ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
121
DUNYO TAJRIBASIDA SIYOSIY PARTIYALARNING RIVOJLANISH
YO‘NALISHLARI
Rashidov Baxtishod Baxtiyor o‘g‘li
Aniq va ijtimoiy fanlar Universiteti 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15150585
Аnnotatsiya.
Maqolada siyosiy partiyalarning zamonaviy jamiyatdagi oʼrni va
rivojlanish tendentsiyalari tahlil etiladi. Аsosiy eʼtibor ideologik partiyalarning pragmatik
partiyalarga aylanishi, populistik harakatlarning kuchayishi va raqamli texnologiyalarning
siyosiy jarayonlarga taʼsiriga qaratilgan. Xalqaro tajribalar asosida siyosiy partiyalarning
oʼzgarib borayotgan tabiati va ularning demokratik jarayonlardagi roli koʼrib chiqilgan.
Kalit soʼzlar:
siyosiy partiyalar, demokratiya, ideologiya, pragmatik siyosat, populizm,
raqamli texnologiyalar.
DEVELOPMENT TRENDS OF POLITICAL PARTIES IN WORLD EXPERIENCE
Abstract.
The article analyzes the role and development trends of political parties in
modern society. The main attention is paid to the transformation of ideological parties into
pragmatic parties, the rise of populist movements, and the impact of digital technologies on
political processes. Based on international experience, the changing nature of political parties
and their role in democratic processes are considered.
Keywords:
political parties, democracy, ideology, pragmatic politics, populism, digital
technologies.
ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПАРТИЙ В МИРОВОМ ОПЫТЕ
Аннотация.
В статье анализируются роль и тенденции развития политических
партий в современном обществе. Основное внимание уделяется трансформации
идеологических партий в прагматические, росту популистских движений и влиянию
цифровых технологий на политические процессы. На основе международного опыта
изучается меняющаяся природа политических партий и их роль в демократических
процессах.
Ключевые слова:
политические партии, демократия, идеология, прагматичная
политика, популизм, цифровые технологии.
Zamonaviy demokratik jamiyatlarda siyosiy partiyalar fuqarolarning siyosiy ishtirokini
ta'minlash, hokimiyatni nazorat qilish va davlat siyosatini shakllantirishda asosiy institut
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
122
hisoblanadi. Dunyo tajribasi shuni ko'rsatadiki, partiyalar tizimlari turli yo'nalishlarda
rivojlanmoqda, ularning funksiyalari va tuzilishi mamlakatning siyosiy madaniyati, tarixiy
sharoitlari va iqtisodiy tizimiga bog'liq holda shakllanadi.
Kirchheimer (1966) ta'kidlashicha, 20-asrning ikkinchi yarmidan boshlab ko'plab
mamlakatlarda aniq ideologik platformaga ega bo'lgan partiyalar o'rniga saylovchilarning
kayfiyatiga moslashuvchan pragmatik partiyalar kuchaymoqda. Ushbu tendensiyani "catch-all"
partiyalar modelida ko'rish mumkin
1
.
20-asrning ikkinchi yarmidan boshlab ko‘plab mamlakatlarda ideologik partiyalar
(sotsialistlar, konservatorlar, liberallar) o‘rniga pragmatik partiyalar kuchaymoqda. Bu partiyalar
aniq dastur va qarashlarga emas, balki saylovchilarning kayfiyatiga moslashishga intiladi
2
.
Zamonaviy demokratiyalarda partiyalar o‘zlarining an’anaviy elektoratidan tashqari
kengroq auditoriyani jalb qilishga harakat qilmoqda. Bunga misol qilib Germaniyadagi Xristian-
Demokratik Ittifoq (CDU) va AQShdagi Demokratik Partiya keltirilishi mumkin
3
.
Siyosiy partiyalar ilk bor Yevropada va AQShda 17–18-asrlarda parlament guruhlari
sifatida paydo boʻlgan. Masalan: Tori va Vig partiyalari (Buyuk Britaniya) – keyinchalik
Konservativ va Liberal partiyalarga aylangan. Federalistlar va Demokratik-Respublikachilar
(AQSh) – mamlakatning birinchi siyosiy partiyalari. Bu partiyalar dastlab kichik siyosiy elitalar
tomonidan tuzilgan boʻlib, asta-sekin kengroq ijtimoiy tabaqalarga tarqalgan.
So‘nggi oʻn yilliklarda Yevropa, Lotin Amerikasi va AQShda populistik partiyalar
kuchaymoqda. Ular elitaga qarshi chiqib, “oddiy xalq” nomidan gapirishni o‘zlarining asosiy
siyosiy platformasi qiladi.
O‘ng qanot populizm:
Fransiyadagi
Milliy Front
, Germaniyadagi
AfD
, Gollandiyadagi
PVV
.
Chap qanot populizm:
Gretsiyadagi
SYRIZA
, Ispaniyadagi
Podemos
.
AQShdagi Trumpchilar harakati
– bu ham elitizmga qarshi chiqqan populistik
oqimdir.
1
"Zamonaviy partiyalar o'zlarining an'anaviy elektoratidan tashqari kengroq auditoriyani jalb qilishga intiladi"
(Kirchheimer, 1966, 180-bet).
2
Kirchheimer, O. (1966). "The Transformation of Western European Party Systems." In J. LaPalombara & M.
Weiner (Eds.), Political Parties and Political Development (pp. 177–200). Princeton University Press.
3
Dalton, R. J., & Wattenberg, M. P. (2000).
Parties Without Partisans: Political Change in Advanced Industrial
Democracies.
Oxford University Press.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
123
Internet va ijtimoiy tarmoqlar partiyalarning faoliyatini tubdan oʻzgartirdi. Endi partiyalar
an’anaviy tashkiliy tuzilmadan foydalanmasdan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovchilar bilan aloqa
qiladi.
Barak Obamaning 2008 va 2012-yillardagi saylov kampaniyalari
– birinchi marta
keng qamrovli raqamli strategiyalardan foydalanildi.
Italiyadagi "5 Yulduz Harakati" (M5S)
– butunlay internet asosida shakllangan siyosiy
tashkilot.
AQShdagi "The Squad" (AOC va boshqalar)
– ijtimoiy tarmoqlar orqali yosh
saylovchilarga murojaat qiladi.
Robert Michelsning
"Oligarxiya temir qonuni"
(1911) hali ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan – katta partiyalarda qaror qabul qilish bir guruh rahbarlar qo‘liga to‘planadi.
Laburistlar partiyasi (UK)
– Jeremy Corbyn va Keir Starmer oʻrtasidagi ichki kurash
partiya ichidagi fraksiyalar ziddiyatini ko‘rsatdi.
AQSh Demokratik partiyasida superdelegatlar tizimi
– oddiy a’zolarning ovozini
cheklaydi.
Siyosiy partiyalar tizimi jamiyatning rivojlanish darajasini aks ettiruvchi "ko‘zgu"
hisoblanadi. Zamonaviy dunyoda partiyalar nafaqat milliy, balki global muammolarga javob
berishga majbur. O‘zbekiston uchun partiyalar tizimini rivojlantirish - bu nafaqat siyosiy, balki
iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarning muvaffaqiyat kalitidir.
Siyosiy partiyalar jamiyatning dinamik rivojlanishida muhim oʻrin tutadi. Ular tarixan
turli shakllarda paydo boʻlib, hozirda ham global oʻzgarishlar taʼsirida yangilanib bormoqda.
Kelajakda partiyalar raqamli texnologiyalar, ekologik muammolar va ijtimoiy adolat kabi
yangi mavzular atrofida qayta shakllanishi mumkin. Oʻzbekistonda ham partiyalar tizimi
islohotlar natijasida rivojlanmoqda, bu esa fuqarolik jamiyatining mustahkamligiga hissa
qoʻshadi.
REFERENCES
1.
Kirchheimer, O. (1966). "The Transformation of Western European Party Systems."
Princeton University Press.
2.
Dalton, R. J., & Wattenberg, M. P. (2000). *Parties Without Partisans.* Oxford
University Press.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
124
3.
Mudde, C. (2007). *Populist Radical Right Parties in Europe.* Cambridge University
Press.
4.
Bennett, W. L., & Segerberg, A. (2013). *The Logic of Connective Action.* Cambridge
University Press.
5.
Абдураҳмонов, А.А. (2024). "Сиёсий партияларнинг ривожланиш йўналишлари:
дунё тажрибаси". Ижтимоий-сиёсий тадқиқотлар журнали, №3(45), 12-24 бетлар.
