Mart, 2025-Yil
55
MIGRATSIYA, ASOSIY TUSHUNCHALAR, TURLARI VA MOHIYATI
Maxmudov O‘ktamjon Muxsinjon o‘g‘li
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15160981
Annotatsiya.
Quyida migratsiya va uning hususiyati, shakli, sabab va maqsadi va ba’zi
omillari ko‘ra uning turlariga tariflar beriladi va o‘zaro farqlar oydinlashtiriladi.
Kalit so‘zlar:
Migratsiya, immigratsiya, emigratsiya,
repatriatsiya, antropologik, genetik,
lingvistik yondashuvlar.
– bu odamlarning turli sabablarga ko'ra yashash joyidan boshqa joyga
ko'chishi. Migratsiya odamlarning ma'lum bir hududdan tashqariga doimiy yoki vaqtinchalik
yashash joyiga ko'chib o'tishi bilan sodir bo'ladi.
1
Tilimizda migratsiya, immigratsiya va
emigratsiya so‘zlari doimiy muomalada yuradi lekin ularning mazmun mohiyati ko‘pincha
chalkash holatda ishlatiladi. Ularning mazmuniga ko‘ra kichik farqlari mavjud. Ularni quyidagicha
izohlash mumkin.
Migratsiya – bu
umumiy
tushuncha bo‘lib, odamlarning bir hududdan boshqasiga
ko‘chishi jarayonini bildiradi – ichki bo‘lishi ham mumkin, xalqaro bo‘lishi ham.
Immigratsiya – bu
ko‘chib kirish
degani – biror shaxs yoki guruh boshqa mamlakatga
kelib, u yerda yashay boshlaydi. Masalan, Amerikaga immigratsiya yildan yilga ortib bormoqda.
Emigratsiya – bu
ko‘chib chiqish
degani – biror shaxs yoki guruh o‘z mamlakatidan
chiqib, boshqa mamlakatga ketadi. Masalan O‘zbekistondan Rossiya va Amerikaga emigratsiya
ham yildan-yilga ortib borayotganligini taxmin qilish mumkin. Bundan tashqari migratsiyaga oid
relokatsiya
,
repatriatsiya
tushunchalari ham qo‘llaniladi.
Relokatsiya – bu
joyini o‘zgartirish
, ya’ni shaxs, kompaniya yoki tashkilotning bir joydan
boshqa joyga ko‘chishi degan ma’noni anglatadi. Lug‘aviy ma’nosi ham qayta joylashtirish
tushunchasini bildiradi.
Repatriatsiya – bu ham ilmiy ishlarda qo‘llanadigan atama, lekin u odatda qochqinlar,
quvg‘inda bo‘lgan shaxslar yoki urushdan keyingi jarayonlarga nisbatan ko‘proq ishlatiladi.
1
Mart, 2025-Yil
56
Qisqa qilib “vatanga qaytish” deb izohlash ham mumkin. Ushbu atamalarning ma’nosini
to‘liq tushunish va turlarini batafsil o‘rganish, Migratsion jarayonlarning qaysi davr nuqtai
nazarida bo‘lsa ham osonroq va chuqurroq tushunish va tahlil qilishga yordam beradi.
Migratsion jarayonlar O‘zbekistonda asosan bugungi kunda dolzarb masalalardan biri
sifatida turli fan tarmoqlari jumladan: iqtisod, sotsiologiya, siyosat nuqtai nazaridan ko‘rilayotgan
bo‘lsa-da, tarixiy rakursdan o‘rganilish natijalari yetarli emas. Holbuki u qadim davrlardan buyon
sodir bo‘lib kelayotgan uzviy jarayon sifatida inson hayotining muhim bir qismi bo‘lib rivojlanib
kelmoqda. Bugungi globallashuv davrida bu jarayon yanada jadallashmoqda.
Dunyoda deyarli hech bir xalq, millat yoki elat yo‘qki migratsiya qilmagan, tarixiy
shakllanish jarayonida o‘zga xalqlar hamda elatlar bilan assimilatsiya va dissimilatsiya jarayonini
boshdan kechirmagan bo‘lsa. Buni bilish zarurati insonlarning o‘zligini anglash yo‘lidagi
faoliyatida ushbu masalalarni o‘rganish ahamiyatini yanada oshirib beradi. Bu jarayonni anglash
esa o‘z-o‘zidan jamiyatda irqchilik, millatchilik, ayirmachilik va diskriminatsiya holatlarining
kamayib borishiga xizmat qilishi shubhasizdir.
Migratsiya ko‘lami, maqsadi, shakli va hususiyatiga ko‘ra turlicha tasniflanishi mumkin.
Uning avvalo asosiy ikki turi mavjud:
1)
Ichki – ma’lum bir davlat, shahar, tuman ichida yuz beruvchi;
2)
Tashqi – asosan kengroq hududni qamrab olishi bilan harakterlanadi va davlatlararo,
ma’lum siyosiy, geografik chegaralarni kesib o‘tish orqali sodir bo‘luvchi migratsiya.
Sodir bo‘lish yo‘nalishiga ko‘ra:
a)
Qishloqdan – qishloqqa;
b)
Shahardan – shaharga;
c)
Qishloqdan – shaharga;
d)
Shahardan – qishloq hududlariga migratsiyalarni tasniflash mumkin.
Sodir bo‘lish sabablariga ko‘ra:
Iqtisodiy;
Ijtimoiy;
Siyosiy;
Ekologik;
Harbiy kabi turlarga bo‘linadi.
Maqsadiga ko‘ra:
Mehnat migratsiyasi;
Ta’lim migratsiyasi;
Mart, 2025-Yil
57
Turmush migratsiyasi kabi turlarga ajratish mumkin.
Migratsiyaga migrantning munosabatiga ko‘ra:
Ixtiyoriy;
Majburiy;
Davomiyligiga ko‘ra:
Vaqtinchalik;
Doimiy;
Shuningdek turli aspektlariga tayanib uyushgan yoki uyushmagan, qonuniy yoki
noqonuniy va yana turlicha tasniflanishi mumkin. Bu klassifikatsiyalar bugungi kundagi
migratsion jarayonlarning hususiyatlariga tayanib ishlab chiqilgan bo‘lib barcha davrlar uchun
birdek ahamiyatli bo‘lmasligi mumkin. Masalan, ma’lumki bugngi kunda mehnat migratsiyasi,
ta’lim migratsiyasi siyosiy migratsiya eng dolzarb va ko‘p uchraydigan turlardan bo‘lsa, o‘rta
asrlarda (XIV-XV asrlar) harbiy, ijtimoiy, majburiy, siyosiy migratsiya ko‘proq ko‘zga tashlanadi.
“Aholi migratsiyasi” tushunchasiga turli tadqiqotchilar turlicha yondashishadi. Ammo
migratsiya sohasida dastlabki chuqur nazariy tadqiqot muallifi ingiliz olimi Y.G. Ravenshteynning
Buyuk Britaniya va Shimoliy Amerikadagi migratsiya jarayonlari tahlili asosidagi 11ta migratsiya
qonuni jahonda umume’tirof etilgan. Bu qonunlar migratsiya sohasidagi boshqa ko‘pchilik
nazariyalar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi ular quyidagilardan iborat:
1.Migratsiya eng ko‘p qisqa masofalarga amalga oshiriladi;
2.Migratsiya asta-sekin, bosqichma-bosqich ro‘y beradi;
3.Katta masofalarga migratsiya, asosan, yirik savdo va sanoat markazlariga yo‘naltirilgan
bo‘ladi;
4.Har bitta migratsiya oqimiga uning teskari oqimi muvofiq keladi;
5.Migratsiya sohasida shaharliklar qishloq joydagi aholiga nisbatan kam harakatchan
bo‘ladi;
6.Ichki migratsiyada ayollar, xalqaro migratsiyada esa erkaklar faolroqdir;
7.Muhojirlarning ko‘pchiligi katta yoshdagi aholidan iborat;
8.Oilalar o‘z mamlakatlari tashqarisiga kamroq migratsiya qiladi; (ya’ni oila a’zolari bilan
birgalikda)
9.Yirik shaharlarning tarkib topishi aholining tabiiy o‘sishiga qaraganda ko‘proq
migratsiya bilan bog‘liqdir;
10.Sanoat va savdo ayniqsa transport rivojlanishi bilan migratsiya ko‘lami ortadi;
Mart, 2025-Yil
58
11.Migratsiyaning iqtisodiy sabablari hal qiluvchi ahamiyatga ega.
2
Migratsion jarayonlarni o‘rganish va tahlil qilishda bir guruh tarixchi olimlar migratsiyani
tarixiy yondashuv bilan o‘rganishda antropologik, sotsiologik tadqiqotlar bilan bir qatorda
lingvistik va genetik tadqiqotlarga ham urg‘u berishmoqda.
Ular o‘z kitobida migratsiyaga tarixiy, biologic, lingvistik va antropologik yondashuvlarni
ko‘rsatib berishgan.“Ushbu kitobning asosiy istiqboli tarixchilarni tilshunoslik, arxeologiya,
madaniy antropologiya va inson biologiyasi, xususan, genetika yondashuvlari bilan tanishtirish
orqali migratsiya tadqiqotlarining tarixiy va antropologik segmentlari o‘rtasidagi aloqani
yaxshilashdan iborat”
3
.
Bu yondashuvlar orqali migratsiya natijalari bo‘yicha xulosalar xalqlar haqida manbalarda
bizgacha yetib kelgan ma’lumotlar bilan birga xalqlarning madaniy, til, genetik, antropologik
xususiyatlarini taqqoslash orqali beriladi.
Xulosa qilib aytish mumkinki migratsion jarayonlarni batafsil o‘rganish unga nisbatan ko‘p
tarmoqli yondashuvlarni talab qiladi. Chunki aholi migratsiyasi hususiyati jihatidan murakkab
bo‘lib, tadqiqotchidan uni turli guruhlarga bo‘lib o‘rganishni talab qiladi.
REFERENCES
1.
"Demografiya" Toshkent: - "IQTISODIYOT"- 2014.
2.
Migration history in world history. Edited by Jan Lucassen, Leo Lucassen and Patrick
Manning. Leiden, Boston. 2010.
https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000453PO/P001844/M0297
24/ET/1525153905Module-2PS_MU_2.pdf
4.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xalqaro Migratsiya Tashkiloti rasmiy web shifasi -
2
"Demografiya" Toshkent: - "IQTISODIYOT"- 2014.
3
Migration history in world history. Edited by Jan Lucassen, Leo Lucassen and Patrick Manning. Leiden, Boston.
2010. Page 18
