Mart, 2025-Yil
107
ZAMONAVIY TA’LIM JARAYONLARIDA DIDAKTIK O‘YINLAR BOSHLANG‘ICH
SINF O‘QUVCHILARNING AQLIY FAOLIYATINI SHAKLLANISHIDAGI
AHAMIYATI
Salohiddinova Lobar Qahramon qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim kafedrasi o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15178226
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘quvchilarni bilim, ko‘nikma va malakalarini oshirishda
didaktik o‘yinlarning ahamiyati va qo‘llanish yo‘llari ko‘rsatilgan. O‘yinlar orqali o‘quvchilarning
bilimini shakllantirish ahamiyati berilgan. Ularni dars jarayonida qo’llash orqali dars mohiyatini
ochish oʻquvchilarda yashirin qobiliyatlarni yuzaga chiqarish
Kalit so‘zlar:
O‘yin, didaktik o‘yin, bilim, malaka, o‘quvchi, pedagogik texnologiyalar,
o’yinlar savodxonlik, zamonaviy usullar.
Yurtimizda ta’lim sifatini yanada oshirish, uni keng targ’ib qilish maqsadida bugungi kunda
ta’lim jarayonida turli xil pedagogik texnologiyalardan foydalanib kelinmoqda. Bu dars jarayoniga
yangicha innovatsiyalar bilan yondashmoq deganidir. Bundan ko’zlangan asosiy maqsad dars
jarayonini har taraflama mazmunli qilish, bolalarning qiziqishini oshirishdan iborat.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitishda bolalarning bilimini oshirish, dunyoqarashini
kengaytirish, dars jarayonini tez va oson o’rganish maqsadida axborot komunekatsiya
texnologiyalari, pedagogik texnalogiyalardan foydalaniladi.
Boshlang‘ich sinflarda motivlar hosil qilishda didaktik o‘yinlarning o‘rni beqiyosdir. O‘yin-
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ma‘lum sifatlarni shakllantirish uchun kattalar- o‘qituvchilar,
tarbiyachilar, ota-onalar tomonidan qo‘llaniladigan usul. O‘yin vositasida o‘quvchilarning bilim
o‘zlashtirish jarayoni qulaylashadi, turli xil predmetlar bilan munosabatda bo‘lishga o‘rganadi,
shuningdek,ularda muoma la madaniyati shakllanadi. O‘yin vositasida bolaning shaxsi shakllanadi,
unda kelgusida o‘quv va mehnat faoliyatini tashkil etish va insonlar bilan munosabatga kirishishga
oid ruhiy xususiyatlar shakllanadi.
Psixologiyada bola psixikasining rivojlanishida o‘yinning hal qiluvchi aha-miyatga ega deb
qaraladi. Faqat o‘yindagina bolada shaxsning hamma tomonlari birlikda va o‘zaro ta‘sirda
shakllanadi. O‘yindagina bola psixikasida rivojlanishning yuqoriroq stadiyasiga o‘tish uchun
muhim zamin yaratadi. Didaktik o‘yin o‘rganilayotgan voqea va hodisalarning immitatsion modeli
yaratilishi sohasidagi faol faoliyatdir. O‘yinning boshqa faoliyat turidan muhim farqi shundaki,
uning predmeti inson faoliyatidir.
Mart, 2025-Yil
108
Didaktik o‘yinda faoliyatning asosiy turi hamkorlikdagi o‘quv faoliyatidir. Didaktik
o‘yinlarning boshqa faoliyat turlaridan farqlanadigan muhim belgilari uning tarkibi qat‘iyligidir.
Didaktik o‘yinlarning tarkibiy komponentlari quyidagilar: o‘yin mantiqi, o‘yinning harakati,
o‘yin qoidasi. O‘yin mantiqi asosan uning sarlavhasida aks etadi. O‘yin harakati jarayonida
o‘quvchilarning o‘z qobiliyatini namoyon qilishiga, o‘yin maqsadiga erishish uchun o‘z bilimi,
ko‘nikma va malakalarini qo‘llashga imkoniyat yaratadi. O‘yin qoidasi o‘yin jarayonini to‘g‘ri
tashkil etishga yordam beradi. U o‘q-uvchilar xulqini, ularning o‘zaro munosabatlarini tartibga
soladi. Didaktik o‘yinlarda ma‘lum bir natijaga erishiladi, uning finali uning tugaganligini bildiradi.
O‘yinda ma‘lum bir didaktik maqsad qo‘yiladi va bu maqsadga erishilishi o‘quvchi- larda
ma‘naviy va aqliy qoniqish hissini shakllantiradi. Didaktik o‘yinlar hamma vaqt o‘qituvchi uchun
o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirishi yoki o‘zlashtirilgan bilimlarni amaliyotga qo‘llash ko‘rsatkichi
hisoblanadi. Ta’lim jarayonida qo’llaniladigan didaktik o’yinlar ta’lim sifatini yanada oshirish,
bilish jarayonining muvafaqqiyatli boshqarilishiga turtki bo’ladi. Didaktik o’yinlar boshlang’ich
ta’limning keyingi bosqichlarida ham bolalarning bilimini rivojiga turtki bo’lishi mumkin.
Pedagogik texnologiyalardan foydalailmoqda.
Pedagogik texnologiyalar - ta’limning shakllari, metodlari hamda yangi usullari tarbiyaviy
vositalar yig’indisi hisoblanadi. Pedagogik texnologiyalar o’quvchilar imkoniyati va qobiliyatini
yuzaga chiqarishda eng mahoratli vositalardan biri hisoblanadi, ular orqali ta’lim jarayonining
tezlashishi oshadi. Oʻquvchilardaning mustaqil fikrlash doirasi shakllanadi. Bolalarda mexr
muhabbat qiziqish hissi ortib boradi.
Ta’lim tizimiga texnologik vositalar orqali yondashish tufayli -ta’lim jarayonining maqsadi
belgilanadi; -o’qitish tizimining uzviy bog’liqligi rivojlanadi; -ta’limning harakatlanish tezligi
yuqorilab boradi; Texnologiyalardan foydalanishda ular ta’limning sifatini belgilashi lozim, undan
ko’zlangan maqsadga yetishish nazarda tutilishi kerak. Bunda o’qituvchilar o’z o’quv fanini
maqsadini belgilab chiqishi kerak.
Belgilangan maqsad asosida albatta samara bo’lmog’i lozim. Bola har bir o’yinga qiziqishi
undan o’ziga biror narsa olmog’i kerak. Boshlang’ich sinf bolalariga dars jarayonida
foydalanadigan o’yinlar orqali bolaning bilimi oshishi dars jarayonini o’zlashishi bilan birgalikda
uning maktabga ustozlariga bo’lgan mexr-muhabbati oshib boradi. Didaktik o‘yinda bola yaxshi
xulqiy sifatlarga ega bo‘ladi. Didaktik o‘yinlar bir necha bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda
bolaning ma‘lum bir imkoniyatlari namoyon bo‘ladi. Tarbiyachining bu bosqichlar xarakterini
billishi didaktik o‘yinlarning samaradorligini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Birinchi bosqichda
bolada o‘ynash ishtiyoqi paydo bo‘ladi va o‘yinda faollik ko‘rsata boshlaydi.
Mart, 2025-Yil
109
Ana shu bosqichda bolani o‘yinga qiziqtirish maqsadida topishmoqlar, tez aytishlar,
aytishuvlar yoki suhbatlar tashkil qilish mumkin. Ikkinchi bosqichda bola o‘yin topshiriqlarini
bajarish, qoidaga rioya qilishga o‘rganadi va o‘yinda qatnashuvga kirishadi. Bu bosqichda bolalarda
to‘g‘riso‘zlik, maqsadga erishishga astoydil kirishish, irodaviylik, o‘yinda yutqizish atamini ham
yenga bilish, o‘z muvaffaqiyatidangina emas, o‘rtoqlari muvaffaqiyatidan ham quvonish kabi ijodiy
sifatlar shakllanadi. O‘yinning uchinchi bosqichida bola o‘yin qoidalarini yaxshi biladi. U endi
o‘yinga ijodiy yondoshadi, o‘zi yangiliklar kiritadi, mustaqil ijodiy izlanadi. O‘yinda qatnashish
jarayonida u tez javob topish, yashirish, izlash, yugurish, tas- virlash va boshqa shu kabi vazifalarni
bajaradi. Didaktik o‘yinlar o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni tarbiyalashning eng to‘g‘ri va samarali
metodidir. U ma‘lum bir materiallar yoki shart- sharoitlarni talab etmaydi, balki o‘qituvchidan
o‘yinni tashkil etish sohasidagi bilim va malakalarni talab etadi. Ikkinchi tomondan o‘quvchilarning
bilish faoliyatini qiziqarli tashkil etish yo‘li bilan bilimga qiziqtirish mumkin. Hamma o‘quv
materiallari ham o‘quvchilar uchun qiziqarli bo‘lavermaydi. Bunday hollarda bolalarni ta’lim
jarayoniga qiziqishini oshirishning birdan bir yo‘li didaktik o‘yinlardan foydalanish va ularni tashkil
etishdir. O‘quvchilarda o‘qishga ishtiyoqni oshirish uchun ularni ta’limga qiziqtirish lozim. Quyida
shunday o‘yin turlari bilan tanishasiz: Noto‘g‘ri jumla‖ Bu o‘yin suratlar asosida o‘tkaziladi.
O‘quvchini suratni tasvirlab berishi asnosida suratlarga tegishli bo‘lmagan jumlalarni
topishlari lozim. O‘quvchilardan bu o‘yin davomida ziyraklik, sinchkovlik, kuzatuvchanlik va
diqqat talab qilinadi.Ular suratni sinchkovlik bilan kuzatib turib o‘qituvchining hikoyasini ham
diqqat bilan tinglab turadilar. Har bir noto‘g‘ri jumlani topa bilish ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
va darsga qiziqishini orttiradi. Bu o‘yindan faqat ona tili darslarida emas, darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda ham foydalanish mumkin. Topag‘on o‘qituvchi biror belgi asosida savol beradi.
O‘quvchilar shu belgini o‘ziga jam qilgan predmetlar nomlarini yozadilar, eng ko‘p to‘g‘ri
javob topgan o‘quvchilar g‘olib sanaladi. Bu o‘yinni o‘tkazish o‘quvchilarga so‘z turkumlari
haqidagi dastlabki ma’lumotlar berish jarayonini yengillashtiradi. Bundan tashqari ularning so‘z
boyligi ortib, ularda hozirjavoblik, ziyraklik, ijodkorlik kabi sifatlar shakllanadi.
Ko‘rganini eslab qolish‖ didaktik o‘yinida qo‘shib sanash yo‘li bilan geometrik shakllar
miqdori bilan bog‘liq ravishda son qatorini tuzish topshirig‘idan foydalanish mumkin.Bunda
o‘quvchilarga o‘qituvchi tomonidan ko‘rsatilgan namunaga 3-4 daqiqa davomida diqqat bilan qarab
olib, geometrik shakllarning soni va qanday joylashganini aniqlash hamda ularni o‘zining daftariga
to‘g‘ri yozish topshiriladi. Buning uchun 6 ta qizil doiracha va 6 ta ko‘k kvadrat solingan indivudial
convert o‘rtasidan qizil chiziq tortilgan qalin oq qog‘oz o‘qituvchiga namuna sifatida ko‘rsatish
uchun geometric shakllar yopishtirilgan namunalar kerak bo‘ladi.
Mart, 2025-Yil
110
Xulosa o’yin o’quvchi faoliyatining asosiy shaklidir. O’yin – muhim aqliy faoliyat turlaridan
biri bo’lib, unda o’quvchi qobiliyatining hamma turlari rivojlanadi, uning atrof olam haqidagi
tasavvurlari kengayadi, nutq boyligi oshadi. Didaktik o’yinlar o’quvchining turli-tuman
qobiliyatlari, idroki, nutq va diqqatining rivojlanishiga samarali ta’sir ko’rsatadi.
REFERENCES
1.
Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar: O‘quv qo‘llanma/
T.G‘afforova.- T.: Tafakkur, 2011.-160 b.
2.
M. Inoyatova, A.Nosirov, M.Divanova, G.Boymurodova, A.Baxromov, M.Rasulova
F.Abduqudusova. Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishda zamonaviy pedago- gik va axborot
texnologiyalarni qo‘llash.Toshkent- 2014
3.
Yoldoshev J., Usmonov S. «Pedagogik texnologiya asoslari» T.2004
4.
4.Ibrohimov X.I. ,Abdullayeva SH.A. “Pedagogika nazariyasi”Toshkent 2008 O’qituvchilar
uchun metodik qo’llanma Toshkent 2021
