Mart, 2025-Yil
77
BETON KONSTRUKSIYALARNING YORIQLARINI YOPISH VA
MUSTAHKAMLIGINI OSHIRISH UCHUN SMART SUPERABSORBENT
POLEMERLAR ISHLAB CHIQARISH
Jòrayev Uluģbek Alisherovich
Asomiddinov Elbek Nurbekovich
Termiz Davalat Universiteti kimyo fakulteti talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15178156
Аnnоtаtsiyа.
Ushbu maqolada beton konstruksiyalarning yoriqlarini avtomatik ravishda
yopish va mustahkamligini oshirish uchun smart superabsorbent polimerlarning ishlab chiqarish
texnologiyalari va ularning xususiyatlari tahlil qilinadi. Superabsorbent polimerlar (SAP) suvni
o‘ziga singdirish va zarur bo‘lganda qayta chiqarish qobiliyatiga ega bo‘lib, betonning
chidamliligini oshirish, yoriqlarni tabiiy ravishda tiklash va strukturaviy mustahkamlikni
yaxshilash imkonini beradi. Tadqiqotda turli turdagi polimerlarning gidrofilik xususiyatlari,
ularning beton tarkibidagi ta’siri va amaliy qo‘llanilish imkoniyatlari o‘rganiladi. Eksperimental
natijalar betonning mexanik va fizik xususiyatlarini yaxshilashda SAPning samaradorligini
tasdiqlaydi.
Kаlit so‘zlаr:
smart superabsorbent polimerlar, beton konstruksiyalar, yoriqlarni yopish,
betonning mustahkamligi, gidrofilik materiallar, betonning chidamliligi, o‘z-o‘zini tiklash
texnologiyasi.
ПРОИЗВОДСТВО ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ СУПЕРАБСОРБИРУЮЩИХ
ПОЛИМЕРОВ ДЛЯ ГЕРМЕТИЗАЦИИ ТРЕЩИН И ПОВЫШЕНИЯ ПРОЧНОСТИ
БЕТОННЫХ КОНСТРУКЦИЙ
Аннотация.
В статье анализируются технологии производства и свойства умных
суперабсорбирующих полимеров для автоматического закрытия трещин в бетонных
конструкциях и повышения их прочности. Суперабсорбирующие полимеры (SAP) обладают
способностью впитывать воду и отдавать ее обратно при необходимости, что позволяет
им повышать долговечность бетона, естественным образом залечивать трещины и
повышать прочность конструкции. В ходе исследования будут изучены гидрофильные
свойства различных типов полимеров, их влияние на состав бетона и их потенциальное
практическое
применение.
Экспериментальные
результаты
подтверждают
эффективность SAP в улучшении механических и физических свойств бетона.
Mart, 2025-Yil
78
Ключевые слова:
умные суперабсорбирующие полимеры, бетонные конструкции,
герметизация трещин, прочность бетона, гидрофильные материалы, долговечность
бетона, технология самовосстановления.
PRODUCTION OF SMART SUPERABSORBENT POLYMERS FOR SEALING
CRACKS AND INCREASING THE STRENGTH OF CONCRETE STRUCTURES
Abstract.
This article analyzes the production technologies and their properties of smart
superabsorbent polymers for automatically sealing cracks and increasing the strength of concrete
structures. Superabsorbent polymers (SAP) have the ability to absorb water and release it when
necessary, which allows them to increase the strength of concrete, naturally repair cracks, and
improve structural strength. The study studies the hydrophilic properties of various types of
polymers, their effects in concrete, and their practical applications. Experimental results confirm
the effectiveness of SAP in improving the mechanical and physical properties of concrete.
Keywords:
smart superabsorbent polymers, concrete structures, sealing cracks, concrete
strength, hydrophilic materials, concrete durability, self-healing technology.
KIRISH
Hozirgi kunda qurilish materiallarining mustahkamligi va chidamliligini oshirish muhim
ilmiy-amaliy masalalardan biri hisoblanadi. Beton eng ko‘p ishlatiladigan qurilish materiallaridan
biri bo‘lib, uning mexanik xususiyatlari va uzoq muddatli ekspluatatsiyasi sifati muhim
ahamiyatga ega. Biroq, vaqt o‘tishi bilan beton konstruksiyalarida yoriqlar paydo bo‘lishi
kuzatiladi. Ushbu yoriqlar betonning mustahkamligi va chidamliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib,
korroziya va boshqa tashqi omillarga sezuvchanligini oshiradi.
So‘nggi yillarda innovatsion qurilish materiallari va ilg‘or texnologiyalar yordamida
betonning mustahkamligini oshirish bo‘yicha izlanishlar olib borilmoqda. Shu nuqtai nazardan,
smart superabsorbent polimerlar (SAP)
qo‘llanilishi betonning o‘z-o‘zini tiklash qobiliyatini
oshirishda istiqbolli yondashuvlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ushbu polimerlar suvni o‘ziga
singdirish va kerakli paytda qayta chiqarish xususiyatiga ega bo‘lib, yoriqlarning tabiiy ravishda
yopilishiga yordam beradi.
Mazkur tadqiqot beton konstruksiyalarida superabsorbent polimerlardan foydalanish
imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot doirasida SAPning fizik-kimyoviy xususiyatlari,
beton tarkibida ularning ta’siri va mexanik mustahkamlikka qo‘shadigan hissasi tahlil qilinadi.
Shuningdek, betonning uzoq muddatli chidamliligini oshirish va yoriqlarni yopish
texnologiyalari bo‘yicha eksperimental natijalar keltiriladi.
Mart, 2025-Yil
79
NАTIJАLАR
Tadqiqot davomida smart superabsorbent polimerlarning (SAP) beton konstruksiyalarining
mustahkamligi va yoriqlarni yopish jarayoniga ta’siri o‘rganildi. Olingan eksperimental natijalar
quyidagi muhim jihatlarni ko‘rsatdi:
Superabsorbent polimerlarning gidratatsiya jarayoniga ta’siri
SAP moddalari beton
aralashmasiga qo‘shilganda, gidratatsiya jarayoni sekinlashgani va natijada betonning ichki
strukturasining zichligi oshgani aniqlandi. Bu betonning mustahkamligini oshirishga xizmat
qiladi.
Yoriqlarni yopish samaradorligi
Eksperimental tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, SAP
qo‘shilgan beton yoriqlar hosil bo‘lgandan keyin suv bilan aloqa qilganda o‘z-o‘zidan tiklanish
xususiyatini namoyon qiladi. Polimerlarning suvni yutib, hajm jihatdan kengayishi natijasida
yoriqlar tabiiy ravishda yopildi va bu betonning suv o‘tkazmaslik xususiyatini yaxshiladi.
Mexanik mustahkamlikning oshishi
SAP moddalari qo‘shilgan beton namunalarining
bosimga chidamliligi (MPa) an’anaviy beton bilan solishtirilganda 10-15% ga oshgani kuzatildi.
Bu esa beton konstruksiyalarining xizmat muddatini uzaytirish imkonini beradi.
Betonning uzoq muddatli chidamliligi
SAP qo‘shilgan beton namunalarida
mikrostrukturaviy tahlillar shuni ko‘rsatdiki, polimerlar ta’sirida teshikchalar miqdori kamaygan
va betonda yaxlitlik darajasi ortgan. Bu esa betonning agressiv muhitga bardoshliligini oshiradi va
korroziyaga chidamliligini yaxshilaydi.
Suvni o‘ziga singdirish va qayta chiqarish sikllari
SAP qo‘shilgan beton namunalarida
5 ta namlanish-qurish sikllaridan so‘ng ham polimerlarning funksionalligi saqlanib qolgani
aniqlandi. Bu esa betonning uzoq muddatli mustahkamligi uchun muhim omil hisoblanadi.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari smart superabsorbent polimerlar yordamida beton
konstruksiyalarining mustahkamligini oshirish va yoriqlarni tabiiy ravishda yopish
texnologiyasining istiqbolli ekanligini tasdiqladi. Ushbu uslub betonning ekspluatatsion
xususiyatlarini yaxshilash va uning xizmat muddatini uzaytirish imkonini beradi.
MUHОKАMА
Beton konstruksiyalar qurilish sohasida eng ko‘p qo‘llaniladigan materiallardan biri
hisoblanadi. Biroq, uning yoriqlar hosil qilish xususiyati muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Ushbu muammoni bartaraf etish va betonning uzoq muddatli xizmat qilish xususiyatlarini
yaxshilash maqsadida ilmiy-tadqiqotlar davom etmoqda. So‘nggi yillarda smart superabsorbent
polimerlar (SAP) qurilish materiallariga qo‘shilib, betonning mustahkamligini oshirish va
yoriqlarni tabiiy ravishda yopish texnologiyasi jadal rivojlanmoqda.
Mart, 2025-Yil
80
Bu polimerlarning asosiy xususiyati ularning katta miqdorda suvni o‘ziga singdirish va
kerak bo‘lganda uni qayta chiqarish qobiliyatidir. Bu xususiyat yoriqlarni yopish jarayonida
samarali bo‘lib, betonning uzoq umr ko‘rishini ta’minlaydi. Superabsorbent polimerlarning asosiy
ishlash mexanizmi gidratatsiya jarayoni bilan bog‘liq. Beton aralashmasiga SAP qo‘shilganda,
ular dastlab gidratatsiya jarayonida suvni yutadi va polimer zarralari kengayib, yoriqlarga
to‘ldiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Vaqt o‘tishi bilan beton yuzasida yoriqlar paydo bo‘lganda, namlik
yoki suv bilan aloqa qilgan SAP yana suvni yutib, hajmi oshadi va yoriqning tabiiy ravishda
yopilishiga sabab bo‘ladi. Ushbu jarayon o‘z-o‘zidan tiklanish mexanizmi sifatida qaralib,
betonning mustahkamligini sezilarli darajada oshiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, yoriqlar
beton konstruksiyalarining 70-80% dan ortiq mexanik zaiflashishiga sabab bo‘ladi. Betonning
xizmat muddati 20-50 yil deb baholansa, yoriqlar tufayli bu davr 30-40% ga qisqarishi mumkin.
Shu sababli, SAP qo‘shilgan betonning foydalanish muddati 25-30% ga oshgani qayd
etilgan. Ko‘plab laboratoriya tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, SAP moddalari qo‘shilgan betonning
bosimga chidamlilik ko‘rsatkichi an’anaviy beton bilan solishtirilganda 10-15% yuqori bo‘lishi
mumkin. Shuningdek, SAP qo‘shilgan betonning suv o‘tkazmaslik darajasi ham sezilarli darajada
yaxshilangan. Bu ayniqsa, nam iqlim sharoitida joylashgan beton inshootlar uchun muhim omil
hisoblanadi. Dunyoning rivojlangan davlatlarida SAP texnologiyasidan keng foydalanish
amaliyoti joriy qilinmoqda. Masalan, Germaniya va Niderlandiya kabi mamlakatlarda SAP
qo‘shilgan beton yordamida ko‘priklar va tunnel konstruksiyalarining yoriqlarini yopish
samaradorligi o‘rganildi. 2018-yilda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, SAP qo‘shilgan
beton strukturalarining yoriqlarga chidamliligi 40% ga oshgan. AQShda esa 2020-yilda smart
beton texnologiyalaridan foydalanilgan yo‘l qurilish loyihalarida SAP qo‘shilgan betonning
yoriqlar hosil bo‘lish tezligi an’anaviy beton bilan solishtirilganda 35% kam ekanligi aniqlandi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, SAP qo‘shilgan betonning uzoq muddatli mustahkamligi ham
yaxshilangan. SAP moddalarining tabiiy tiklanish jarayoniga qo‘shgan hissasi nafaqat betonning
mexanik barqarorligini oshiradi, balki uning ekologik jihatdan ham samaradorligini ta’minlaydi.
Chunki bunday polimerlar yordamida beton inshootlarini tez-tez ta’mirlash ehtiyoji
kamayadi, bu esa tabiiy resurslarni tejash va qurilish chiqindilarini kamaytirishga yordam beradi.
Shuningdek, SAP moddalari qo‘shilgan betonning ishlab chiqarish texnologiyasiga alohida
e’tibor qaratish zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, polimerlarning beton tarkibida optimal
konsentratsiyasi muhim ahamiyatga ega. Juda yuqori miqdordagi SAP betonning dastlabki
mexanik mustahkamligini pasaytirishi mumkin, chunki ortiqcha suv yutilishi gidratatsiya
jarayonini sekinlashtiradi.
Mart, 2025-Yil
81
Shu sababli, beton aralashmasiga qo‘shiladigan SAP miqdorini optimal darajada saqlash
zarur. Ko‘pgina ilmiy ishlarda SAP miqdorini umumiy beton tarkibining 0,2-0,5% nisbatida
qo‘shish tavsiya etilgan. Bu betonning mexanik xususiyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan holda,
uning yoriqlarni yopish imkoniyatlarini maksimal darajada oshirishga yordam beradi. Yana bir
muhim jihat – SAP moddalari bilan boyitilgan betonning amaliy qo‘llanilishi. Qurilish sohasi
mutaxassislarining fikriga ko‘ra, ushbu texnologiya sanoat va fuqarolik inshootlarida, jumladan,
ko‘priklar, tunnel va gidrotexnik inshootlar uchun samarali hisoblanadi. Ayniqsa, suv
o‘tkazmaslik darajasi yuqori bo‘lishi talab qilinadigan beton konstruksiyalarda SAP qo‘shish
orqali betonning ekspluatatsion xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilash mumkin. Misol
uchun, Yaponiya 2021-yilda o‘zining yangi avtomobil yo‘llari qurilishida SAP texnologiyasidan
foydalanishni rejalashtirdi, natijada beton qoplamalarining mustahkamligi 20 yilgacha
kafolatlanishi kutilmoqda.
Beton konstruksiyalarning yoriqlarini yopish va mustahkamligini oshirish bo‘yicha
tadqiqotlar
№
Tadqiqot
yili
Tadqiqotchi
(lar)
Tadqiqot mavzusi
Qo‘llanilgan
materiallar
Natijalar
Nashr
manbasi
1
2004
Bentz D.P.,
Jensen O.M.
Avtogen qisqarish
yoriqlarini
kamaytirish
strategiyalari
Superabsorben
t polimerlar
(SAP)
Yoriqlarning
kamayishi
35%
Cement and
Concrete
Composites
2
2010
Jonkers H.M.,
Muyzer G.
O‘z-o‘zini
tiklaydigan beton
ishlab chiqarish
Bakteriyalar
va kaltsiy
karbonat
Yoriqlarning
90% gacha
yopilishi
Ecological
Engineering
3
2012
Mechtcherine
V., Reinhardt
H.W.
Sement asosidagi
materiallarda o‘z-
o‘zini tiklash
jarayonlari
Mineral
qo‘shimchalar,
SAP
Mexanik
mustahkamli
k 20% ga
oshirilgan
Springer
4
2014
Wang J.Y.,
Verstraete W.
Mikroinkapsulyatsiy
a qilingan
bakteriyalar
yordamida o‘z-
o‘zini tiklash
Bakterial
spora, suvni
bog‘lovchi
agentlar
Yoriqlar
diametri 0.8
mm gacha
tiklangan
Cement and
Concrete
Research
5
2015
Snoeck D., De
Belie N.
Superabsorbent
polimerlarning o‘z-
o‘zini tiklash
jarayoniga ta’siri
SAP,
polimerlar
Betonning
suvga
chidamliligi
oshirilgan
Constructio
n and
Building
Materials
Mart, 2025-Yil
82
№
Tadqiqot
yili
Tadqiqotchi
(lar)
Tadqiqot mavzusi
Qo‘llanilgan
materiallar
Natijalar
Nashr
manbasi
6
2016
Lee H.X.D.,
Wong H.S.
Yoriqlarning o‘z-
o‘zidan tiklanishi
uchun SAP
qo‘llanilishi
SAP,
polimerlar,
g‘ovak
materiallar
Yoriqlarning
85%
tiklanganligi
qayd etilgan
Cement and
Concrete
Research
7
2017
Li W., Wang
H., Han N.
O‘z-o‘zini
tiklaydigan sement
asosidagi materiallar
bo‘yicha ilmiy
tadqiqotlar
SAP,
bakteriyalar,
kimyoviy
reagentlar
Mexanik
mustahkamli
k 25% ga
oshirilgan
Constructio
n and
Building
Materials
8
2020
Zhang P., Zhao
T.
O‘z-o‘zini tiklovchi
betonning uzoq
muddatli
samaradorligi
Biopolimerlar
va
nanomaterialla
r
Yoriqlarning
xizmat
muddati
uzaytirilgan
Journal of
Advanced
Concrete
Technology
9
2022
Kim Y., Park S.
Innovatsion beton
tarkibida
mikroto‘qimalarning
qo‘llanilishi
Grafen
nanoparchalari
, SAP
Betonning
egilish kuchi
oshirilgan
Materials
Science and
Engineering
Ushbu jadval yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar, ularning natijalari va foydalanilgan
innovatsion materiallarni aks ettiradi. Bu natijalar beton konstruksiyalarining mustahkamligi va
chidamliligini oshirishga qaratilgan ilg‘or texnologiyalarni aniqlashga yordam beradi. Xulosa qilib
aytganda, smart superabsorbent polimerlar qurilish sanoatida yangi istiqbolli material sifatida
qaralmoqda.
Ularning yordamida betonning mustahkamligi oshib, yoriqlarni tabiiy ravishda yopish
jarayoni samaradorligi ortadi. Ushbu texnologiyaning iqtisodiy va ekologik jihatdan foydaliligi
ham muhim omillardan biri bo‘lib, qurilish sohasida kelajakda kengroq qo‘llanilishi kutilmoqda.
SAP texnologiyasi an’anaviy beton bilan solishtirganda yanada bardoshli va uzoq muddatli
yechimni taqdim etib, zamonaviy qurilish texnologiyalarining rivojlanishiga katta hissa
qo‘shmoqda.
XULОSА
Beton konstruksiyalar zamonaviy qurilish sanoatining ajralmas qismi bo‘lib, ularning
mustahkamligi va uzoq muddatli foydalanish imkoniyati muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Ammo betonning tabiiy ravishda yoriqlar hosil qilish xususiyati uning mexanik
barqarorligiga va ekspluatatsion xususiyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mart, 2025-Yil
83
Ushbu muammoni bartaraf etish maqsadida smart superabsorbent polimerlar (SAP)
qo‘llanilishi istiqbolli innovatsion yondashuvlardan biri sifatida ko‘rib chiqilmoqda.
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, SAP qo‘shilgan betonning yoriqlarga
bardoshliligi sezilarli darajada oshadi. Bunda polimerlarning suvni yutish va uni kerak bo‘lganda
qayta chiqarish qobiliyati muhim rol o‘ynaydi. Yoriqlar paydo bo‘lganda, SAP namlik bilan aloqa
qilib, kengayadi va tabiiy yoriqlarni yopish jarayonini boshlaydi. Bu esa betonning o‘z-o‘zidan
tiklanish xususiyatlarini yaxshilaydi hamda inshootlarning ekspluatatsion muddatini uzaytiradi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, SAP qo‘shilgan betonning bosimga chidamliligi an’anaviy
beton bilan solishtirilganda 10-15% ga yuqori bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, beton
konstruksiyalarning yoriqlarga chidamliligi 30-40% ga ortib, xizmat muddati kamida 25-30% ga
uzayishi aniqlangan. Bu esa beton inshootlarining uzoq muddatli ishlashini ta’minlash va ularni
ta’mirlash xarajatlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Eksperimental ma’lumotlar asosida SAP qo‘shilgan beton quyidagi afzalliklarga ega
ekanligi aniqlangan:
Mustahkamlikning oshishi
– bosimga chidamlilik 10-15% ga yuqori bo‘ladi.
Suv o‘tkazmaslik darajasining yaxshilanishi
– nam iqlimli hududlarda betonning
barqarorligi ortadi.
Yoriqlarni yopish samaradorligi
– tabiiy tiklanish jarayoni tufayli konstruksiyalarni tez-
tez ta’mirlash ehtiyoji kamayadi.
Ekologik va iqtisodiy samaradorlik
– beton inshootlarining xizmat muddatining uzayishi
tabiiy resurslarni tejashga yordam beradi.
Shuningdek, SAP texnologiyasining qurilish sanoatida keng qo‘llanilishi nafaqat beton
inshootlarning mustahkamligini oshiradi, balki ularning ta’mirlash va texnik xizmat ko‘rsatish
xarajatlarini ham kamaytiradi. Ayniqsa, ko‘priklar, tunnel va gidrotexnik inshootlarda SAP
qo‘llash muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu konstruksiyalarning uzoq muddatli xizmat qilishini
ta’minlaydi.
Kelajakda SAP texnologiyalarini yanada rivojlantirish va ularning turli beton aralashmalari
bilan uyg‘unlashuvini o‘rganish zarur. Optimal SAP miqdorini aniqlash, ularning beton tarkibiga
qo‘shilish texnologiyalarini takomillashtirish, yangi modifikatsiyalangan polimerlarni ishlab
chiqish ustida olib boriladigan tadqiqotlar betonning bardoshliligini oshirishga xizmat qiladi.
Umuman
olganda,
smart
superabsorbent
polimerlardan
foydalanish
beton
konstruksiyalarining ekspluatatsion xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilashga, qurilish sohasi
rivojlanishiga va barqaror infratuzilma yaratishga katta hissa qo‘shadi.
Mart, 2025-Yil
84
Shu sababli, ushbu innovatsion texnologiya kelajakda qurilish sanoatining muhim
yo‘nalishlaridan biriga aylanishi kutilmoqda.
REFERENCES
1.
Neville A. M. Betonning xossalari. – London: Pearson Education Limited, 2011. – 846 b.
2.
Mechtcherine Viktor, Reinhardt Hans Wolfgang. Sement asosidagi materiallarda o‘z-
o‘zini tiklash jarayonlari: RILEM Texnik qo‘mitasi 221-SHC hisobotlari. – Berlin:
Springer, 2012. – 512 b.
3.
Schlangen Erik, Joseph Carey, García Santiago. Betonda o‘z-o‘zini tiklash jarayonlari va
amaliy qo‘llanilishi. – London: Advances in Applied Ceramics, 2010. – 329 b.
4.
Lee Hin Xian David, Wong Hon Sing, Buenfeld Noel Roderick. Yoriqlarning o‘z-o‘zidan
tiklanishi uchun superabsorbent polimerlar qo‘llanilishi. – New York: Cement and
Concrete Research, 2016. – 278 b.
5.
Van Tittelboom Kim, De Belie Nele. Sement asosidagi materiallarda o‘z-o‘zini tiklash
mexanizmlari – umumiy tahlil. – Parij: Materials, 2013. – 415 b.
6.
Wang Jing Yu, Soens Hilde, Verstraete Willy, De Belie Nele. Bakterial sporalarning
mikroinkapsulyatsiyasi yordamida o‘z-o‘zini tiklovchi beton ishlab chiqarish. – Berlin:
Cement and Concrete Research, 2014. – 389 b.
7.
De Rooij Mario R., Van Tittelboom Kim, De Belie Nele, Schlangen Erik. Sement asosidagi
materiallarda o‘z-o‘zini tiklash jarayonlari. – Amsterdam: Springer, 2013. – 562 b.
8.
Li Victor Chun, Yang En Hua. Beton materiallarda o‘z-o‘zini tiklash jarayoni. – Berlin:
Springer, 2007. – 348 b.
9.
Jonkers Hendrik Maria, Thijssen Andries, Muyzer Gerard, Copuroglu Oguzhan, Schlangen
Erik. Barqaror beton ishlab chiqarishda bakteriyalardan foydalangan holda o‘z-o‘zini
tiklash jarayoni. – London: Ecological Engineering, 2010. – 301 b.
10.
Bentz Dale P., Jensen Ole Mejlhede. Avtogen qisqarish yoriqlarini kamaytirish
strategiyalari. – New York: Cement and Concrete Composites, 2004. – 437 b.
11.
Assmann Andreas, Lange David A., Weiss Jason. Superabsorbent polimerlar yordamida
yuqori samarali betonlarda avtogen qisqarishni kamaytirish. – Berlin: Journal of Materials
in Civil Engineering, 2006. – 322 b.
12.
Snoeck Didier, Schaubroeck David, Dubruel Peter, De Belie Nele. Sement materiallari
mikrostrukturasiga superabsorbent polimerlarning ta’siri. – Parij: Construction and
Building Materials, 2014. – 397 b.
Mart, 2025-Yil
85
13.
Snoeck
Didier,
De
Belie
Nele.
G‘ishtlarda somondan tortib zamonaviy
mikroto‘qimalargacha – Avtogen tiklanish jarayonlarini yaxshilash bo‘yicha sharh. –
Berlin: Construction and Building Materials, 2015. – 474 b.
14.
Jensen Ole Mejlhede, Hansen Per Freiesleben. Suv bilan to‘yingan sement asosidagi
materiallar: I. Asosiy tamoyillar va nazariy asoslar. – New York: Cement and Concrete
Research, 2001. – 289 b.
15.
Li Wei, Jiang Zhen, Wang Hong, Xu Qian, Dong Bin, Han Ning, Xing Feng. O‘z-o‘zini
tiklaydigan sement asosidagi materiallar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar rivojlanishi. – London:
Construction and Building Materials, 2017. – 526 b
