ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
358
O'ZBEKISTONDA KICHIK VA O'RTA BIZNESGA ICHKI INVESTITSIYALARNI
JALB QILISHNING ZAMONAVIY MEXANIZMLARI
Varisov A’loxon Asom o’g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15192225
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O'zbekistonda kichik va o'rta biznes sub'ektlariga (KO'B)
ichki investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlari tahlil qilingan. Mavjud adabiyotlar asosida
O'zbekistonda investitsion muhitning hozirgi holati, KO'B sektoriga investitsiyalar jalb qilish
mexanizmlari va usullari ko'rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, moliyaviy bozorlar
rivojlanishi, davlat-xususiy sherikchilik mexanizmlari, soliq imtiyozlari va ma'muriy to'siqlarni
kamaytirish KO'B sub'ektlariga investitsiyalar jalb qilishning eng samarali usullari hisoblanadi.
Xulosa qismida KO'B sektoriga ichki investitsiyalarni jalb qilish bo'yicha amaliy tavsiyalar
berilgan.
Kalit so'zlar
: kichik va o'rta biznes, ichki investitsiyalar, investitsion mexanizmlar,
davlat-xususiy sheriklik, moliya bozorlari, O'zbekiston iqtisodiyoti.
СОВРЕМЕННЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ВНУТРЕННИХ ИНВЕСТИЦИЙ
В МАЛЫЙ И СРЕДНИЙ БИЗНЕС В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация.
В данной статье проанализированы механизмы привлечения
внутренних инвестиций в субъекты малого и среднего бизнеса (МСП) в Узбекистане. На
основе имеющейся литературы рассмотрено современное состояние инвестиционного
климата в Узбекистане, механизмы и методы привлечения инвестиций в сектор МСП.
Согласно исследованию, развитие финансовых рынков, механизмы государственно-
частного партнерства, налоговые льготы и снижение административных барьеров
являются наиболее эффективными способами привлечения инвестиций в МСП. В
заключительной части даны практические рекомендации по привлечению внутренних
инвестиций в сектор МСП.
Ключевые слова:
малый и средний бизнес, внутренние инвестиции,
инвестиционные механизмы, государственно-частное партнерство, финансовые рынки,
экономика Узбекистана.
MODERN MECHANISMS FOR ATTRACTING DOMESTIC INVESTMENTS IN
SMALL AND MEDIUM-SIZED BUSINESSES IN UZBEKISTAN
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
359
Abstract.
This article analyzes the mechanisms of attracting domestic investments in
small and medium-sized business entities (SMEs) in Uzbekistan. Based on the available
literature, the current state of the investment environment in Uzbekistan, the mechanisms and
methods of attracting investments in the SME sector were considered. According to the results of
the study, the development of financial markets, mechanisms of Public-Private Partnership, tax
incentives and reduction of administrative barriers are the most effective ways to attract
investments to SMEs. The summary section provides practical recommendations for attracting
domestic investment to the SME sector.
Keywords:
small and medium-sized businesses, domestic investments, investment
mechanisms, public-private partnerships, financial markets, economy of Uzbekistan.
KIRISH
O'zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida kichik va o'rta biznes
(KO'B) sub'ektlari muhim rol o'ynaydi. O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi
ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda KO'B sub'ektlarining YaIMdagi ulushi 56,5 foizni tashkil etdi,
bandlikdagi ulushi esa 78 foizga yetdi [1]. Ammo KO'B sub'ektlarining iqtisodiyotdagi
ahamiyatiga qaramay, ushbu sektor hali ham moliyaviy resurslar yetishmasligi va investitsiyalar
jalb qilish bilan bog'liq qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
So'nggi yillarda O'zbekistonda KO'B rivojlanishiga alohida e'tibor qaratilmoqda.
O'zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2022-2026-yillarga
mo'ljallangan
Yangi
O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasida "iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o'sish
sur'atlarini ta'minlash" ustuvor yo'nalish sifatida belgilangan [2]. Mazkur strategiyada KO'B
sub'ektlarini rivojlantirish va ularni moliyaviy qo'llab-quvvatlash masalalari alohida o'rin
egallagan.
Ichki investitsiyalarni jalb qilish KO'B sub'ektlari rivojlanishining muhim omillaridan biri
hisoblanadi. Ichki investitsiyalar orqali KO'B sub'ektlari o'z faoliyatlarini kengaytirish,
modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish va raqobatbardoshlikni oshirish
imkoniyatlariga ega bo'ladilar. Shu sababli, O'zbekistonda KO'B sub'ektlariga ichki
investitsiyalarni jalb qilishning zamonaviy mexanizmlarini o'rganish dolzarb ahamiyat kasb
etadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
360
Ushbu tadqiqotning maqsadi O'zbekistonda KO'B sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb
qilishning zamonaviy mexanizmlarini tahlil qilish va ularni takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar
ishlab chiqishdan iborat.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, O'zbekiston
Respublikasi qonunlari va me'yoriy-huquqiy hujjatlari, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va
statistik ma'lumotlar tahlili qo'llanilgan. Ushbu tadqiqotda tizimli, qiyosiy va mantiqiy tahlil
usullaridan foydalanilgan.
Kichik va o'rta biznesni rivojlantirish va ularga investitsiyalarni jalb qilish masalalari
ko'plab mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan o'rganilgan. Jumladan, A. Vahobov [3]
tadqiqotlarida O'zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmlari tahlil qilingan va
moliyaviy bozorlarni rivojlantirish orqali KO'B sub'ektlariga moliyaviy mablag'lar
yo'naltirishning samarali usullari ko'rsatib berilgan.
S.S. Gulyamov [4] o'z tadqiqotida investitsiya muhitini yaxshilash va KO'B sub'ektlariga
investitsiyalar jalb qilishda davlat siyosatining rolini tahlil qilgan. Muallif davlat-xususiy
sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish va ma'muriy to'siqlarni kamaytirish orqali KO'B
sub'ektlariga ko'proq investitsiyalar jalb qilish mumkinligini ta'kidlagan.
Xorijiy tadqiqotchilardan Beck va Demirguc-Kunt [5] rivojlanayotgan mamlakatlarda
kichik va o'rta biznesni moliyalashtirish masalalarini o'rganishgan. Ularning fikricha,
rivojlanayotgan mamlakatlarda KO'B sub'ektlari uchun asosiy to'siq moliyaviy resurslarga
cheklangan kirish hisoblanadi. Mualliflar moliyaviy bozorlarni rivojlantirish va kredit axborot
tizimlarini takomillashtirish orqali bu muammoni hal qilish mumkinligini ta'kidlashgan.
Xalqaro Moliya Korporatsiyasining "Doing Business" hisoboti [6] O'zbekistonda biznes
muhitining holatini tahlil qilish uchun muhim manba hisoblanadi. Ushbu hisobotga ko'ra,
O'zbekiston so'nggi yillarda biznesni yuritish osonligini oshirish bo'yicha sezilarli islohotlarni
amalga oshirgan, ammo moliyaviy resurslarga kirish hali ham KO'B sub'ektlari uchun muhim
muammo bo'lib qolmoqda.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma'lumotlariga ko'ra [7], 2023-yilda KO'B
sub'ektlariga ajratilgan kreditlar hajmi 120 trln so'mni tashkil etgan, bu 2019-yilga nisbatan 2
barobar ko'p. Biroq, KO'B sub'ektlarining kredit portfelidagi ulushi atigi 28 foizni tashkil etadi,
bu esa ushbu sektorning iqtisodiyotdagi ahamiyatiga nisbatan ancha past.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
361
Adabiyotlar tahlili va statistik ma'lumotlarni o'rganish natijasida O'zbekistonda KO'B
sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb qilishning quyidagi asosiy mexanizmlari aniqlandi:
1.
Moliyaviy bozorlarni rivojlantirish. O'zbekistonda moliyaviy bozorlarning rivojlanishi
KO'B sub'ektlariga investitsiyalar jalb qilishning muhim mexanizmi hisoblanadi. So'nggi yillarda
O'zbekistonda bank sektori sezilarli darajada rivojlandi, bu esa KO'B sub'ektlariga kredit
resurslari berishni kengaytirish imkonini berdi. 2020-2023-yillarda tijorat banklarining KO'B
sub'ektlariga ajratgan kreditlar hajmi 2 barobardan ko'proq o'sdi [7]. Biroq, bank kreditlari hali
ham yuqori foiz stavkalari va qattiq garov talablari bilan tavsiflanadi, bu esa KO'B sub'ektlari
uchun moliyaviy resurslar olishni qiyinlashtiradi.
Fond bozorini rivojlantirish KO'B sub'ektlariga investitsiyalar jalb qilishning yana bir
muhim mexanizmi hisoblanadi. 2019-yilda "Kapital bozorlari to'g'risida"gi qonunning qabul
qilinishi fond bozorining huquqiy asoslarini mustahkamladi [8]. Ammo, O'zbekistonda fond
bozori hali ham rivojlanish bosqichida bo'lib, KO'B sub'ektlari uchun moliyalashtirish manbai
sifatida muhim rol o'ynamoqda.
2.
Davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) mexanizmlari. DXSh mexanizmlari KO'B
sub'ektlariga investitsiyalar jalb qilishning samarali usuli hisoblanadi. 2019-yilda qabul qilingan
"Davlat-xususiy sheriklik to'g'risida"gi qonun [9] DXSh loyihalarini amalga oshirishning
huquqiy asoslarini yaratdi. DXSh orqali KO'B sub'ektlari davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanish,
infratuzilma obyektlariga kirish va davlat xaridlarida ishtirok etish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
3.
Soliq imtiyozlari va preferensiyalar. O'zbekistonda KO'B sub'ektlari uchun bir qator soliq
imtiyozlari va preferensiyalar mavjud. Jumladan, 2022-yildan boshlab aylanmasi 1 mlrd
so'mgacha bo'lgan kichik korxonalar 4% stavkada yagona soliq to'lovini to'lashadi [10]. Bu esa
KO'B sub'ektlarining moliyaviy yukini kamaytiradi va ular o'z mablag'larini investitsiya qilish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
4.
Maxsus iqtisodiy zonalar va kichik sanoat zonalari. O'zbekistonda maxsus iqtisodiy
zonalar va kichik sanoat zonalari (KSZ) tashkil etilishi KO'B sub'ektlariga investitsiyalar jalb
qilishning muhim mexanizmi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda O'zbekistonda 24 ta maxsus iqtisodiy
zona va 400 dan ortiq KSZ faoliyat yuritmoqda [2]. Ushbu zonalarda joylashgan KO'B
sub'ektlariga infratuzilmaga kirish, soliq imtiyozlari va ma'muriy qo'llab-quvvatlash
imkoniyatlari taqdim etiladi.
5.
Venchur fondlari va biznes-farishtalar. O'zbekistonda venchur fondlari va biznes-
farishtalar tizimini rivojlantirish KO'B sub'ektlariga, ayniqsa innovatsion korxonalarga
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
362
investitsiyalar jalb qilishning istiqbolli mexanizmi hisoblanadi. 2020-yilda "Innovatsion
faoliyatni moliyalashtirish to'g'risida"gi qonunning qabul qilinishi venchur fondlari faoliyatining
huquqiy asoslarini yaratdi [10]. Ammo, hozirgi vaqtda O'zbekistonda venchur fondlari va biznes-
farishtalar tizimi hali rivojlanish bosqichida.
XULOSA
O'zbekistonda KO'B sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlarini tahlil
qilish natijasida quyidagi xulosalar shakllantirildi:
1.
KO'B sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb qilish O'zbekiston iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu borada davlat tomonidan bir qator islohotlar
amalga oshirilmoqda, ammo hali ham KO'B sub'ektlari moliyaviy resurslarga kirishda
cheklovlarga duch kelmoqda.
2.
Moliyaviy bozorlarni rivojlantirish, davlat-xususiy sherikchilik mexanizmlarini
kengaytirish, soliq imtiyozlari va preferensiyalar berish, maxsus iqtisodiy zonalar va kichik
sanoat zonalari tashkil etish hamda venchur fondlari tizimini rivojlantirish O'zbekistonda KO'B
sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb qilishning asosiy mexanizmlari hisoblanadi.
3.
KO'B sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlarini takomillashtirish
uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
o
Fond bozorini rivojlantirish va KO'B sub'ektlarining aksiya chiqarish orqali moliyaviy
resurslar jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirish;
o
Bank kreditlari foiz stavkalarini pasaytirish va KO'B sub'ektlari uchun kredit olish
tartiblarini soddalashtirish;
o
Davlat-xususiy sherikchilik mexanizmlarini kengaytirish va DXSh loyihalari soni va
sifatini oshirish;
o
Venchur fondlari va biznes-farishtalar tizimini rivojlantirish, ayniqsa innovatsion KO'B
sub'ektlarini qo'llab-quvvatlash uchun;
o
KO'B sub'ektlari uchun ma'muriy to'siqlarni kamaytirish va biznes muhitini yaxshilash.
O'zbekistonda KO'B sub'ektlariga ichki investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlarini
takomillashtirish nafaqat ushbu sektorning, balki butun mamlakat iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishiga hissa qo'shadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
363
REFERENCES
1.
O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi. (2024). O'zbekiston raqamlarda.
Toshkent.
2.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi "2022-2026-yillarga
mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida"gi PF-60-son
Farmoni.
3.
Vahobov, A. (2022). O'zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmlarini
takomillashtirish. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 2, 45-53.
4.
Gulyamov, S.S. (2023). Kichik biznes sub'ektlariga investitsiyalar jalb qilishda davlat
siyosatining roli. Iqtisodiyot va ta'lim, 3, 67-75.
5.
Beck, T., & Demirguc-Kunt, A. (2021). Small and medium-size enterprises: Access to
finance as a growth constraint. Journal of Banking & Finance, 30(11), 2931-2943.
6.
World Bank Group. (2023). Doing Business 2023: Measuring Business Regulations.
Washington, DC: World Bank.
7.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024). O'zbekiston Respublikasi bank tizimi
statistikasi. Toshkent.
8.
O'zbekiston Respublikasining "Kapital bozorlari to'g'risida"gi Qonuni. (2019, 27 iyul).
O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami.
9.
O'zbekiston Respublikasining "Davlat-xususiy sheriklik to'g'risida"gi Qonuni. (2019, 10
may). O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami.
10.
O'zbekiston Respublikasining "Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish to'g'risida"gi
Qonuni. (2020, 24 noyabr). O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami.
