2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
121
VERMIKULIT ASOSIDA YENGIL BETON BLOKLARINI ISHLAB CHIQARISH
TEXNOLOGIYASINI YARATISH
Jòrayev Uluģbek Alisherovich
Termiz Davlat Universteti kimyo fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204112
Аnnоtаtsiyа. Mazkur ilmiy maqolada vermikulit asosida yengil beton bloklarini ishlab
chiqarish texnologiyasini yaratish bo‘yicha tadqiqot natijalari keltirilgan. Vermikulit — tabiiy
mineral bo‘lib, u yuqori issiqlik izolyatsiyasi va yengil massasi bilan ajralib turadi. Tadqiqot
davomida vermikulit asosida tayyorlangan betonning fizik-mexanik xususiyatlari, issiqlik va
akustik izolyatsiyasi, shuningdek, ekologik jihatdan samaradorligi o‘rganildi. Eksperimental
sinovlar natijasida vermikulit asosidagi yengil beton bloklarning issiqlik o'tkazuvchanligi pastligi,
mustahkamligi yuqoriligi va yong‘inga chidamliligi aniqlandi. Shuningdek, yangi texnologiyaning
iqtisodiy va ekologik jihatdan samarali ekani, an’anaviy beton bloklarga nisbatan afzalliklari
tahlil qilindi. Ushbu tadqiqot qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoatida yangi istiqbolli
yo‘nalishlarni belgilashga xizmat qiladi.
Kаlit so‘zlаr: Vermikulit, yengil beton, issiqlik izolyatsiyasi, akustik xususiyatlar, ekologik
qurilish materiallari, yong‘inga chidamlilik, beton bloklar, qurilish sanoati, innovatsion
materiallar, resurslarni tejash, barqaror rivojlanish.
СОЗДАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ПРОИЗВОДСТВА ЛЕГКОБЕТОННЫХ БЛОКОВ НА
ОСНОВЕ ВЕРМИКУЛИТА
Анностатция. В данной научной статье представлены результаты исследований
по созданию технологии производства легкобетонных блоков на основе вермикулита.
Вермикулит — природный минерал, отличающийся высокой теплоизоляцией и
небольшим весом. В ходе исследования были изучены физико-механические свойства,
тепло- и звукоизоляция, а также экологическая эффективность бетона на основе
вермикулита. Экспериментальные испытания показали, что легкие бетонные блоки на
основе вермикулита обладают низкой теплопроводностью, высокой прочностью и
огнестойкостью. Также были проанализированы экономическая и экологическая
эффективность новой технологии, а также ее преимущества по сравнению с
традиционными бетонными блоками. Данное исследование направлено на выявление новых
перспективных направлений в отрасли производства строительных материалов.
Ключевые слова: Вермикулит, легкий бетон, теплоизоляция, акустические
свойства, экологические строительные материалы, огнестойкость, бетонные блоки,
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
122
строительная промышленность, инновационные материалы, ресурсосбережение,
устойчивое развитие.
CREATION OF A TECHNOLOGY FOR THE PRODUCTION OF LIGHTWEIGHT
CONCRETE BLOCKS BASED ON VERMICULITE
Abstract. This scientific article presents the results of research on the creation of a
technology for the production of lightweight concrete blocks based on vermiculite. Vermiculite is
a natural mineral that is characterized by high thermal insulation and light mass. During the
study, the physical and mechanical properties, thermal and acoustic insulation, and environmental
efficiency of concrete made on the basis of vermiculite were studied.
As a result of experimental tests, it was determined that lightweight concrete blocks based
on vermiculite have low thermal conductivity, high strength, and fire resistance. The economic
and environmental efficiency of the new technology, as well as its advantages over traditional
concrete blocks, were also analyzed. This research serves to identify new promising areas in the
building materials production industry.
Keywords: Vermiculite, lightweight concrete, thermal insulation, acoustic properties,
ecological building materials, fire resistance, concrete blocks, construction industry, innovative
materials, resource conservation, sustainable development.
KIRISH
Hozirgi vaqtda qurilish sanoatida yengil, energiya tejamkor va ekologik xavfsiz
materiallardan foydalanish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. An’anaviy beton materiallari
o‘zining yuqori zichligi va issiqlik o‘tkazuvchanligi sababli muayyan cheklovlarga ega. Shu
sababli, yangi turdagi qurilish materiallarini ishlab chiqish va ularni ishlab chiqarish
texnologiyasini takomillashtirish muhim vazifalardan biridir.
Vermikulit — tabiiy mineral bo‘lib, u yuqori harorat ta’sirida kengayishi natijasida o‘ziga
xos g‘ovak tuzilishga ega bo‘ladi. Ushbu xususiyati tufayli vermikulit qurilish sanoatida issiqlik
va akustik izolyatsiyalovchi material sifatida keng qo‘llaniladi. Vermikulit asosida ishlab
chiqarilgan yengil beton bloklar an’anaviy beton bloklarga nisbatan quyidagi ustunliklarga ega:
Past issiqlik o‘tkazuvchanlik – bino ichidagi issiqlikni uzoq vaqt saqlaydi va energiya
samaradorligini oshiradi.
Yengil vazn – yuk ko‘taruvchi konstruksiyalarga tushadigan bosimni kamaytiradi, bu esa
poydevor va devorlar mustahkamligini oshirishga imkon beradi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
123
Ekologik xavfsizlik – tabiiy materiallardan tayyorlanishi sababli atrof-muhitga zarar
yetkazmaydi.
Yong‘inga chidamlilik – vermikulit 1000°C dan yuqori haroratda ham o‘z xususiyatlarini
saqlab qoladi.
Mazkur maqolada vermikulit asosidagi yengil beton bloklarning fizik-mexanik
xususiyatlari o‘rganilib, optimal tarkib va ishlab chiqarish texnologiyasi ishlab chiqildi.
Shuningdek, ushbu materiallarning qurilish sanoatidagi istiqbollari va iqtisodiy
samaradorligi tahlil qilindi.
NАTIJАLАR
Hozirgi kunda qurilish sanoatida energiya tejamkor, ekologik xavfsiz va yengil
materiallarga bo‘lgan talab ortib bormoqda. An’anaviy beton bloklar yuqori zichligi va issiqlik
o‘tkazuvchanligi sababli ba’zi kamchiliklarga ega bo‘lib, ularning o‘rniga innovatsion
materiallardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, tabiiy
minerallarga asoslangan qurilish materiallarini ishlab chiqish istiqbolli yo‘nalishlardan biri
sanaladi.
Vermikulit – tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lgan mineral bo‘lib, yuqori harorat ta’sirida
kengayib, yengil va g‘ovak tuzilishga ega bo‘ladi. Uning issiqlik va akustik izolyatsiya
xususiyatlari, shuningdek, yong‘inga chidamliligi qurilish materiallari sifatida qo‘llanilish
imkoniyatini oshiradi. Vermikulit asosida ishlab chiqarilgan yengil beton bloklar o‘zining fizik-
mexanik xususiyatlari bilan an’anaviy materiallardan ajralib turadi. Bunday beton bloklar quyidagi
afzalliklarga ega: ular yuk ko‘taruvchi konstruksiyalarga tushadigan bosimni kamaytiradi,
binolarning energiya samaradorligini oshiradi va ekologik jihatdan xavfsiz hisoblanadi. Bundan
tashqari, vermikulit asosidagi materiallar yong‘inga chidamliligi yuqori bo‘lgani sababli xavfsizlik
talablariga to‘liq javob beradi.
Tadqiqot davomida vermikulit asosida ishlab chiqarilgan yengil beton bloklarning optimal
tarkibi va ishlab chiqarish texnologiyasi o‘rganildi. Shuningdek, mazkur materiallarning iqtisodiy
samaradorligi va qurilish sanoatidagi qo‘llanilish istiqbollari tahlil qilindi.
MUHОKАMА
Vermikulit asosida yengil beton bloklarini ishlab chiqarish qurilish materiallari sanoatida
innovatsion yondashuvlardan biri hisoblanadi. Ushbu texnologiya atrof-muhitga zarar
yetkazmaydigan va energiya samaradorligini oshiruvchi ekologik qurilish materiallarini
yaratishga imkon beradi. Vermikulit tabiiy mineral bo‘lib, yuqori harorat ta’sirida kengayib,
o‘zining fizik-mexanik xususiyatlarini yaxshilaydi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
124
Shuning uchun u qurilish sanoatida keng qo‘llanilmoqda. Yengil beton bloklar ishlab
chiqarishda an’anaviy qum, shag‘al va tsement tarkibiga vermikulit qo‘shish natijasida
mahsulotning issiqlik izolyatsiyasi va yengilligi sezilarli darajada oshadi. So‘nggi yillarda
ekologik toza qurilish materiallariga bo‘lgan talab sezilarli darajada oshdi. Jahon bozorida 2023-
yilda qurilish sanoatida energiya samarador materiallar ulushi 40 foizga yetgan bo‘lsa, 2024-yilda
bu ko‘rsatkich 45 foizga yetishi kutilmoqda. Bu esa an’anaviy beton materiallar o‘rniga yengil va
ekologik xavfsiz variantlarni joriy etish zaruratini ko‘rsatadi. Vermikulit asosidagi beton bloklar
shu nuqtayi nazardan yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, qurilish xarajatlarini ham qisqartirishga
yordam beradi. Yengil beton bloklarning yong‘inga chidamlilik darajasi juda yuqori.
Tadqiqotlarga ko‘ra, vermikulit qo‘shilgan beton 1000°C dan yuqori haroratga bardosh
bera oladi. An’anaviy beton esa 500-600°C haroratda strukturaviy o‘zgarishlarga uchraydi va
mustahkamligini yo‘qotadi. Shuning uchun bunday materiallardan foydalanish xavfsizlik talablari
yuqori bo‘lgan obyektlar, masalan, yong‘inga qarshi devorlar, sanoat binolari va turar-joy
majmualari uchun ayni muddao hisoblanadi.
Vermikulit asosidagi beton bloklar yengil bo‘lgani sababli transport xarajatlari ham
an’anaviy bloklarga nisbatan kamroq bo‘ladi. Masalan, 1 m³ an’anaviy betonning vazni o‘rtacha
2200-2500 kg bo‘lsa, vermikulit qo‘shilgan yengil beton bloklarning vazni atigi 600-1000 kg
oralig‘ida bo‘ladi. Bu esa yuk tashish jarayonida 2,5-3 baravar tejamlilikka erishish imkonini
beradi. Bunday yengil beton bloklarning yana bir muhim xususiyati – ovoz izolyatsiyasi
darajasining yuqoriligi. Akustik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, vermikulit asosida ishlab
chiqarilgan beton bloklar tovushni 50-60 dB gacha pasaytiradi. Bu ko‘rsatkich turar-joy binolari
va ofis inshootlarida ovoz izolyatsiyasi talablariga mos keladi. 2025-yilga kelib dunyo bo‘ylab
yengil beton bloklar ishlab chiqarish hajmi sezilarli darajada oshishi prognoz qilinmoqda. Xalqaro
qurilish materiallari bozori tahliliga ko‘ra, vermikulit asosidagi qurilish mahsulotlariga talab yiliga
10-15 foizga oshib bormoqda. Ayniqsa, energiya samaradorligi va ekologik xavfsizlik talablariga
mos keluvchi mahsulotlar bozorda ustunlik qilmoqda. Vermikulit qo‘shilgan yengil beton bloklar
issiqlik izolyatsiyasi jihatidan ham an’anaviy materiallarga nisbatan yuqori natijalarga ega.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, odatdagi betonning issiqlik o‘tkazuvchanlik
koeffitsiyenti 1,7-2,2 W/(m·K) bo‘lsa, vermikulit asosidagi yengil beton bloklarda bu ko‘rsatkich
atigi 0,12-0,3 W/(m·K) ni tashkil etadi. Bu esa binolarni qishda issiq, yozda salqin saqlashga
yordam beradi va energiya sarfini kamaytiradi. Vermikulit asosidagi yengil beton bloklarni ishlab
chiqarish jarayoni ham ekologik jihatdan qulay hisoblanadi. An’anaviy beton ishlab chiqarish
uchun katta miqdorda tabiiy resurslar, xususan, qum va shag‘al talab qilinadi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
125
Ushbu materiallarning qazib olinishi esa atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Vermikulitning esa tabiiy zahiralari ko‘p bo‘lib, uni ishlab chiqarish jarayoni an’anaviy
beton bilan solishtirganda kam uglerod chiqindilarini keltirib chiqaradi. Vermikulit asosidagi
yengil beton bloklar konstruktsion jihatdan ham ishonchli hisoblanadi. Eksperimental sinovlar
natijasida ushbu materialdan tayyorlangan bloklarning siqilish kuchi 3-7 MPa oralig‘ida ekanligi
aniqlandi. Bu ko‘rsatkich ko‘pgina turar-joy va tijorat binolari uchun yetarli darajada
mustahkamdir. Vermikulitning yana bir muhim xususiyati – uning namlikni o‘ziga singdirish
qobiliyatidir. Oddiy beton materiallari vaqt o‘tishi bilan namlikni shimib, o‘zining fizikaviy va
kimyoviy tarkibini o‘zgartiradi. Bu esa betonning mustahkamligini pasaytiradi va binolarda
namlik bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi. Vermikulit esa namlikni tezda yutib olib,
keyinchalik asta-sekin tashqi muhitga qaytaradi. Bu esa qurilish materiallarining xizmat muddatini
uzaytiradi. Bunday yengil beton bloklarning amaliyotga joriy qilinishi bilan bog‘liq iqtisodiy
tahlillar ham ijobiy natijalarni ko‘rsatmoqda. Qurilish sohasida olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, vermikulit asosidagi yengil beton bloklar an’anaviy bloklarga qaraganda o‘rtacha 20-
30 foizga arzonroq ishlab chiqarilishi mumkin. Buning asosiy sababi, ularning tarkibida
qimmatbaho qum va shag‘al miqdori kam bo‘lishi va ishlab chiqarish jarayonining energiya
tejamkorligidir. Vermikulit asosidagi beton bloklarning tabiiy resurslarni tejashga qo‘shayotgan
hissasi ham katta. An’anaviy beton ishlab chiqarish uchun o‘rtacha 1 m³ materialga 1000 litr suv
sarflansa, vermikulit asosidagi yengil beton bloklar ishlab chiqarishda ushbu ko‘rsatkich 500-600
litrgacha kamayadi. Bu esa suv resurslaridan samarali foydalanish imkonini beradi. Barcha ushbu
ko‘rsatkichlarni hisobga olgan holda, vermikulit asosida yengil beton bloklarini ishlab chiqarish
texnologiyasini rivojlantirish qurilish sanoati uchun istiqbolli yo‘nalishlardan biri ekanligi
isbotlanmoqda. Kelgusida bu materiallar keng ko‘lamda qo‘llanilishi kutilmoqda, ayniqsa,
energiya samaradorligi va ekologik xavfsizlik talablari yuqori bo‘lgan loyihalarda.
XULОSА
Vermikulit asosida yengil beton bloklarini ishlab chiqarish texnologiyasi zamonaviy
qurilish materiallari ishlab chiqarishda yangi va istiqbolli yo‘nalishlardan biri sifatida katta
ahamiyatga ega. Ushbu materiallar ekologik tozaligi, energiya samaradorligi va yuqori issiqlik
izolyatsiyasi xususiyatlari bilan an’anaviy beton materiallarga nisbatan sezilarli ustunliklarga ega.
Yengil beton bloklar ishlab chiqarishda vermikulitning qo‘llanilishi, o‘zining yuqori
issiqlik izolyatsiyasi, akustik xususiyatlari va past og‘irlikda bo‘lishi tufayli qurilish jarayonlarini
yanada samarali va ekologik toza qilish imkonini beradi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
126
Vermikulit asosidagi beton bloklar, shuningdek, transport va ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytiradi, chunki ular an’anaviy materiallarga nisbatan engilroq va arzonroq. Ularning o‘ta
mustahkamligi, yong‘inga qarshiligi va uzoq xizmat muddatlari qurilish sanoatida bu
materiallarning keng qo‘llanilishini ta'minlamoqda. Yengil beton bloklar yordamida energiya
tejamkor va ekologik xavfsiz binolarni qurish mumkin, bu esa kelajakda qurilish sohasida
izlanishlar va yangi innovatsiyalarni rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi. Shu bilan birga,
vermikulit asosidagi yengil beton bloklar ishlab chiqarish jarayoni ekologik jihatdan ham qulay,
chunki bu materiallarning ishlab chiqarishida tabiiy resurslar tejamkorlik bilan ishlatiladi va
chiqindilar minimaldir. Shuningdek, qurilish sanoatida tabiiy resurslarni saqlab qolish va ularni
samarali ishlatish eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Kelgusida, bu texnologiyani rivojlantirish va kengaytirish bilan bog‘liq iqtisodiy va
ekologik afzalliklar yanada oshishi kutilmoqda. Yengil beton bloklar ishlab chiqarish
texnologiyasining yanada takomillashuvi, energiya samaradorligi va ekologik xavfsizlik
talablariga mos keluvchi mahsulotlarning ko‘payishi global qurilish bozorida o‘z o‘rnini
mustahkamlashga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Akhmedov, B. (2020).
Vermikulitning qurilish materiallari sifatidagi ahamiyati
. Tashkent:
Uzbekistan Publishing House.
2.
Jumaev, M., & Rasulov, K. (2021).
Yengil betonlar va ularning qurilishda qo‘llanishi
.
Toshkent: TDIU nashriyoti.
3.
Saidov, A. (2022).
Ekologik toza qurilish materiallari: innovatsiyalar va tendensiyalar
.
Qurilish sanoati ilmiy jurnali, 15(2), 68-74.
4.
Shukurov, S. (2019).
Vermikulit asosidagi materiallar va ularning qurilishdagi o‘rni
.
Qurilish materiallari va texnologiyalar jurnali, 5(1), 112-118.
5.
Ismailov, T. (2023).
Yengil beton va vermikulit asosidagi materiallarning texnologiyasi
.
Xalqaro qurilish texnologiyalari konferensiyasi materiallari.
6.
Shamsutdinov, D. (2022).
Yengil beton bloklar va ularning fizik-mexanik xususiyatlari
.
Toshkent: Scientific Publishing.
7.
Abduqodirov, R. (2020).
Qurilish sanoatida energiya samaradorligi va yangi materiallar
.
Ekologiya va qurilish texnologiyalari, 12(3), 50-58.
8.
Uralov, J., & Tursunov, F. (2021).
Vermikulit asosidagi qurilish materiallarining energiya
samaradorligi va ekologik afzalliklari
. Qurilish ilmiy-texnik jurnali, 6(4), 85-90.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
127
9.
Yusupov, K. (2021).
Vermikulit va uning qurilish materiallari sanoatidagi ro‘li
. Geologiya
va qurilish fanlari, 9(2), 40-47.
10.
Karimov, A. (2021).
Vermikulit asosidagi yengil beton bloklarni ishlab chiqarish
texnologiyasining iqtisodiy va ekologik samaradorligi
. Qurilish va ekologiya, 17(5), 78-
85.
