197
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI XORIJIY TIJORAT TASHKILOTLARI
FILIALLARINING FUQAROLIK-HUQUQIY MAQOMI
Xurramova Ra’no
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15163696
Annotatsiya
. Maqolada O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tijorat tashkilotlari
filiallarining fuqarolik-huquqiy maqomi tahlil qilinadi. Xususan, xorijiy kompaniyalarning
O‘zbekistonda filial ochish tartibi, ularning huquqiy maqomi, majburiyatlari va huquqlari,
shuningdek, milliy qonunchilik va xalqaro huquq normalari nuqtayi nazaridan ularning faoliyat
yuritish shartlari yoritiladi. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi,
"Xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida"gi qonun va boshqa me’yoriy hujjatlar asosida xorijiy
filiallarning yuridik shaxs sifatidagi o‘rni, mas’uliyati va cheklovlari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, xorijiy tijorat tashkilotlari filiallariga nisbatan qo‘llaniladigan soliqlar,
litsenziyalash talablari va boshqa iqtisodiy-huquqiy jihatlar tahlil qilinib, mavjud qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar bildiriladi.
Kalit so‘zlar:
xorijiy tijorat tashkilotlari, filial, fuqarolik-huquqiy maqom, xorijiy
investitsiyalar, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi.
CIVIL LEGAL STATUS OF BRANCHES OF FOREIGN COMMERCIAL
ORGANIZATIONS IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
Abstract.
The article analyzes the civil legal status of branches of foreign commercial
organizations in the Republic of Uzbekistan. In particular, the procedure for opening a branch
of foreign companies in Uzbekistan, their legal status, obligations and rights, as well as the
conditions for their operation from the point of view of national legislation and international law
are discussed. The study examines the role, responsibilities and restrictions of foreign branches
as legal entities based on the Civil Code of the Republic of Uzbekistan, the Law "On Foreign
Investments" and other regulatory documents. It also analyzes taxes, licensing requirements and
other economic and legal aspects applied to branches of foreign commercial organizations, and
makes proposals for improving the existing legislation.
Keywords:
foreign commercial organizations, branch, civil legal status, foreign
investments, legislation of the Republic of Uzbekistan.
ГРАЖДАНСКО-ПРАВОВОЕ ПОЛОЖЕНИЕ ФИЛИАЛОВ ИНОСТРАННЫХ
КОММЕРЧЕСКИХ ОРГАНИЗАЦИЙ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН
Аннотация.
В статье анализируется гражданско-правовое положение филиалов
иностранных коммерческих организаций в Республике Узбекистан.
198
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
В частности, будут освещены порядок открытия филиалов иностранных
компаний в Узбекистане, их правовой статус, обязанности и права, а также условия их
деятельности с точки зрения национального законодательства и международного права.
В исследовании рассматриваются роль, обязанности и ограничения иностранных
филиалов как юридических лиц на основе Гражданского кодекса Республики Узбекистан,
Закона «Об иностранных инвестициях» и других нормативных документов. Также будут
проанализированы налоги, требования лицензирования и другие экономические и правовые
аспекты, применимые к филиалам иностранных коммерческих организаций, а также
внесены предложения по совершенствованию действующего законодательства.
Ключевые слова:
иностранные коммерческие организации, филиал, гражданско-
правовой статус, иностранные инвестиции, законодательство Республики Узбекистан.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tijorat tashkilotlarining filiallarining fuqarolik-
huquqiy maqomi ularning mamlakat hududida qanday huquqiy asosda faoliyat yuritishini
belgilaydi. Bu masala nafaqat huquqiy nazariyot nuqtayi nazaridan, balki amaliy jihatdan ham
katta ahamiyatga ega. Xorijiy investorlar uchun filial ochish O‘zbekiston bozoriga kirish va
iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishning muhim vositalaridan biri sanaladi. Shu bilan birga,
xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining huquqiy maqomi mahalliy qonunchilik, xalqaro
shartnomalar va investitsiya muhiti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning huquq va
majburiyatlari qat’iy tartibga solingan.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, xorijiy yuridik shaxslar mamlakat
hududida o‘z faoliyatini nafaqat mustaqil korxona sifatida, balki filial yoki vakolatxona shaklida
ham amalga oshirishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan, xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining
huquqiy maqomi ularning vakolat doirasi, moliyaviy va huquqiy javobgarlik darajasi, soliqqa
tortilish tartibi hamda mahalliy iqtisodiyotga ta’sirini tushunish uchun alohida o‘rganishga
arziydi.
Mamlakatda investitsiya muhiti va tadbirkorlik erkinligini ta’minlashga qaratilgan
islohotlar xorijiy kompaniyalar filiallarining huquqiy maqomiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda.
Xususan, Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 9-fevraldagi 66-sonli “Tadbirkorlik
subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomi xorijiy tijorat tashkilotlari
filiallarini ro‘yxatdan o‘tkazish va ularning faoliyat yuritish shartlarini tartibga soladi.
Mazkur maqola xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining O‘zbekistondagi huquqiy
maqomi, ularning ro‘yxatdan o‘tish tartibi, faoliyat chegaralari, soliq tizimi va vakolatxona bilan
taqqoslanishi kabi muhim jihatlarni tahlil qilishga qaratilgan.
199
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shu bilan birga, amaldagi qonunchilikning kamchiliklari hamda xorijiy investitsiyalarni
yanada rag‘batlantirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Huquqiy maqom va ta’rif
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 47-moddasiga ko‘ra, filial yuridik
shaxsning asosiy joylashgan hududidan tashqarida joylashgan alohida bo‘linmasi hisoblanadi va
ota-kompaniyaning barcha yoki ayrim funksiyalarini bajaradi. Muhim jihatlardan biri shundaki,
filiallar mustaqil huquqiy shaxs maqomiga ega emas, agar qonunchilikda boshqacha tartib
nazarda tutilmagan bo‘lsa. Bu degani, ular o‘z nomidan shartnomalar tuzish, mulkka egalik
qilish yoki ota-kompaniyadan mustaqil ravishda sud jarayonlarida ishtirok etish huquqiga ega
emas.
Shu sababli, xorijiy tijorat tashkilotlari filiallari odatda ota-kompaniyaning huquqiy
subyekti sifatida qaraladi. Bunday filiallarning faoliyati bevosita ota-kompaniyaning tashkiliy
tuzilmasiga bog‘liq bo‘lib, ularning majburiyatlari, iqtisodiy va huquqiy javobgarligi ota-
kompaniya tomonidan kafolatlanadi. Natijada, agar filial O‘zbekiston Respublikasida har qanday
huquqiy yoki iqtisodiy majburiyatni buzsa, javobgarlik to‘liq ota-kompaniyaga yuklanadi.
Filiallarning huquqiy maqomini aniqlashda yana bir muhim jihat – ularning vakolat
doirasidir. O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yurituvchi filiallar chet eldagi ona
kompaniyaning faoliyatini mahalliy bozorga moslashtirish va o‘z xizmat yoki mahsulotlarini
targ‘ib qilish uchun ishlaydi. Ular odatda quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
Ota-kompaniya manfaatlarini ifodalash va mahalliy bozorda ishtirok etish;
Hududiy operatsiyalarni muvofiqlashtirish va boshqarish;
Mahalliy mijozlar bilan ishlash, shartnomalar tuzish va marketing strategiyalarini amalga
oshirish;
Mahalliy iqtisodiy va huquqiy muhitga moslashish uchun axborot yig‘ish va tahlil qilish.
Biroq, filiallarning huquqiy maqomi cheklovlarga ham ega. Masalan, ular mustaqil
ravishda bank hisobvarag‘iga ega bo‘lishi, mustaqil soliq to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tishi
yoki yuridik shaxs sifatida sud ishlarida qatnashishi mumkin emas. Bu esa filiallarni
vakolatxonalardan farqlashga yordam beradi, chunki vakolatxonalar faqat ma’lumot yig‘ish va
kompaniyaning manfaatlarini ifodalash bilan shug‘ullanadi, tijorat faoliyati bilan esa emas.
O‘zbekiston qonunchiligida filiallarning maqomi aniq belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda
ba’zi muammolar uchrab turadi. Xususan, xorijiy kompaniyalar filiallarining mahalliy soliq
organlari va litsenziyalash talablariga moslashishi bo‘yicha huquqiy noaniqliklar mavjud.
Bundan tashqari, investitsiya muhiti va xorijiy kompaniyalar uchun qulay sharoit yaratish
maqsadida ba’zi huquqiy normalarni takomillashtirish zarur.
200
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tashkil etish va ro‘yxatdan o‘tish jarayoni
Filialni tashkil etish va ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoni O‘zbekiston Respublikasining
amaldagi qonunchiligiga qat’iy rioya qilgan holda amalga oshiriladi. Bu jarayon bir necha
bosqichni o‘z ichiga oladi va har bir bosqichda muayyan huquqiy va tashkiliy talablar bajarilishi
shart.
Birinchi bosqich –
ota-kompaniyaning filial ochish to‘g‘risidagi qarori
. Xorijiy
yuridik shaxs filial tashkil etish uchun, avvalo, o‘zining asosiy hujjatlariga tegishli o‘zgartirishlar
kiritishi kerak. Ushbu o‘zgarishlar ota-kompaniya tomonidan tasdiqlanadi va filialning huquqiy
maqomi, vakolatlari hamda faoliyat yo‘nalishlari aniq belgilanadi.
Ikkinchi bosqich –
O‘zbekiston Adliya vazirligi orqali ro‘yxatdan o‘tish
. Filialning
huquqiy maqomi O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Ro‘yxatdan
o‘tish uchun quyidagi hujjatlar taqdim etilishi lozim:
Ota-kompaniyaning ustav hujjatlarining notarial tasdiqlangan nusxasi;
Filialni tashkil etish va uning rahbarini tayinlash to‘g‘risidagi qaror;
Filialning nizomi (qoidalari), unda filialning vakolatlari va cheklovlari aniq ko‘rsatilgan
bo‘lishi lozim;
Filial joylashgan manzil bo‘yicha ijara shartnomasi yoki mulk hujjatlari;
Davlat bojining to‘langanligi to‘g‘risidagi kvitansiya.
Uchinchi bosqich –
zarur ruxsatnomalar va litsenziyalar olish
. Xorijiy kompaniyalar
tomonidan tashkil etilgan filiallar ba’zan o‘z faoliyat yo‘nalishiga qarab qo‘shimcha
ruxsatnomalar yoki litsenziyalar olishi talab qilinadi. Masalan, moliyaviy xizmatlar,
farmatsevtika yoki telekommunikatsiya sohalarida faoliyat yurituvchi filiallar O‘zbekiston
Respublikasining tegishli nazorat organlaridan ruxsat olishi shart³.
To‘rtinchi bosqich –
soliq va statistik organlarga ro‘yxatdan o‘tish
. Filial davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilgach, u O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasida va Davlat
statistika qo‘mitasida hisobga olinadi. Bu filialning soliq majburiyatlari va hisobot topshirish
tartibini belgilaydi.
Shuningdek,
xodimlarni ishga qabul qilish
ham muhim jihatlardan biridir. Filial o‘z
faoliyatini boshlashi uchun mahalliy yoki xorijiy ishchilarga ehtiyoj sezishi mumkin. Xorijiy
xodimlarni jalb qilish uchun esa O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari
vazirligidan tegishli ish ruxsatnomalari olinishi kerak.
Filialning ro‘yxatdan o‘tish jarayoni huquqiy jihatdan murakkab va ehtiyotkorlik bilan
rejalashtirilishi lozim. O‘zbekiston qonunchiligiga rioya qilinmasligi yoki hujjatlar to‘g‘ri
tayyorlanmasligi filialni ochish jarayonining uzayishiga yoki rad etilishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
201
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shu sababli, xorijiy kompaniyalar odatda yuridik xizmatlar ko‘rsatuvchi mahalliy
firmalar bilan hamkorlik qilish orqali jarayonni tezlashtirish va huquqiy xatolarni oldini olishga
harakat qiladi.
Filiallarning huquqiy maqomi va ularning faoliyat yuritish imkoniyatlari turli
mamlakatlarda farqlanadi. Xalqaro va O‘zbekiston amaliyotida filiallarga oid asosiy muammolar
quyidagi jihatlar bilan bog‘liq.
Xalqaro miqyosdagi asosiy muammolar
Filiallarning xalqaro miqyosdagi faoliyati turli huquqiy va iqtisodiy to‘siqlarga duch
keladi. Asosiy muammolardan biri ularning huquqiy maqomi bilan bog‘liq. Ko‘pgina davlatlarda
filiallar mustaqil huquqiy shaxs maqomiga ega emas, balki ota-kompaniyaning tarkibiy
bo‘linmasi sifatida faoliyat yuritadi. Bu esa ularning shartnoma tuzish, mustaqil sud
jarayonlarida ishtirok etish va kredit olish kabi imkoniyatlarini cheklaydi.
Soliq yuklamasi masalasi ham xalqaro miqyosdagi muhim muammolardan biridir. Ayrim
mamlakatlarda filiallarning daromadiga alohida soliq solinadi, bu esa ota-kompaniya tomonidan
daromad qayta taqsimlanganida ikki marta soliqqa tortilish xavfini tug‘diradi. Natijada, xorijiy
kompaniyalar filial ochishdan ko‘ra, sho‘ba korxona yoki qo‘shma korxona tashkil etishni afzal
ko‘rishi mumkin.
Bundan tashqari, mahalliy qonunchilik va litsenziyalash masalalari ham muammo
tug‘diradi. Ko‘plab davlatlarda filial ochish uchun qat’iy talablar mavjud bo‘lib, ular maxsus
litsenziyalar yoki ruxsatnomalar talab qiladi. Ayrim mamlakatlarda byurokratik to‘siqlar va
ro‘yxatdan o‘tish jarayonining murakkabligi xorijiy kompaniyalarning filial ochish bo‘yicha
qaroriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston sharoitidagi asosiy muammolar
O‘zbekistonda filiallarning huquqiy maqomi cheklangan bo‘lib, ular mustaqil tijorat
faoliyati bilan shug‘ullana olmaydi. Filiallar Fuqarolik kodeksi va boshqa tegishli qonunlar bilan
tartibga solingan bo‘lsa-da, ularning mustaqil shartnoma tuzish, sud jarayonlarida qatnashish va
soliqqa tortish masalalari aniq belgilab qo‘yilmagan.
Soliq yuklamasi masalasida ham muammolar mavjud. O‘zbekiston Soliq kodeksining
tegishli moddalariga ko‘ra, filiallar ota-kompaniyaning tarkibiy bo‘linmasi sifatida qaraladi va
ularning daromadi ota-kompaniyaning umumiy moliyaviy hisobotida aks ettiriladi. Biroq,
amaliyotda filiallarning alohida soliqqa tortilishi yoki ma’lum to‘lovlarga duchor bo‘lishi
mumkin, bu esa biznes yuritishda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘diradi.
Shuningdek, O‘zbekistonda filial ochish jarayoni nisbatan murakkab bo‘lib, mahalliy
davlat organlari tomonidan qo‘shimcha tekshiruv va tasdiqlash talab qilinadi. Ayrim holatlarda,
202
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
xorijiy kompaniyalarga filial ochish ruxsat etilmagani sababli ular o‘z biznesini vakolatxona yoki
sho‘ba korxona shaklida tashkil etishga majbur bo‘ladi.
Bundan tashqari, hozirda O‘zbekiston hukumatining Fuqarolik kodeksining yangi
nashrini ishlab chiqayotgani filiallarning huquqiy maqomini qayta ko‘rib chiqish ehtimolini
oshiradi. Agar yangi o‘zgarishlar qabul qilinsa, filiallarga tadbirkorlik faoliyatini yuritish huquqi
berilishi mumkin. Biroq, bu islohotlarning qachon va qanday amalga oshirilishi hali ham aniq
emas.
Umuman olganda, filiallar xalqaro va mahalliy darajada turli to‘siqlarga duch keladi.
Ularning huquqiy maqomi, soliqqa tortilishi, shartnoma tuzish huquqi va mahalliy
qonunchilik talablariga rioya qilish kabi muammolar filiallar faoliyatini murakkablashtiradi.
O‘zbekistonda ushbu muammolarni hal qilish uchun qonunchilik islohotlarini amalga
oshirish va filiallarga ko‘proq huquqiy mustaqillik berish zarur.
Faoliyat va cheklovlar
O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining faoliyati qat’iy
huquqiy chegaralar doirasida olib boriladi. Filiallar ota-kompaniyaning ajralmas qismi
hisoblanib, ularning huquq va vakolatlari bevosita ota-kompaniya tomonidan belgilanadi. Shu
sababli, ular mustaqil tijorat yuritish huquqiga ega emaslar va faqat ota-kompaniya nomidan
faoliyat olib borishlari mumkin.
Filiallarning ruxsat etilgan faoliyatiga quyidagilar kiradi:
Vakillik qilish
– filial O‘zbekistonda ota-kompaniyaning manfaatlarini himoya qilish va
ilgari surish uchun muzokaralar olib borishi, mijozlar va hamkorlar bilan uchrashuvlar tashkil
etishi mumkin.
Bozor tadqiqotlari
– filial yangi bozorlarga kirish strategiyalarini ishlab chiqish,
iste’molchilar ehtiyojlarini o‘rganish va raqobatchilarni tahlil qilish bilan shug‘ullanishi
mumkin.
Mahalliy operatsiyalarni boshqarish
– filial ota-kompaniya tomonidan tasdiqlangan
strategiyalar doirasida marketing, brending va boshqa yordamchi operatsiyalarni olib borishi
mumkin.
Biroq, filiallarning faoliyati muayyan cheklovlarga duch keladi. Eng muhim cheklovlar
quyidagilardan iborat:
Tijorat shartnomalarini mustaqil tuzish huquqining yo‘qligi
– filial mustaqil ravishda
shartnomalar tuzish huquqiga ega emas. Har qanday yuridik bitim faqat ota-kompaniya
tomonidan tasdiqlanishi va imzolanilishi kerak.
203
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Mulk huquqiga ega bo‘lish imkoniyatining yo‘qligi
– filial mustaqil mulk sotib olishi
yoki unga egalik qilishi mumkin emas. U faqat ota-kompaniya nomidan ijara shartnomalarini
tuzishi yoki mol-mulkni vaqtincha foydalanishga olishi mumkin.
Mustaqil moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish taqiqlangan
– filial ota-
kompaniyaning moliyaviy hisobi tarkibida bo‘lib, mustaqil ravishda foyda olish yoki bank
hisobvaraqlarini yuritish huquqiga ega emas.
Tovarlarni sotib olish va sotish huquqining yo‘qligi
– filial mustaqil ravishda mahsulot
sotib olish yoki sotish bilan shug‘ullana olmaydi. Bunday faoliyat faqat ota-kompaniya orqali
amalga oshirilishi mumkin.
Ushbu cheklovlarning mavjudligi O‘zbekiston Respublikasining investitsiya muhitini
tartibga solish va chet el kompaniyalarining faoliyatini muvofiqlashtirishga qaratilgan. Shu
sababli, xorijiy investorlar o‘z biznes strategiyalarini ishlab chiqishda filiallarning huquqiy
maqomini hisobga olishlari muhim. Agar to‘liq tijorat faoliyatini yuritish maqsadi bo‘lsa, filial
o‘rniga sho‘’ba korxona yoki mustaqil yuridik shaxs sifatida tashkil etish maqsadga muvofiq
bo‘lishi mumkin.
Soliq va moliyaviy jihatlar
O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tijorat tashkilotlarining filiallari maxsus soliq
tartiblariga bo‘ysunadi. Ularning soliq majburiyatlari
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi
asosida belgilanadi va filiallarning mustaqil yuridik shaxs hisoblanmasligi soliq yuklamalariga
ta’sir qiladi.
Soliq majburiyatlari
Filiallar quyidagi soliq turlari bo‘yicha hisob yuritishi va to‘lovlarni amalga oshirishi
lozim:
Daromad solig‘i
– filiallar mustaqil ravishda foyda solig‘iga tortilmaydi, chunki ularning
daromad va yo‘qotishlari ota-kompaniya bilan birlashtiriladi. Ushbu moddaga ko‘ra, bu ikki
marta soliq solishning oldini oladi (O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 294-modda).
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
– filial xizmatlar ko‘rsatganda yoki mahsulot importi
bilan shug‘ullanganda, QQS to‘lovchisi bo‘lishi mumkin. Ushbu moddaga ko‘ra, QQS stavkasi
O‘zbekistonda 12% ni tashkil qiladi (O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 237-modda).
Mulk solig‘i
– agar filial O‘zbekistonda ko‘chmas mulk yoki boshqa asosiy vositalarga
ega bo‘lsa, ular mulk solig‘iga tortilishi mumkin. Ushbu moddaga ko‘ra, bu soliq yuklamalari
filialning faoliyatiga bog‘liq (O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 410-411-moddalar).
Ijtimoiy va ish haqi soliqlari
– filiallar xodimlariga maosh to‘laydigan bo‘lsa, daromad
solig‘i va ijtimoiy ajratmalarni hisoblab, davlat byudjetiga o‘tkazishi shart. Ushbu moddaga
ko‘ra, bu tartib O‘zbekistonda ish beruvchilarga qo‘yiladigan asosiy majburiyatlardan biridir.
204
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Buxgalteriya va soliq hisobotlari
Filiallar alohida buxgalteriya hisobini yuritishi kerak, garchi ularning moliyaviy natijalari
ota-kompaniya bilan birlashtirilsa ham. Bu quyidagi sabablarga ko‘ra muhim:
Mahalliy soliq organlari tomonidan nazorat
– filialning moliyaviy operatsiyalari va
soliqlari nazorat qilinadi va O‘zbekiston soliq qonunchiligiga mos bo‘lishi kerak. Ushbu
moddaga ko‘ra, filial barcha moliyaviy hujjatlarni saqlashi shart (O‘zbekiston Respublikasi Soliq
kodeksi, 39-modda).
Hisobot topshirish majburiyati
– filiallar o‘z operatsiyalari bo‘yicha moliyaviy va soliq
hisobotlarini Davlat soliq qo‘mitasiga taqdim etishlari lozim. Ushbu moddaga ko‘ra, hisobot
topshirmaslik jarima va sanksiyalarga olib kelishi mumkin (Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy
axboroti, 2023-yil).
Moliyaviy monitoring
– ba’zi holatlarda, xorijiy kompaniyalar tomonidan
boshqariladigan filiallar pul mablag‘larining harakatini moliyaviy nazorat organlariga
bildirishlari talab qilinishi mumkin. Ushbu moddaga ko‘ra, filiallar O‘zbekiston qonunlariga
rioya qilgan holda moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishi shart.
Soliq imtiyozlari va kelishuvlar
O‘zbekiston xorijiy investitsiyalarni jalb qilish maqsadida
qo‘sh tahlil soliq solishni
oldini olish to‘g‘risidagi xalqaro kelishuvlar
doirasida ayrim imtiyozlarni taqdim etadi. Agar
ota-kompaniya O‘zbekiston bilan soliq shartnomasi mavjud davlatda ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsa,
filialning soliq yuklamasi kamayishi mumkin. Ushbu moddaga ko‘ra, bu kelishuvlar xalqaro
miqyosda soliq yuklamalarini kamaytirishga yordam beradi.
Filial ochishdan oldin, ota-kompaniyaning soliq strategiyasi chuqur tahlil qilinishi va
soliq maslahatchilari
bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Soliq tartib-qoidalariga rioya
qilmaslik jiddiy moliyaviy sanksiyalarga olib kelishi mumkin.
Vakolatxonalar bilan taqqoslash
O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tijorat tashkilotlarining vakolatxonalari va filiallari
o‘z mohiyatiga ko‘ra o‘xshash bo‘lib, ularning ikkalasi ham mustaqil huquqiy shaxs
hisoblanmaydi. Biroq, ular o‘rtasida funksional va huquqiy farqlar mavjud bo‘lib, bu farqlar
ularning iqtisodiy va huquqiy jihatdan tartibga solinishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Vakolatxonalar asosan bozor tadqiqotlari, marketing faoliyatlari va hamkorlik aloqalarini
rivojlantirish bilan shug‘ullanadi. Ularning asosiy vazifasi – ota-kompaniyaning manfaatlarini
himoya qilish va mamlakat hududida uning imidjini mustahkamlashdan iborat. Bunday ofislar
tijorat operatsiyalarini amalga oshira olmaydi, ya’ni mustaqil ravishda shartnomalar tuzish,
daromad olish yoki mahalliy bozorda bevosita tijorat faoliyatini olib borish huquqiga ega emas.
205
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Filiallar esa ancha kengroq vakolatlarga ega bo‘lib, ular ota-kompaniyaning faoliyatining
muayyan qismini bajarish uchun tashkil etiladi. Filiallar operatsion faoliyat bilan shug‘ullanishi
mumkin, biroq ular mustaqil tijorat faoliyatini olib bora olmaydi va barcha majburiyatlar ota-
kompaniya zimmasida qoladi.
Quyidagi jadval vakolatxonalar va filiallarning asosiy farqlarini ko‘rsatadi:
Jihati
Vakolatxona
Filial
Maqsadi
Ota-kompaniyaning manfaatlarini
himoya qilish va vakillik qilish
Ota-kompaniyaning barcha yoki bir
qismini bajarish
Faoliyat
doirasi
Bozor tadqiqotlari, marketing,
hamkorlik aloqalari
Operatsion faoliyat, lekin mustaqil
tijorat faoliyati emas
Qonuniy
maqom
Huquqiy shaxs emas, cheklangan
huquqlar
Huquqiy shaxs emas, ota-kompaniya
nomidan faqat faoliyat olib boradi
Vakolatxonalar odatda bozordagi imkoniyatlarni o‘rganish, mijozlar va hamkorlar bilan
aloqalarni rivojlantirish uchun ochiladi. Filiallar esa kengroq operatsion faoliyat uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, mahalliy boshqaruv va biznes yuritish jarayonlarini tashkil etishga yordam
beradi. Shunga qaramay, ularning ikkalasi ham mustaqil huquqiy shaxs hisoblanmaydi va ota-
kompaniyaning umumiy strategiyasiga bo‘ysunadi.
Bu farqlar xorijiy investorlarga O‘zbekiston Respublikasida biznes yuritish modelini
tanlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Vakolatxona ochish arzonroq va soddaroq jarayon bo‘lsa-
da, u tijorat faoliyatini amalga oshira olmaydi. Filial esa ko‘proq vakolatlarga ega bo‘lsa-da,
uning yuritilishi va huquqiy tartibga solinishi murakkabroq hisoblanadi.
Filiallarning huquqiy maqomi bo‘yicha kelajakdagi o‘zgarishlar
O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda investitsion muhitni yaxshilash va chet ellik
investorlarga qulay sharoit yaratish maqsadida qonunchilik islohotlarini jadallashtirmoqda. Shu
jumladan, xorijiy kompaniyalarga filiallarini mustaqil huquqiy shaxs sifatida ro‘yxatdan
o‘tkazish huquqini berish bo‘yicha munozaralar mavjud.
Agar ushbu o‘zgarishlar qonunchilik darajasida amalga oshirilsa:
Filiallarning yuridik shaxs maqomi
– hozirgi holatda filiallar ota-kompaniyaning
tarkibiy bo‘linmasi sifatida ishlaydi va mustaqil ravishda shartnomalar tuzish, kredit olish yoki
sud jarayonlarida ishtirok etish huquqiga ega emas. Yangi qonun qabul qilinsa, ular mustaqil
huquqiy shaxs sifatida faoliyat yuritishi mumkin.
Soliq majburiyatlari
– hozir filiallar ota-kompaniya bilan birga soliq hisob-kitoblarini
yuritadi. Agar ular mustaqil huquqiy shaxsga aylansa, daromad solig‘i va boshqa soliq
majburiyatlari mustaqil ravishda to‘lanishi talab etilishi mumkin.
206
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tijorat faoliyati
– amaldagi qonunchilik bo‘yicha filiallar faqat ota-kompaniyaning
vazifalarini bajarishi mumkin va mustaqil tijorat yuritish huquqiga ega emas. Agar ular mustaqil
huquqiy shaxsga aylansa, tadbirkorlik faoliyatini bevosita amalga oshirish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
Investitsion iqlimga ta’siri
– chet el kompaniyalari uchun filiallarning yuridik shaxs
maqomiga ega bo‘lishi biznes yuritish jarayonlarini soddalashtiradi, mahalliy bozorda
mustahkamroq joylashishiga va huquqiy barqarorlikni oshirishga yordam beradi.
O‘zbekiston hukumati
Fuqarolik kodeksining yangi tahririni
ishlab chiqmoqda. Ushbu
yangi versiyada filiallarga tadbirkorlik faoliyatini mustaqil olib borish huquqini berish ehtimoli
mavjud. Agar bu o‘zgarishlar kuchga kirsa:
Filiallarning hozirgi cheklangan maqomi tubdan o‘zgaradi
va ular biznes yuritish
uchun kengroq imkoniyatlarga ega bo‘ladi.
Yangi tartiblar
xalqaro kompaniyalarga O‘zbekistonda yanada erkinroq faoliyat yuritish
sharoitini yaratishi mumkin.
Shu bilan birga
, bu o‘zgarishlar bilan birga filiallarning javobgarligi ham oshishi
ehtimoli bor, chunki huquqiy shaxs maqomi ularning mustaqil qaror qabul qilishini va tegishli
yuridik majburiyatlarni bajarishini taqozo etadi.
Hozirgi bosqichda filiallarning maqomi cheklangan bo‘lib qolmoqda va ular mustaqil
yuridik shaxs hisoblanmaydi. Biroq, yaqin yillarda qonunchilik islohotlari filiallarning huquqiy
maqomini kuchaytirishi mumkin, bu esa xorijiy investorlar uchun yanada qulay shart-sharoit
yaratadi.
XULOSA
Filiallarning huquqiy maqomi va ularning O‘zbekistondagi faoliyati xalqaro tajriba bilan
solishtirilganda hali ham cheklangan hisoblanadi. Fuqarolik kodeksi va boshqa tegishli
qonunchilik hujjatlarida filiallarning mustaqil tijorat faoliyatini olib borishiga yo‘l qo‘yilmagani
ularning huquqiy shaxs maqomiga ega bo‘lmasligiga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan birga, filiallar
va vakolatxonalar o‘rtasidagi huquqiy farqlar ham aniq belgilangan bo‘lib, ular ota-kompaniya
nomidan ishlashga majbur.
Xalqaro tajribada ayrim davlatlar filiallarga mustaqil huquqiy shaxs maqomini berish
orqali ularning faoliyat doirasini kengaytirgan. O‘zbekiston ham investitsion muhitni yaxshilash
maqsadida filiallarning maqomini qayta ko‘rib chiqish masalasini muhokama qilmoqda. Agar
filiallarga huquqiy shaxs maqomi berilsa, bu xorijiy investorlar uchun qulay sharoit yaratib,
mamlakatning iqtisodiy jozibadorligini oshirishi mumkin.
Shuningdek, filiallarning soliqqa tortilishi ham muhim masala bo‘lib, amaldagi
qonunchilik ularga alohida soliq yuklamalarini belgilaydi.
207
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Xalqaro amaliyotda qo‘llaniladigan ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish
bo‘yicha bitimlar O‘zbekistonda ham kengaytirilishi lozim. Bu esa xorijiy investorlarning
ishonchini oshiradi va biznes yuritish jarayonini soddalashtiradi.
Kelajakda filiallarning huquqiy maqomini qayta ko‘rib chiqish va ularga ko‘proq
mustaqillik berish iqtisodiy taraqqiyot uchun muhim ahamiyat kasb etishi mumkin. Shu sababli,
qonunchilikni xalqaro me’yorlarga mos ravishda isloh qilish, soliqqa tortish tizimini
optimallashtirish va filiallarning yuritishi mumkin bo‘lgan faoliyat turlarini aniq belgilash
ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
4.
O‘zbekiston Respublikasi “Mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar
to‘g‘risida”gi qonuni.
5.
O‘zbekiston Respublikasi “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni.
6.
United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL). Model Law on
International Commercial Arbitration.
7.
OECD Guidelines for Multinational Enterprises, 2023 Edition.
8.
The World Bank. Doing Business Report, 2023.
9.
Russian Federation Civil Code, Part 1 and 2.
10.
U.S. Internal Revenue Code, Foreign Entity Classification (IRS, 2023).
11.
Васильев А. М. "Гражданское право: Общая часть". Москва, 2022.
12.
Baker & McKenzie. "International Taxation and Foreign Investment Regulations".
London, 2023.
13.
Mirziyoyev Sh. M. "O‘zbekiston – Yangi Taraqqiyot Davrida". Toshkent, 2022.
14.
Azizov U. "O‘zbekiston investitsion muhitini rivojlantirishning huquqiy asoslari".
Toshkent, 2021.
15.
Karimov B. "Xalqaro huquq va biznes yuritish asoslari". Toshkent, 2020.
16.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti:
17.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Soliq qo‘mitasi rasmiy sayti:
18.
World Bank Group:
19.
OECD rasmiy sayti:
20.
Lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlar bazasi:
