ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
229
PUQARALIQ JÁMIYETIN RAWAJLANDIRIWDA SHAXS RUWXIY JETIKLIGINIŃ
ORNI HÁM ÁHMIYET
Ulmeken Eldashbayeva Dauletbayevna
Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı 1-basqısh magistrant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15164533
Annotaciya.
Teziste Puqaralıq jámiyetin rawajlandırıwda shaxs ruwxıy jetikliginiń ornı
hám áhmiyeti haqqında pikir júrgiziledi.
Gilt sózler:
Puqara, puqaralıq, puqaralıq jámiyet, shaxs, ruwxıy jetiklik, ádep ikramlıq,
pazıl jámiyet.
Puqaralıq jámiyeti – ózin ózi rawajlandırıwshı hám ózin ózi basqarıwshı struktura.
Individler hár qıylı shólkemlerge birlesip, bir-biri menen hár túrli qatnasıqlar ornatıp,
ózleriniń bazıda qarama-qarsı máplerin júzege shıǵarıp, jámiyette siyasiy hákimiyat kúshine iye
bolǵan mámlekettiń aralasıwısız uyǵınlıqta hám izbe iz rawajlanıwın támiynleydi.
Mámleketimizde puqaralıq jámiyetin qurıw hám rawajlandırıwda búgingi kúnde shaxs
ruwxıy jetikliginiń hám onıń tiykarların qáliplestiriwshi ruwxıy faktorlar áhmiyetli orın iyeleydi.
Sebebi búgingi kúni xalqımızǵa ázelden tán bolǵan awızbirshilik hám bawırıkeńlik,
mehir-aqıbet, miymandoslıq hám qayır saqawat sıyaqlı insanıy pazıyletler jánede jarqın
kórinbekte hám bunday ruwxıy sharayat adamlardıń ruwxı hám keypiyatına unamlı tásir
qılmaqta. Shaxs ruwxıy jetikligi arzıw-ármanlar, maqset-wazıypalar hám ádep ikramlıq
pazıyletlerdi ózlestiriw ushın baǵdarlaw ushın insanlardıń ruwxı, aqılı hám keypiyatın
jetilistiredi.
Jámiyettiń ruwxıy-ádep ikramlıq sharayatına ruwxıy jetik shaxslardıń tásiri boyınsha bir
neshe social-ádep ikramlıq tájiriybelerdi gúzetiw múmkin. Bul boyınsha Abu Nasır Farabiy
(873-950) hám Immanuil Kanttıń (1724-1804) usı máselege tiyisli koncepciyalarına toqtap
ótemiz.
Farabiydi jámiyettiń ádep ikramlıq sharayatı júdá kóp qızıqtırǵan. Ol bul boyınsha
Baxıtqa erisiwdi (‖as-saodat‖) eń tiykarǵı ádep ikramlıq jetiskenligi sıpatında tańlaydı hám
tiykarǵı itibardı insannıń ruwxıy tárepten qáliplesip, pazıl, yaǵnıy pazıyletli insan dárejesine
jetkiziwge qaratadı.
1
1
Абу Наср Фарабий. Фазилат, бахт-соадат ва камолот ҳақида. Т. ―Ёзувчи‖, 2001, 12-б
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
230
Ol názerde tutqan jámiyet pazıyletli insanlar birlespesi hám sol sebepli bunday
jámiyet ―pazıl jámiyet dep ataladı. Farabiydiń pikirinshe ruwxıy jetilisken shaxs ―baxıtqa
erisiwdiń birden bir jolı unamlı islerdi jaqsı niyetler menen orınlaw hám pazıyletli ámellerge
súyeniw menen unamsız hám baxıtsızlıq kelip shıǵıwı múmkin bolǵan islerden ozin tıya
biliwi dep esaplaǵan.
2
Demek, jaqsılıqtı maqset dep biliw, insanda jaqsı niyet hám jaqsı
isler qılıw pazıyletin qáliplestiredi. Jaqsı niyet, jaqsı háreket hám jaqsı ámel jamanlıq hám
baxıtsızlıqtı artqa shegindiredi. Farabiydiń pikirinshe, ―jaqsılıqtı ańlaw belsendi aqıl járdeminde,
jaqsılıqtıń eń joqarı maqseti bolǵan Baxıtqa erisiw bolsa ruwx járdeminde jetiklikke jetkizedi.
Bul búgingi kún ushın da áhmiyetli tezis bolıp esaplanadı. Ruwxıy jetikliktiń jámiyettiń
ádep ikramlıq sharayatına unamlı tásirin asırıw ushın insandı aqılıy hám ruwxıy jaqtan teń
rawajlandırıw lazım boladı.
Ekinshi filosof Immanuil Kant jaqsılıq ideyası járdeminde insanda isenim hám erkinlik
qádiriyatına tiykarlanǵan ruwxıy jetiklikti qáliplestiriw, onıń járdeminde ―ádep ikramlı jámiyet
qurıw koncepciyasın usınadı.
3
Onıń pikirinshe salamat isenim insanda sadıqlıq hám rasgóylik
pazıyletlerin payda etedi, bul pazıyletler adamdı salamat pikirli bolıwǵa alıp keledi, salamat
pikirli adamlardıń óz ara qatnasıǵı mazmunlı boladı. Demek, insan tek ǵana salamat pikir menen
ǵana jaqsı qatnasıqlarǵa kirise alıwı múmkin, keri jaǵdayda jámiyet turmısı ádep ikramlı
bolmaydı. Bunıń ushın insanda eki sıpat ústinlikke iye bolıwı kerek. 1. Ózin tuta biliwi 2.
Jaratıwshılıq. Bunıń mánisi sol, insan maqsetke muwapıqsız islerden, tileklerden, háreketlerden
hám basqalardıń máplerine zıyan keltiriwden ózin tıyadı. Kerisinshe ózi hám ózgeler erkinligin
jaratadı. Demek hár bir insan ruwxıy jetiklikke erisiw ushın jámiyet talaplarına maslasıp barıwı
kerek. Insan ádep ikramlıq jetikligi ondaǵı jaman qılıqlardıń, unamsız illetlerdiń joq bolıp barıwı
menen baylanıslı. Ol ózin qanshelli basqarıp, aqıl hám ádep ikramlılıqqa tiykarlanǵan sayın
sonshelli hadallıqqa, aqıllılıqqa, insanıylıqqa erisedi. Kant jámiyet ádep ikramlıq sharayatın
buzıwshı illetlerge qarsı ruwxıy jetik insanlardıń ruwxıy ádep ikramlıq pazıyletlerin qarsı
qoyıwdı usındı.
Shaxs ruwxıy jetikliginiń jámiyettiń ruwxıy ádep ikramlıq sharayatına tásiri máselesinde
tájiriybege tiykarlanǵan paradigmalar bar. Bul boyınsha biz Farabiy hám Kant koncepciyalarınan
búgingi kúnde paydalanıw múmkin dep esaplaymız.
2
Абу Наср Фарабий. Фазилат, бахт-соадат ва камолот ҳақида. Т. ―Ёзувчи‖, 2001, 12-б
3
И.Кант. Лекции по этике (1780-1782) Этическая мысль. Научно-публицистические чтения. Тексты,
М., ―Ипл‖,1990, 297-322 бб39
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
231
Shaxstıń ruwxıy jetikliginin jámiyettiń ruwxıy ádep ikramlıq sharayatına tásiri
nátiyjesinde jámiyette jańa túsinikler, ideyalar, pikirler hám ádep ikramlıq ólshemleri payda
boladı.
Juwmaqlap aytqanda ruwxıy jetik shaxslar óz tásiri arqalı jámiyettiń ádep ikramlıq
sharayatınıń jetilisip barıwında múnásip orın iyelep, insanlardıń civilizaciyalanǵan jámiyetke
umtılıwın kúsheytedi. Yaǵnıy ruwxıy jetik shaxs jámiyettiń rawajlanıwına óz ideyası, pikiri hám
ámeliyatı menen tásir etedi. Bul tásir kólemin durıs ańlap jetiw puqaralıq jámiyetin
rawajlandırıwda ruwxıy jetik shaxslardan ónimli paydalanıwǵa alıp keledi. Sonday qılıp, ruwxıy
jetik shaxs puqaralıq jámiyetin rawajlandırıwda tásir etiwinde tómendegi ózgeshelikleri menen
ajıralıp turadı.
Birinshiden, ruwxıy jetik shaxs jámiyette insanlardı kámillikke jetkiziw, ulıwmainsanıy
pazıyletlerge iye insanlardı tárbiyalawda ideyalıq, ádep ikramlıq hám ámeliy tárepten úlgi boladı.
Ekinshiden, ruwxıy jetik shaxs insanǵa ózligin tanıtıw arqalı jámiyet ádep ikramlıǵın
normalastıradı, olardı isenimge iye etip tárbiyalaydı, jámiyet aǵzaların sociallıq, ádep ikramlıq
tárepten belsendilikke shaqıradı. Ruwxıy jetik shaxslardıń jámiyet rawajlanıwına tásiri haqqında
bir neshe tájiriybege iye paradigmalardıń ishinde Abu Nasır Farabiydiń ―pazıl jámiyet hám
Immanuil Kanttıń ―ádep ikramlı jámiyet‖ koncepciyaları insandı hám aqılıy hám ruwxıy
tárepten rawajlandırıw menen ǵana jámiyetti baxıtqa baǵdarlaw názerde tutılǵan.
Úshinshiden, ruwxıy jetik shaxs jámiyetttiń ádep ikramlılıq sharayatın salamatlastırıp
barıwshı pazıyletler sistemasın usınadı hám jámiyetti buzǵınshı illetlerden saqlawshı immunitetti
qáliplestiredi.
REFERENCES
1.
Абу Наср Фарабий. Фазилат, бахт-соадат ва камолот ҳақида. Т. ―Ёзувчи‖, 2001, 12-б
2.
Абу Наср Фарабий. Фазилат, бахт-соадат ва камолот ҳақида. Т. ―Ёзувчи‖, 2001, 12-б
3.
3.И.Кант. Лекции по этике (1780-1782) Этическая мысль. Научно-публицистические
чтения. Тексты, М., ―Ипл‖,1990, 297-322 бб39
4.
Н.А.Бердяев. Философия свободы. М. ―Проспект‖, 2004
Intеrnеt saytlari:
5.
1.uz.m.wikipedia.org
6.
www.ziyonet.uz
7.
www.adolat.uz/
