ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
92
INTERNET TARMOG‘I ORQALI GIYOHVANDLIK VOSITALARI NOQONUNIY
AYLANMASINI ANIQLASH VA FOSH ETISH
Kungradbaeva Gumisay Utegen qizi
Bojxona Qo’mitasi Bojxona institute
“Yurisprudensiya” ta’lim yo’nalishi 3-kurs kursanti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15150365
Annotatsiya.
So‘nggi yillarda giyohvandlik vositalari savdosi shakllarining turli xillari
paydo bo‘lmoqda va shunga bog‘liq ravishda internet tarmog‘idan anonim tarzda foydalanish
uchun jinoyatchilar tomonidan har xil saytlar orqali fuqarolar ayniqsa yoshlarga ta’sir
o‘tkazilib, giyohvandlik vositalari noqonuniy savdosi amalga oshirilmoqda. Mazkur maqolada
internet tarmog‘i orqali sodir etilayotgan giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanmasi va
huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan ushbu jinoyatlarni aniqlash va qarshi
kurashishning o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar, narkojinoyatlar, darknet,
telegram va Off the record messenjerlari, administrator, diller, tomchi.
IDENTIFYING AND EXPOSING ILLEGAL DRUG TRAFFICKING VIA THE
INTERNET
Abstract.
In recent years, various forms of drug trafficking have emerged, and in
connection with this, criminals have been influencing citizens, especially young people, through
various sites to use the Internet anonymously, and illegal drug trafficking is being carried out.
This article shows the specific features of the illegal circulation of drugs committed
through the Internet and the identification and fight against these crimes by law enforcement
agencies.
Keywords:
drugs and psychotropic substances, drug crimes, darknet, telegram and Off
the record messengers, administrator, dealer, drop.
ВЫЯВЛЕНИЕ И РАЗОБЛАЧЕНИЕ НЕЗАКОННОГО ОБОРОТА НАРКОТИКОВ
ЧЕРЕЗ ИНТЕРНЕТ
Аннотация.
В последние годы появились различные формы наркоторговли, в связи
с этим преступники используют различные сайты для воздействия на граждан, особенно
молодежь, с целью анонимного пользования Интернетом и осуществления незаконного
оборота наркотиков. В статье рассматриваются особенности незаконного оборота
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
93
наркотиков, совершаемого через Интернет, а также выявление и пресечение данных
преступлений правоохранительными органами.
Ключевые слова:
наркотические и психотропные вещества, наркопреступления,
даркнет, телеграм и мессенджеры Off the record, администратор, дилер, дроп.
Oxirgi o‘n yil ichida giyohvand vositalarni iste’mol qiluvchilar soni chorakga oshib, 296
million kishiga yetdi. Noqonuniy bozorlarda sintetik moddalar hukmronlik qilmoqda, deyiladi
BMT hisobotida. Xuddi shu davrda giyohvand moddalarni iste’mol qilish bilan bog‘liq
kasalliklardan aziyat chekadiganlar soni 45 foizga keskin oshib, 39,5 million kishiga etdi. Shu
bilan birga, davolanish imkonsiz bo‘lib qolmoqda: BMT ma’lumotlariga ko‘ra, har 5 kishidan
faqat 1 nafari giyohvandlikdan davolanishga ishonishi mumkin. [1]
Ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi besh yilda Respublika hududida giyohvand, psixotrop va
kuchli ta’sir qiluvchi vositalar noqonuniy muomalasi uchun javobgarlikka tortilgan shaxslar
orasida yoshlar 74 foizga, shu jumladan, talabalar 21 foizga, maktab o‘quvchilari 6 barobarga
oshgan. Vaziyatga aynan qanday omillar sabab bo‘lmoqda?
Bunga asosiy sabab so‘nggi yillarda butun dunyoda giyohvandlik vositalari savdosining
deyarli to‘liq internetga ko‘chib o‘tganligidir. Bugungi kunda giyohvandlik va psixotrop
vositalar qo‘lma-qo‘l savdo orqali yetkazilmayapti, barcha jarayonlar internet orqali hal
qilinmoqda: buyurtma onlayn kelishuv bilan jo‘natiladi va internet orqali to‘lov qilinadi.
Jarayonda “tovar”ni bir shaxs kelishilgan manzilga yashirib ketadi, oluvchiga lokatsiya
haqida xabar beriladi va xaridor uni o‘sha joydan olib ketadi. Bunday holatda sotuvchi va
oluvchi o‘zaro duch kelmasligi sababli “savdo” xavfsizligi ta’minlanadi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq
vaziyat doimo davlat va jamiyatning alohida e’tiborida bo‘lib keladi. Xususan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2024-yil 7-may kunidagi “O‘zbekiston Respublikasida giyohvandlik
vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanmasiga chek qo‘yish orqali ularning aholi
salomatligi va mamlakatimiz genofondiga salbiy ta’sirini bartaraf etish strategik chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-73-son Farmoni ham bunga yaqqol misol bo‘la oladi.
Hozirgi vaqtda davlat va jamoat tuzilmalari tomonidan giyohvandlik tahdidiga qarshi
kurashishning yagona tizimini yaratish bo‘yicha bir qator tashkiliy-huquqiy, profilaktik va
iqtisodiy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
94
Ushbu tizimda giyohvandlik vositalarining qonunga xilof ravishda muomala qilinishiga
qarshi kurashishning asosiy yo‘nalishlaridan biri huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan
mazkur jinoyatlarni oldini olish va aniqlashdan iborat.
O‘tkazilayotgan chora-tadbirlarga qaramay mazkur turdagi qonunbuzarlik yildan-yilga
oshib, turlari ko‘payib bormoqda, masalan: 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasida tezkor-
amaliy va tezkor profilaktik tadbirlar natijasida giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanmasi
bilan 5257 ta jinoyat aniqlangan.
Ushbu jinoyatning asosiy qismi hozirgi kunda asosan internet tarmog‘i orqali sodir etib
kelinmoqda[2].
Axborot texnologiyalari rivojlangan bugungi kunda giyohvandlik vositalarining
noqonuniy aylanmasi, xalqaro terrorizm, qurol-yaroq savdosi va boshqa shu kabi jinoyatlarni
sodir etishda internet tarmoqlaridan foydalanish holatlari ko‘payib bormoqda.
AQSH, Evropa ittifoqi davlatlari, Ukraina, Rossiya va Belarus Respublikasida
giyohvandlik vositalari savdosining salmoqli qismi aynan internet tarmoqlari orqali amalga
oshirilmoqda.
Ushbu holatlarning asosiy sabablari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
-giyohvandlik vositalarining mayda chakana savdosi bevosita kontaktsiz va tomonlarning
shaxsini sir saqlagan holda tashkil etilishi;
-tashkilotchilar xavfsizligini ta’minlovchi murakkab ierarxiya sxemalarining tashkil
etilishi;
-pul mablag'larini bank sektoridan tashqari qalbaki elektron hisoblar orqali offshor
zonalarga tranzaksiya qilish va bu pullarni legallashtirish;
-internet tarmoqlarida narkojinoyatchilikni aniqlash va fosh etishda huquq tartibot
idoralarining tajribasi yetarlicha emasligi;
-keng auditoriya va xaridorlar bazasi;
-qo'shimcha ish kuchini internet-reklama orqali jalb etish;
-dunyoning deyarli barcha davlatlarida narkobiznesni tashkil etish imkoniyati
Axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilgan giyohvandlik va psixotrop moddalar
sotish jinoyatini fosh etishda tezkor xodim, surishtiruvchi va tergovchining dastlabki surishtiruv
jarayonida bo‘ladigan hamkorlikning samaradorligi ko‘p jihatdan quyidagilarda o‘z ifodasini
topgan:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
95
Axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilgan giyohvandlik va psixotrop moddalar
sotish jinoyatini o‘z vaqtida aniqlash va fosh etishda, shuningdek bunday turdagi jinoyatlarning
oldini olish bo‘yicha zarur qarorlar qabul qilishda faoliyatning huquqiy asosini ta’minlab
beruvchi kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini
ishlab chiqish zarur.
Internet olamida qidiruv tizimlar tomonidan indeksatsiya qilinmaydigan, “Tor” yoki
“soyadagi internet” (“Darknet”) deb nomlanuvchi anonim tarmoq tez rivojlanib bormoqda. “Tor”
ma’lumotlarni shifrlangan ko‘rinishda uzatuvchi virtual tunnellar tarmog‘i bo‘lib, nazorat
qilishdan himoyalangan tarzda tarmoqli ulanish imkoniyatini beradi.
Shu o‘rinda ma’lumot uchun ta’kidlash joizki, “Tor” tizimi 2001-yilda AQSH harbiy
dengiz kuchlarining tadqiqot laboratoriyasi va Istiqbolli mudofaa ilmiy-tadqiqotlar agentligi
bilan hamkorlikda federal buyurtma asosida yaratilib, maxfiy bo‘lgan. Bir necha yillardan so‘ng
loyihadan maxfiylik grifi yechilib, tizimning kodi oshkor etilgan. Keyinchalik “Electronic
Frontier Foundation” nodavlat notijorat tashkiloti loyihani qo‘llab-quvvatlab, uning kengayishiga
katta hissa qo‘shgan.
“Soyadagi tarmoq”larning xususiyati – to‘liq maxfiylik va provayderning serveriga
bog‘liq bo‘lmaslik, bu esa, o‘z navbatida, foydalanuvchilar qanday ma’lumotlar
almashayotganini aniqlashni istisno etadi. “Tor”ning yashirin xizmatlari foydalanuvchilarga
o‘zining joylashgan real manzilini sir saqlagan holda veb-saytlar tashkil etish imkonini beradi.
Mutaxassislar fikricha, yuqorida keltirilgan saytlar “Tor” texnologiyasining nozik joylari
mavjudligidan emas, balki tashkilotchilarning shaxsiy ehtiyotsizligi tufayli fosh etilgan. Shunday
qilib, “Tor” tizimining yuqori darajada himoyalangani butun dunyo bo‘ylab narkotiklar savdosi
bilan shug‘ullanuvchi veb-saytlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. “Tor” tizimida rus
tilidagi saytlar ilk bor 2012-yilda paydo bo‘lgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
96
“Tor Metrics” sayti ma’lumotiga ko‘ra, bugungi kunda “soyadagi internet”dan
foydalanish bo‘yicha Rossiya AQSHdan keyingi ikkinchi o‘rinni egallamoqda. Har kuni ushbu
anonim tizimdan foydalanuvchilar 11 foiz, ya’ni 230 mingga yaqin shaxslar bevosita Rossiyadan
aloqaga chiqadi[3].
Bundan tashqari, geroin, kokain, va amfetaminlarni sotuvchi dillerlar narxi 1000 AQSH
dollari bo‘lgan litsenziya sotib olishlari shart. “Tor” tizimida narkotiklarning savdosi uchun juda
murakkab sxemalar yaratiladi. Sotuvchilarning aksariyati xabarlar almashuvida nihoyatda
xavfsiz bo‘lgan “Telegram” messenjeri yoki “Off The Record” nomli shifrlangan “Tor”
tizimidan foydalanadilar. Ma’lumki, ushbu messenjerlar serverlariga huquqni muhofaza qilish
idoralarining qo‘li yetmaydi. Rus tilidagi veb-saytlarda Rossiyada aylanishi taqiqlangan yoki
cheklangan giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar ro‘yxatiga kiritilmagan
narkotiklarning yangi turlari savdosi keng rivojlangan. Ularning aksariyati Xitoyda ishlab
chiqarilgan. Tovarni pochta orqali jo‘natish uchun jinoyatchilar ayrim narkotiklarning eritmasiga
qog‘ozni shimdirib tayyorlaydi.
Onlayn savdo ekotizimida turli rol rejimlariga ega bo‘lgan bir nechta aktyorlar mavjud:
1) Administratorlar. Administratorlar bozorning samarali ishlashini ta’minlash uchun
javobgardir.
2) Dilerlar. Dilerlar o‘z mahsulotlarini bozorda sotadigan dori vositalarini etkazib
beruvchilardir. Odatda ular o‘zlarining savdo sahifalarini yaratish orqali buni amalga oshirishadi.
3) Xaridorlar. Xaridorlar reklama qilingan dori-darmonlarni sotib oladigan shaxslardir.
Xaridorlar, shuningdek, xaridlarni amalga oshirgandan so‘ng sharhlar qoldiradilar va turli
bloglar va forumlarda muhokamalarda qatnashadilar.
4) Tomchilar. giyohvand moddalarni o‘z manziliga etkazib beradiganlardir[4].
Ayrim davlatlarda jinoyatchilarni aniqlash uchun qalbaki serverlardan foydalaniladi.
Masalan, Italiyada IIVning maxsus “DRUGS@ONLINE” bo‘limi qalbaki narkosaytlarni
tuzib, sotuvchilar va hisob raqamlarni aniqlashda nazorat ostidagi tezkor faoliyatni olib
boradilar. Ammo qayd etilgan misollar individual bo‘lib, har bir jinoyatni ochish va
gumonlanuvchini fosh etishda huquqni muhofaza qilish organlaridan alohida o‘ziga xos
yondashuv talab etiladi [5].
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda internet orqali sodir etilayotgan narkojinoyatlar
soni oshib bormoqda va ushbu jinoyatlarni aniqlash va fosh etish bir qancha qiyinchiliklar
tug‘dirmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
97
Shuni ta’kidlash kerakki, internetdan foydalangan holda giyohvandlik vositalari
noqonuniy savdosini tekshirish murakkab va juda ko‘p resurslarni, kiberxavfsizlik bo‘yicha
mutaxassislarni va turli huquqni muhofaza qilish idoralari va xalqaro tashkilotlar o‘rtasida
hamkorlikni talab etadi.Bu esa o‘z navbatida ushbu sohada yetuk mutaxassislar tayyorlash va
fosh etishda zarur bo‘lgan texnik vositalarni yaratish va doimiy ravishda takomillashtirib borish
zaruratini yuzaga keltiradi.
REFERENCES
1.
https://www.gazeta.uz/oz/2023/06/27/drug-report/
2.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi tomonidan
giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq jinoyatlar to‘g‘risida statistik ma’lumotlar.
3.
Giyohvandlik vositalarining noqonuniy muomalasiga qarshi kurash: Xorijiy tajriba
Karimov Jahongir Shukur o‘g‘li https://doi.org/10.5281/zenodo.14619178
4.
Huquq va burch HB.UZ jurnali 04.12.2023 yil soni
5.
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala
qilishdan iborat jinoyatlarga qarshi kurashning milliy va xorijiy tajribasi: bugungi holati
va qonunchilikni takomillashtirish istiqbollari: Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. –
T.:O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2017. -B. 14-15
