291
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
ǴÁREZSIZLIK DÁWIRINDEGI PROZADA EKOLOGIYALIQ MASHQALALARDIŃ
SÁWLELENIWI
Allamuratova Kamila Jańabaevna
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15163953
Annotaciya.
Maqalada ǵárezsizlik dáwirindegi ekologiyalıq mashqalalarǵa arnalıp
jazılǵan shıǵarmalar jóninde sóz etilgen. Jazıwshılardıń ekologiyalıq mashqalalardı jarıtıp
beriw sheberligi tuwralı pikir bildirilgen.
Tayanısh sózler:
Esse, fentazi, ekologiya mashqalası, faktologiyalıq materiallar.
POSITION OF ECOXOGICAL PROBLEMS AT THE PROJALA DURING THE
INDEPENDENCE PERIOD
Abstract.
In the article, the article was charged on works written in the environmentalism
debamos. The writers' views are given on the highlightation of environmental problems.
Key drives:
essays, fentus, ecological problems, factoring materialization.
ПОЛОЖЕНИЕ ЭКОКСОГИЧЕСКИХ ПРОБЛЕМ В ПРОЯЛЕ В ТЕЧЕНИЕ
ПЕРИОДА НЕЗАВИСИМОСТИ
Аннотация.
В статье в статье было предъявлено обвинение в работах,
написанных в экологическом дебамосе. Взгляды писателей приведены на выделение
экологических проблем.
Ключевые побуждения:
эссе, фентус, экологические проблемы, факторинг
материализации.
Qaraqalpaq ádebiyatında sońǵı jılları sezilerli dárejede ózgerisler, alǵa ilgerlewler boldı.
Bul ǵárezsizliktiń dáslepki jıllarındaǵı qaraqalpaq prozasında da óz kórinisin taptı.
Jazıwshılar túrli janrlarda shıǵarmalar dóretti. Bul dáwirde T.Qayipbergenov, K.Karimov,
M.Nızanov, Á.Paxratdinov, H.Ótemuratova, M.Tawmuratov, B.Ernazarov hám basqalardıń
romanları, A.Ábdiev, E.Ermanov, Á.Atajanov, G.Ayımbetova, Yu.Álimbetov, A.Sultanov,
M.Nızanov,
B.Ernazarov povestleri, K.Smamutov, O.Ábdiraxmanov, Sh.Usnatdinov,
K.Allambergenov, G.Matyakupovalardıń úlken- kishi kólemdegi esseleri jarıq kórdi. Ǵárezsizlik
dáwirinde dóretilgen shıǵarmalardıń ishinde Aral máselesine, ekologiyalıq mashqalaǵa
arnalǵanları, ulıwmalastırıp aytqanda adam hám tábiyat máselesin sáwlelendiriwshi shıǵarmalar
da barshılıq. T.Qayipbergenovtıń “O dúnyadaǵı atama xatlar”, essesi K.Allambergenovtıń
“Quslar qaytqan kún” povest hám gúrrińleri, “Dárya tartılǵan jıllar” romanı, O.Ábdiraxmanovtıń
"Sayǵaqlardıń kóshpeli táǵdiri" essesi , "Teńiz tolı, ay jarıq" fenteziyi, K.Karimovtıń "Araldıń
úmiti" romanı, A.Sultanovtıń" Besinshi awıl áńgimeleri" dúrkimi, G.Matyakupovanıń "Aral-
292
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
jańa turmıs teńizi" esseleri elimizdegi awır ekologiyalıq mashqalalarǵa arnalıp, onda insan
taǵdiri hám tábiyat mashqalaları sheber túrde jarıtıladı.
Ǵárezsizlik jıllarında Tólepbergen Qayıpbergenov ádebiyatımızdı óziniń kórkem forma,
janr hám stil salasındaǵı izlenisleri menen bayıttı. Bunıń mısalı sıpatında onıń «O dúnyadaǵı
atama xatlar» roman-essesin keltiriwge boladı. Bul dóretpe tikkeley Aral tragediyasına arnalıp,
ol ózbek, francuz tillerine awdarıldı, usı arqalı pútkil regionǵa qáwip salǵan apatshılıq haqqında
jer júzi xalıqlarına málimlewde úlken xızmet atqardı.[1, 483 ]Aral boyı regionında júzege
kelgen ekologiyalıq apatshılıqtıń kelip shıǵıw sebepleri hám kútiletuǵın aqıbetleri sóz etetuǵın
bul shıǵarma jazıwshı tárepinen súwretlew obyekti etip alǵan tubalawshılıq jıllar dep atalǵan
dáwirde tek biziń respublikamızda emes, pútkil awqamda byurokatlıq, paraxorlıq,
kózboyawshılıq, mámleket múlkin talan-taraj etiwshilik, tábiyatqa nadurıs qatnas, morallıq
qatnaslardıń buzılıwı tábiyattıń jábir shegiwine, ekologiyalıq apatshılıqtıń kelip shıǵıwına alıp
keldi.
Jazıwshı K.Allambergenov dóretiwshiliginde de 70-jıllardan berli insan hám tábiyat baslı
temalardıń birine aylanıp kiyatır. Jazıwshınıń “Jer monologı” gúrrińinde insan hám tábiyat
arasındaǵı quramalı hám sırlı qatnastıń názik tárepleri ashıp beriledi. Gúrrińdegi Ana-jer (Aq
tóbe), Aq qozı, Xojabay obrazları arqalı jazıwshı adam hám tábiyat birliginiń, úylesimliliginiń
qúdiretli kúshin kórsetiwge umtılǵan. “Quslar qaytqan kún” povesti jazıwshınıń ekologiya
temasında balalar turmısınan alıp jazılǵan eń sátli povesti bolıp tabıladı. Avtordıń 1992-jılı
baspadan shıqqan “Dárya tartılǵan jıllar” romanında da ekologiya teması sáwlelendirilip, onda
dáryanıń suwınıń qaytıwı, tartılıwına úlken poetikalıq máni júklengen.[4, 48 ] Bul arqalı ol ótken
ásirdiń sońǵı jıllarındaǵı aqıbetin oylamay jobalastırıwlardıń saldarınan ekologiyalıq jaǵdaydıń
kelip shıǵıwı, adamlar sanasınıń ózgeriwin, yaǵnıy ekologiyalıq jaǵdaydıń ruwxıy ómirimizge
tásirin ashıp kórsetiwdi niyet etken. Avtordıń bul niyeti bas qaharman Jalǵas Nazarovtıń obrazı
arqalı ashıp beriledi.
Jazıwshı O.Ábdiraxmanovtıń “Teńiz tolı, ay jarıq” shıǵarması da Aral teńiziniń
ekologiyalıq jaǵdayı temasına baǵıshlanǵan bolıp, onda Aral teńiziniń házirgi kúndegi jaǵdayı
onı asırap-abaylaw kerekligi tiykarǵı ideya etip alınadı. Bul arqalı jazıwshı insanlar arasında
Watanǵa muhabbat, tuwılǵan jerge súyispenshilik, tábiyattı kóz qarashıǵınday asırap-abaylaw,
bir-birewge degen mehir-múriwbet sıyaqlı pazıyletlerdi qáliplestiredi.
Shıǵarma Tilegen degen ǵarrınıń ómiri, onıń eske túsiriwleri tiykarında rawajlanıp
baradı.
Ol ómirinshe Aral teńizinde balıqshı bolıp islegen, al házir teńizdiń suwı tartılıp, onda
balıqlar azayıp atırǵanına qabırǵası qayısadı. Shıǵarma eń dáslep ǵarrınıń úsh balasın saparǵa
atlandırıwı, yaǵnıy biz biletuǵn erteklik motivte baslanadı.
293
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Balalarınıń hár qaysısı hár tárepke ketedi. “Insan geyde ózinen alısta jasap atırǵan
hámmeni baxıtlı dep oylaydı, hám baxıttı alıslardan izleydi. Lekin geyde bende baxıt degen
lázzetti tatıp atırıp, onnanda táwiri tatqısı kelip, onnan da jaqsısın izley beredi...”. [3, 4 ]
Mine usınday jazıwshınıń qáleminen dóregen,ǵárezsizlik dáwirinde jazılǵan
shıǵarmalarınıń biri, ana tábiyattiń tirishilik dereginiń biri, sayǵaqlardıń ayanıshlı awhalın ashıp
beretuǵın “Sayǵaqlardıń kóshpeli taǵdiri” essesi bolıp tabıladı. Bunda jazıwshı “Esse” janrınıń
talaplarına say, yaǵnıy jazıwshınıń óz pikirlerin kópshilikke ashıqtan- ashıq bildiriw tilegine say
keletuǵın, qanday da jámiyetlik kóz-qaraslarǵa qozǵaw salatuǵın “Aral ekologiyalıq probleması,
sonıń saldarınan Ústúrt jerindegi sayǵaqlardıń awır awhalı jóninde “ gi mashqalalarǵa toqtaladı.
Shıǵarmada jazıwshı sayǵaqshı alım, biologiya ilimleriniń kandidatı, Qonısbay
Qáyipbekov benen birge Belewli, Churıq, Matay dalalarında balalaytuǵın sayǵaqlardı izlep 4 kún
dawamında Ústurtti aylanadı.Shıǵarma usılayınsha baslanadı jazıwshı shıǵarma orayında turǵan
ekologiya problemasın kóplegen faktlik materiallar, sapar dawamında kórgen – bilgen jaǵdaylar
menen baylanısıtırıp bayan etedi.O.Ábdiraxmanovtıń bul essesindegi mına qatarlar kitap
oqıwshıların tásirlendirmey qoymaydı, álbette: “Jáne bir máslele: Qudayǵa mıń qátle shúkir,
búgin ǵárezsizligimizdıń on besinshi jılınıń minberinen qarap turıp,búgingi erkinligimizge
shúkirshilik etemen.Eń bolmasa Ústúrttey keń jazıq dalamda turıp, “mına aspan, mına jer –
meniki meniń Watanım” dep gerdeyip, oyıma túsken qıyallarımdı qaǵazǵa túsirip atırman.Meniń
ǵárezsiz watanımnıń qarıs qorǵaw – azamatlıq parızımız ekenin hámme uǵınadı.Ǵárezsizlik
sharapatı - ǵárezsizlik jılları Ózbekstanda birde kiyik yáki sayǵaqtıń atılıwına ruxsat etilmedi.
Tábiyatımızdı
qorǵaw
boyınsha
adamgershilikli
nızamlar
qabıllandı
hám
Prezidentimizdiń “XXI ásir bosaǵasında...” kitabında ekologiya mashqalaların sheshiw
mámleketimizdiń baslı baslı baǵdarlarınıń biri ekenligi aytıp ótildi”.[2, 6] Bul qatarlarda jazıwshı
úlken ekologiyalıq problemanı, insan hám tábiyattiń ekologiyalq mashqalasın kóteriw menen
birge búgingi ashıq aspan, tınısh dáwirimizge, ǵárezsizlik sharapatı menen islenip atırǵan is-
ilajlarǵa ayırıqsha shúkirshilik sezimin de bere alǵan.
Ǵárezsizlik dáwirinde jazılǵan insan hám tábiyat máselelerin sóz etetuǵın shıǵarmalardan
jáne biri jazıwshı hám shayır sıpatında ádebiyatımızda orınlı girewli insan Keńesbay Karimovtıń
“Araldıń úmiti” shıǵarması bolıp tabıladı.Bul shıǵarma da Ámiwdárya jurnalınıń 2022-jılǵı
shıǵarlımınıń birneshe sanlarında baspadan shıǵadı hám kitapqumarlar kewlinen tereń orın
iyeleydi.”Araldıń úmiti” shıǵarması da ǵárezsizlik dáwirinde ekologiyalıq mashqalalarǵa arnalıp
jazılǵan eń qunlı dóretpelerden bolıp tabıladı. Óytkeni, shıǵarmanıń tiykarǵı probleması da usı
Aral mashqalası. Shıǵarmada bas qaharman – Dawılbay ǵarrı. Romannıń tiykarǵı
qaharmanları – Dawılbay ǵarrı, hayalı Asel, ákesi Tasqınbay, anası Seregúl, ajaǵası Tolqın onıń
hayalı Ádemi, jiyeni Saǵınbay, aqlıǵı Teńizbay, Shamurat, Kóptilew, Andrey, Esbol, Stanislav,
294
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tatiyana sıyaqlı birneshe qaharmanlar qatnasadı.Shıǵarmadaǵı waqıyalardıń derlik kópshilik
bólegi usı Dawılbay ǵarrınıń átirapında jámlenedi.Sol oraylıq tulǵaǵa qatnaslı Dawılbay ǵarrıǵa
qatnaslı ashıladı.
Shıǵarmanıń syujeti júda sheber islengen bolıp, ásirese Dawılbay ǵarrı obrazınıń hám
shıǵarmadaǵı basqa da obrazlardıń ashılıwında úlken xızmet atqarıp kelgen.Shıǵarmanıń syujeti
arqalı waqıyalardıń jelisi, personajlardıń kelbeti, xarakteri ashıladı. Waqıyalar folklorlıq
dóretpelerdegi sıyaqlı hám klassikalıq ádebiyatlardaǵı sıyaqlı bir tártipte izbe-iz emes al
Dawılbay ǵarrınıń eske túsiriwleri, oylawları arqalı rawajlanadı.Shıǵarmada keskin konfliktti de
bayqamaymız.Biraq, keń kólemli roman janrında jazılǵan bul shıǵarma biz sóz etip atrǵan Aral
tragediyasın ashıp beriwde qunlı shıǵarmalardıń biri bolǵanı sózsiz.
Ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpaq ádebiyatında pútkil álemlik mashqalaǵa aylanǵan Aral
jónindegi jáne bir shıǵarma elimizge jazıwshı, jurnalist hám shayıra sıpatında belgili Gúlistan
Matyakupovanıń “Aral – jańa turmıs teńizi” shıǵarması bolıp tabıladı.Jazıwshı shıǵarmada Aral
teńiziniń búgingi kúndegi jaǵdayı, Aral teńizi haqqındaǵı júda kóplegen faktologiyalıq
materiallardı,jáne de elimizdegi Aral teńizi, onıń qurıw jaǵdayında islenip atrǵan barlıq is-ilajlar,
Moynaqtaǵı islenip atrǵan iygilikli isler jóninde tolıp-tasıp sóz etedi. Araldıń 1960-70-jıllarınan
baslap onıń búgingi kúnge deyingi ayanıshlı awhalı haqqında óziniń ishki keshirmelerin,
debdiwlerin, tolǵanısların beredi.Ásirese, shıǵarmadaǵı mına qatarlar:
“Sol jıllarda jazılǵan Aral temasındaǵı qosıqlardı oqısańız tolıp-tasıp,tolqın-tolqınǵa
urılıp,tınıq suwlar geyde aldıǵa, geyde arqaǵa urılıp aǵıp turǵan, hárqıylı balıqlar awlanıp
atırǵan,shaǵalalar suwǵa bawırın basıp alıp tınbay juǵırlasıp ushıp atırǵan,alıslarda
paraxodlar,kemeler, aǵarıp kórinip atırǵan biypayan Aral teńizi ayaqlarınızıdń astında aǵıp
atırǵanday boladı”[5, 4]. Degen bul qatarlar hárbir kitap oqıwshısın tolǵandırıp
jiberedi.Jazıwshınıń Aral haqqındaǵı ishki keshirmelerinen tuwılǵan bul qatarlar Aral teńizi
tolıp-tasıp, gúllengen shaǵındaǵı kartinanı kóz aldımızǵa elesletedi.
Ǵárezsizlik dáwirinde jazılǵan Aral ekologiyalıq mashqalasına arnalǵan jáne bir joqarı
kórkemlikke iye shıǵarmalardıń biri jazıwshı A.Sultanovtıń “Besinshi awıl áńgimeleri”
shıǵarması bolıp tabıladı.Qaraqalpaq ádebiyatında novella janrınıń sheberi atanǵan jazıwshı bul
shıǵarmasın “Dúrkim” dep ataydı. Jazıwshınıń bul shıǵarmasında “Moynaqtı alsaq”, “Muńlı
móńiresken mallar”, “Chexoslavakiyada “Aral” dúkanı”, “Uwıldırıq nan”, “Bekireniń bel
kespesin jemegen basım”, “Narqı bir somlıq samolyot”, “Qumǵa egilgen qawın” sıyaqlı birneshe
bólimshelerden turadı.Bul shıǵarma jazıwshınıń tuwılǵan jeri Moynaqtaǵı “Besinshi awıl”
haqqında sóz boladı.Shıǵarmada Moynaq, Aral haqqında sonday- aq óziniń balalıǵı, ata-anadan
erte jetim qalıwı haqqında jáne de házirgi Moynaq haqqında onda hámme nárse bar biraq Aral
teńizi joq yaǵnıy onıń búgingi ayanıshlı áwhalı jóninde sóz etiledi.
295
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shıǵarmada Alpısbay bas qaharman, onıń ákesi, anası Náziyra, anasınıń sińlisi yaǵıy ata-
anası ótken soń sińlisiniń qolında tárbiyalanadı atı Zabira, ajapası Jańıl, jorası Jańabay Qaynarov,
balalıqtaǵı dostı orazbay, táwip Áshirbek, birinshi lyotchik BayronTájenov sıyaqlı obrazlar
qatnasadı.
Juwmaqlap aytqanda, ǵárezsizlik dáwirindegi insan hám tábiyat, tábiaytımızdaǵı pútkil
álemlik mashqala Aral ekologiyalıq mashqalası haqqında jazılǵan shıǵarmalar kópshilikti
quraydı eken. Bul ǵárezsizlik dáwirinde jazılǵan shıǵarmalar túrli janrlarda jazılıp, olarda
ǵárezsizlik ruwı ayqın seziledi. Óytkeni, hárbir jazıwshı óz shıǵarmasında óz pikirlerin, ishki
keshirmelerin erkin túrde kórkem bayanlaydı. Joqarıdaǵı hárbir shıǵarmada Aral hám onıń awır
ekologiyalıq jaǵdayı haqqında hárbir jazıwshı kóplegen faktologiyalıq materiallardı
toplaǵanlıǵın, óz ústinde izlenip kóp materiallar jıynaǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Bul
shıǵarmalardıń derlik barlıǵında Aral mashqalası shıǵarmanıń tiykarǵı probleması,
problematikası retinde beriledi. Biraq, hárbir jazıwshınıń jeke stili bolǵanlıqtan,kórkem
bayanlawda ózgeshelikler de bayqaladı.Yaǵnıy, hárbir jazıwshı, óz jolı menen problemanı
jetkerip bere alǵan.
REFERENCES
1.
Allambergenov.K, Orazımbetov.Q,Paxratdinov.Á, Bekbergenova.M. XX ásir qaraqalpaq
ádebiyatı tarıyxı.(I bólim) Tashkent-2018 483- б
2.
Әбдирахманов.О.Сайғақлардың көшпели тәғдийри.// «Әмиўдәрья» 2006.№1 6- б
3.
Әбдирахманов О. Теңиз толы, aй жарық... . “//Әмиӯдәря”. 2022, №5 4-б
4.
Алламбергенов.К. "Дәрья тартылған жыллар" Нөкис.Қарақалпақстан- 1992. 48- б
5.
Мәтяқубова.Г. "Арал - жаңа турмыс теңизи".// «Әмиўдәрья» 2019.№4 4-б
