251
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
OʻZBEK TILIDA SOʻZ YASALISHI VA YANGI SOʻZLARNING PAYDO BOʻLISHI
Omonova Marjona
Termiz davlat universiteti
Oʻzbek filologiyasi fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15163864
Annotatsiya
. Mazkur maqolaada oʻzbek tilida soʻz yasalish jarayonlari va yangi leksik
birliklarning shakllanishi lingvistik nuqtayi nazardan tahlil etiladi. Shuningdek, globallashuv,
ilm-fan va texnologiya taraqqiyoti natijasida yuzaga kelayotgan yangi soʻzlarning lingvistik
xususiyatlari, ularning oʻzlashuvi va normativ leksikaga integratsiyalashuvi muhokama qilinadi.
Maqolaada chet tillaridan kirib kelayotgan neologizmlar va ularning oʻzbek tilidagi
ekvivalentlarini yaratish masalalariga alohida e’tibor qaratilib, zamonaviy tilshunoslik nuqtayi
nazaridan ilmiy-tahliliy yondashuv asosida oʻrganiladi. Tadqiqot jarayonida zamonaviy oʻzbek
tilshunoslarining qarashlari va misollar asosida mavzu keng tahlil etiladi.
Kalit soʻzlar:
Oʻzbek tili, soʻz yasalishi, affiksatsiya, kompozitsiya, reduplikatsiya,
qisqartirish (abbreviatsiya), neologizmlar, oʻzlashma soʻzlar, lingvistik oʻzgarishlar, leksik
birliklar, globallashuv, texnologik taraqqiyot.
WORD FORMATION AND THE EMERGENCE OF NEW WORDS IN THE UZBEK
LANGUAGE
Abstract.
This article analyzes the processes of word formation and the formation of new
lexical units in the Uzbek language from a linguistic point of view. It also discusses the linguistic
characteristics of new words arising as a result of globalization, the development of science and
technology, their assimilation and integration into the normative lexicon. The article pays
special attention to the issues of neologisms coming from foreign languages and the creation of
their equivalents in the Uzbek language, and studies them from the point of view of modern
linguistics based on a scientific-analytical approach. In the course of the research, the topic is
extensively analyzed based on the views and examples of modern Uzbek linguists.
Keywords:
Uzbek language, word formation, affixation, composition, reduplication,
abbreviation, neologisms, borrowed words, linguistic changes, lexical units, globalization,
technological progress.
СЛОВООБРАЗОВАНИЕ И ПОЯВЛЕНИЕ НОВЫХ СЛОВ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация.
В статье анализируются процессы словообразования и образования
новых лексических единиц в узбекском языке с лингвистической точки зрения.
Рассматриваются
также
лингвистические
особенности
новых
слов,
появляющихся в результате глобализации и научно-технического прогресса, их
ассимиляция и включение в нормативный лексикон.
252
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
В статье особое внимание уделяется вопросам неологизмов иноязычного
происхождения и созданию их эквивалентов в узбекском языке, а также их изучению с
позиций современной лингвистики на основе научно-аналитического подхода. В процессе
исследования тема подробно анализируется на основе взглядов и примеров современных
узбекских лингвистов.
Ключевые слова:
узбекский язык, словообразование, аффиксация, словосложение,
редупликация, аббревиатура, неологизмы, заимствованные слова, языковые изменения,
лексические единицы, глобализация, технический прогресс.
Ma’lumki, dunyo tillari orasida sof tilning oʻzi yoʻq. Tilning sofligi uning oʻz til soʻzlari
hisobiga yashashi bilan belgilanmaydi. Oʻzbek tili leksik qatlami taraqqiyotini ham jamiyatdagi
muhim oʻzgarishlarni hisobga olgan holda ma’lum bir davr bosqichlari asosida oʻrganish
mumkin. Turkiy til sifatida yuritilgan oʻzbek tili qadimdanoq Oʻrta Osiyo hududida bir necha asr
mobaynida forsiy (forstojik) til bilan bir qatorda iste’molda boʻldi.
Oʻzbek tilshunosligida soʻz yasalishi turli olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan boʻlib,
bu borada A. Madvaliyev (1981), Sh. Rahmatullayev (1978), G‘. Abdurahmonov (1992), N.
Mahmudov (2008) kabi tilshunoslar muhim tadqiqotlar olib borgan.
Hozirgi oʻzbek tilida yasama soʻzlar, asosan, affikslar yordamida hosil qilinadi, yaʼni
morfemaning bir turi soʻz yasash uchun xizmat qiladi. Har qanday yasama soʻzning tarkibi Soʻz
yasalishi asosi va soʻz yasovchidan iborat boʻladi: huquqshunos (huquq – soʻz yasalishi asosi,
shunos – soʻz yasovchi), tekislamoq (tekis – soʻz yasalishi asosi, la— soʻz yasovchi).
Soʻz yasalishi asosi yasama soʻz boʻlishi ham mumkin: bilimli (bilim – soʻz yasalishi
asosi, li – soʻz yasovchi).
253
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Oʻzbek tilida faqat mustaqil soʻzlardan, ularning ham ot, sifat, feʼl turkumiga oid
soʻzlardan yangi yangi soʻzlar yasaladi. Tilga kirib kelgan yangi soʻzlar haqida
L.P. Krisin
oʻzlashmalarni “turli elementlarni bir tildan ikkinchi tilga oʻtkazish jarayoni deb ataydi”
XXI asr jahon hamjamiyati tomonidan ulkan oʻzgarishlar, texnik taraqqiyot,
axborotlashtirish asri sifatida tarixda qolishi e’tirof etilmoqda. Ayni paytda qisqa muddat
davomida yangiliklarning dunyo boʻylab ommalashishi, jamiyatdagi shunday yangiliklarga
boʻlgan ehtiyoj har bir til leksik tarkibining ma’lum bir jihatdan oʻzgarishiga olib kelmoqda.
Bugungi kun neologizmlarning kirib kelishi, ularni omma tomonidan iste’molda boʻlishi
tilimiz lug‘atlarida aks etishini kutayotgani yoʻq. Zamonaviy texnika sohasidagi xalqaro
bog‘liqlik va yaqinlik tilimizda koʻplab shunday tushunchalarni oʻz soʻzlarimiz bilan ifodalashga
oʻrin qoldirmayapti. Ba’zi bir oʻzlashma soʻzlarning ma’nolari lug‘atlarda ham qayd etilmagan
(flesh, koka-kola). Bugungi kunda zamonaviy texnika soʻzlari dunyo boʻylab baynalmilal soha
soʻzlari darajasiga koʻtarilib bormoqda. Kundalik soʻzlashuvda ishlatilayotgan va qoʻllanilishi
faol boʻlgan ayrim leksemalarning “Oʻzbek tilining izohli lug‘ati”dan joy olmaganini kuzatish
mumkin. Masalan,
imij, koka-kola, minimarket, gipermarket, chizburger, xot-dog, chipsi, netbuk,
blutus, sensor, flesh xotira, vay-fay, planshet, internet
kabi koʻplab leksemalar ham izohli
lug‘atimizdan joy olishi zarur. Yaqinda tilimizga kirib kelgan Reels (rilz) soʻzi ingliz tilidan (reel
– video tasmasi) soʻzlasha yotgan soʻz. Ma’nosi: Instagram va TikTok kabi platformalardagi
qisqa videolar. Oʻzbek tilida “qisqa video” yoki “lavha” deb izohlash mumkin, ammo “rilz”
shaklida ishlatilishi keng tarqalmoqda.Startap (startup) Kelib chiqishi: Ingliz tilidan (start –
boshlash, up – yuqoriga) Ma’nosi: Yangi innovatsion biznes loyihasi, odatda kichik hajmda
boshlangan biznes.: Oʻzbek tilida “yangi biznes”, “innovatsion loyiha” sifatida tushuntirilsa-da,
“startap” atamasi qoʻllaniladi.
Tilda yangi lug‘aviy qatlam - neologizmlar tashqi (ekstralingvistik) va ichki (lisoniy)
omillar asosida vujudga keladi. Lisoniy omillar (lingvistik faktorlar) - tilning strukturaviy va
sistemaviy xususiyatlaridan kelib chiqadigan omillar.
A.To’raxo’jayeva mustaqillik davri o’zbek tili ijtimoiy-siyosiy leksikasining taraqqiyotini
o’rganar ekan, tilning ichki imkoniyatlari sifatida so’z semik tuzilishidagi u yoki bu semani
faollashtirish,
leksema
sememasini
muayyan
tushunchaga
ixtisoslashtirish,
semema
mundarijasini yangi sema bilan boyitish kabi qator usullardan foydalanilganini yozadi. Taraqqiy
etgan sohada esa neologik tushuncha va bularni nomlovchi yangi so’zlar guruhi shakllanadi.
O‘zbek tilshunosligida neologizmlar, o’zlashma so’zlar bo’yicha U.Tursunov,
S.Ibrohimov, Sh.Shoabdurahmonov, O.Usmonov, N.Mamatov, X.Jamolxonov, N.Qosimov,
A.Madvaliyev, N.Mahkamov kabi yuzlab olimlarning monografiya, dissertatsiya va lug‘atlari,
ko‘plab maqolalari yuzaga kelgan.
254
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Eng muhimi, tilimiz lug'aviy qatlamidan o’rin olayotgan neologizmlar, xususan, termin-
neologizmlarni to’plash, ularning har biri uchun alohida va umumiy izohli lug’atlar yaratish,
o’zlashmalarning imlosi, transliteratsiyasi muammolari bilan shug’ullanish o’zbek
tilshunosligining dolzarb muammolari qatoriga kiradi.
O`zlashma neologizmlarning tilda paydo bo’lishi va yo’qolishi uning tilga qabul
qilinganligida yoki lug’atlardan joy olganligida namoyon bo’ladi. Agar neologizmlar jamiyatda
faol qo’llanilayotgan bo`lsa, bu o’zlashma neologizmlar lingvistika va lug’atshunoslikda ham
qabul qilingan hisoblanadi. Tilda o`zlashma neologizmlarning quyidagi turlari kuzatiladi:
o’zgaruvchan – yangi ma’noli, birgina madaniyat vakillari tomonidan tor ma’noda qo’llanilgan
o`zlashma neologizmlardir; tarqalgan – jamiyat tomonidan ishlatiladigan, ammo hali lingvistik
jihatdan qabul qilinmagan o`zlashma neologizmlar; turg`un– barcha taniydigan, foydalanadigan
va davomiylikga ega o`zlashma neologizmlar
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, til jamiyat boyligidir. Insonlarning nutqiy faoliyati
davomida va jadallik bilan rivojlanib borayotgan ommaviy axborot vositalari yordamida tilga
yangi tushunchalar va ularni ifodalovchi neologizmlar ham kirib keladi. Bunday hodisa hech bir
tilni chetlab oʻtmaydi va bu ijobiy holat hisoblanadi. Chunki til hamisha oʻsib borishi, oʻzining
soʻzlashuvchilarini eng soʻnggi yangilik va axborotlar bilan ta’minlashga xizmat qilishi lozim.
Shunday qilib, oʻzbek tili leksikasi turmushimiz uchun keraksiz boʻlib qolgan tushunchalarni
bildiruvchi soʻzlarning iste’moldan chiqib ketishi, yangi paydo boʻlgan tushunchalarni
ifodalovchi soʻzlarning esa kirib kelishi hisobiga doimo oʻzgarib, rivojlanib, boyib boradi.
REFERENCES
1.
Joʻrayev N. Soʻz yasalishi va soʻz shakllanishi. – Toshkent: Fan, 2005.
2.
Jamolxonov H.A. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent, 2002.
Mengliyev B. Oʻzbek tilidan universal qoʻllanma. Toshkent: Akademnashr, 2011.
3.
Sayfullayeva R, Mengliyev B. va boshqalar. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent, 2009.
4.
Hodjaeva G. B. "Тил нормaси вa ўзбек тилигa гермaн тиллaридaн кириб келгaн
сўзлaрнинг лексикогрaфик кодификaцияси".
5.
To’raxo’jayeva A.X. Mustaqillik sharoitida o’zbek tili ijtimoiy-siyosiy leksikasining
taraqqiyoti: Filol.fan.nom.diss,…avtoref. – Toshkent.:2012.Tursunov
6.
U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi O’zbek adabiy tili.T.,1992
