborotni tahlil qilish dasturlari – Google Scholar, FactCheck.org, Snopes kabi
platformalar orqali ishonchli manbalarni aniqlash;
Sun’iy intellekt asosidagi tahlil vositalari – ChatGPT, Grammarly, Turnitin kabi vositalar
yordamida matnni tahlil qilish, plagiatni aniqlash va dalillarning to‘g‘riligini tekshirish;
VR texnologiyasi orqali muammolarni tahlil qilishga o’rgatish – Simulyatsiya,
modellashtirish va mantiqiy o‘yinlar yordamida qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish;
Bloglar va forumlar orqali muhokama qilish – Talabalar o‘z bloglarini yuritish va
forumlarda qatnashish orqali tahliliy fikr yuritish ko‘nikmalarini mustahkamlashlari mumkin;
Mediata'limning o‘quv jarayoniga ta'siri.
Mediata'lim sharoitida tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish bir qancha jihatlar orqali ta'lim jarayonini yanada samarali qiladi. Birinchidan
mediata’lim orqali interaktiv ta'lim muhiti yaratiladi. Bunda virtual va raqamli resurslardan
foydalanish orqali ta'lim jarayoni yanada qiziqarli bo‘lishi ta’minlanadi. Ikkinchidan,
ko‘rgazmali o‘qitish – video, animatsiya, diagramma va infografika orqali axborot yanada
tushunarli bo‘ladi.
Uchinchidan, talabalarning faolligi oshadi va mustaqil izlanishga, ma'lumotlarni tahlil
qilishga o‘rganadilar. To’rtinchidan, talabalar axborotni ob'ektiv baholashga o’rganadilar, ularda
soxta ma'lumotlar va dezinformatsiyaga qarshi kurashish ko‘nikmalari shakllanadi.
Shu bilan bir qatorda mediata’lim sharoitida talabalarda tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda duch kelinadigan muammolar ham yo’q emas. Masalan:
- ko‘pgina pedagoglar an’anaviy ta’lim metodlaridan voz kechish qiyinligi sababli
tanqidiy fikrlashga asoslangan interaktiv metodlarni qo‘llashga qiynalishadi;
- talabalar mashg’ulotlar jarayonida faqat ma’lumotlarni o‘zlashtirish bilan cheklanib,
mustaqil izlanish va tahlil qilishga sust yondashishadi;
- talabalarning ko‘pchiligi ommaviy axborot vositalaridan olingan har qanday ma’lumotni
(fake news (yolg‘on axborot) va manipulyativ kontent) haqiqat deb qabul qilishadi, o‘qituvchilar
esa ularni to‘g‘ri yo‘naltirishda qiyinchilikka duch kelishadi;
- pedagoglar o‘quv yuklamasining ko‘pligi tufayli ular faqatgina ta’lim dasturini bajarish
bilan band bo‘ladilar, innovatsion texnologiyalarni ta’lim jarayoniga olib kirish uchun metodik
jihatdan tayyorlanishga ulgurmaydilar;
- ba’zi o‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishni ikkinchi darajali yoki ortiqcha deb
hisoblashadi.
Xulosa.
Mediata'lim sharoitida talabalarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish zamonaviy
ta'lim jarayonining ajralmas qismidir.
45
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega talabalar kelajakda mustaqil qaror qabul qilish,
axborotni to‘g‘ri tahlil qilish va hayotiy muammolarni hal qilish qobiliyatlariga ega bo‘ladilar.
Mediata'lim orqali yosh avlodni tanqidiy fikrlovchi, ijodiy va innovatsion shaxs sifatida
shakllantirish mumkin. Shuningdek, media savodxonlikni oshirish, turli informatsion xurujlarga
qarshi tura olish va jamiyatda ishonchli axborot tarqatish qobiliyatlarini rivojlantirish bugungi
kunda katta ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo ‘lishi kerak”. Mamlakatimizni 2016-yilda
ijtimoiy-shtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga mo‘ljallangan
shtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bagishlangan Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruza. 2017-yil 14-yanvar.
2.
Zagashev I. O., Zair-Bek S. I. Tanqidiy fikrlash: rivojlanish texnologiyasi. - Санкт-
Петербург: “Алянс Дельта” nashriyot uyi, 2003.- 284 b.
3.
Abu Nasr Forobiy – Fozil odamlar shahri. Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon
Otajon. Mas’ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2016. – 320 b
4.
Mushtavinskaya I.V. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyasi: ilmiy va
5.
uslubiy aks ettirish: [Xalqaro loyiha doirasida Sankt-Peterburg shahridagi 177-sonli
gimnaziya tajribasidan]
6.
D.R.Garrison, H.Kanuka; Blended learning: Uncovering its transformative potential in
higher education, The Internet and Higher Education, Volume 7, Issue 2, 2nd Quarter
2004, Pages 95-105
7.
Hove, G. Developing critical thinking skills in the high school English classroom.
Unpublished Master dissertation, Menominee, WI: The Graduate School University of
Wisconsin-Stout. 2011
8.
Nishonov A, Xaydarov B., Nuriddinov B. va boshqalar. Baholash usullari. O‘quv
qo‘llanma. T., 2003. 190 bet.
9.
R.H.Ennis, Critical Thinking. Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall 1996
10.
Ruggiero, V. R. The art of thinking: A guide to critical and creative thought (10th ed.).
New York, NY: Longman. 2012
11.
Шакирова Д. М. Формирование критического мышления учащихся и студентов:
модель и технология // Educational Technology & Society. – 2006. – № 9 (4). – С.
284–293.
46
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
12.
Лушин П. В. Критическое мышление в отечественном образовательном
пространстве: из опыта формирования. –
URL:http://www.politik.org.ua/vid/books.php3?b=17.
