572
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
G‘O‘ZA TUNLANMASI
Yusupov Xudoynazar Dilmurod o’g’li
Qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi va urug’chiligi ta’lim yo’nalishi 1-bosqich talabasi.
Tel. +998-88-000-15-04
yusupovx634@gmail.com
Xudoberdiyev Sardorbek Umidjon o’g’li
Agrakimyo va agrotuproqshunoslik ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi.
Sardorxudoberdiyev103@gmail.com
Qushaqov Sanjar Axmad o’g’li
O’simliklar karantini va himoyasi ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204743
Annotatsiya. G‘o‘za tunlanmasi – bu o‘simlikning barglari va poyalarining kechasi yoki
salqin sharoitlarda rang o‘zgarishi bilan tavsiflanadigan hodisadir. Ushbu maqolada g‘o‘za
tunlanishining asosiy sabablari, uning fiziologik va agrotexnik jihatlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, oldini olish choralari va muhim agronomik tadbirlar muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar: G‘o‘za tunlanmasi, qishloq xo‘jalik ekini, agroekologik omillar, metabolik
jarayonlar.
COTTON BULLETIN
Abstract. Cotton blight is a phenomenon characterized by a change in color of the leaves
and stems of a plant at night or in cool conditions. This article analyzes the main causes of
cotton blight, its physiological and agrotechnical aspects. Preventive measures and important
agronomic measures are also discussed.
Keywords: Cotton blight, agricultural crop, agroecological factors, metabolic processes.
ХЛОПКОВЫЙ ТЮЛЬПАН
Аннотация. Паслен хлопковый — явление, характеризующееся изменением
окраски листьев и стеблей растения ночью или в прохладных условиях. В статье
анализируются основные причины заражения хлопковой совкой, ее физиологические и
агротехнические аспекты. Также обсуждаются профилактические меры и важные
агрономические приемы.
Ключевые слова: хлопковый долгоносик, сельскохозяйственная культура,
агроэкологические факторы, метаболические процессы.
Kirish
G’o’za tunlanmasi kelib chiqish sabablari asosiy omillari va oldini olish choralari
573
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
G‘o‘za (Gossypium spp.)
– global miqyosda muhim qishloq xo‘jalik ekini bo‘lib, uning
o‘sish va rivojlanish jarayoniga turli agroekologik omillar ta’sir qiladi. G‘o‘za tunlanmasi agrar
sektorda muhim muammolardan biri bo‘lib, hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ushbu maqolada tunlanish hodisasi, uning sabablari va bartaraf etish usullari ilmiy
asosda tahlil qilinadi.
1.
G‘o‘za tunlanishining sabablari G‘o‘zaning tunlanishi bir necha omillar natijasida
yuzaga kelishi mumkin:
1.1.
Haroratning pasayishi G‘o‘za termofil o‘simlik hisoblanib, uning optimal o‘sish
harorati
25-30°C
atrofida bo‘ladi. Kechasi haroratning
15°C
dan pastga tushishi metabolik
jarayonlarning sekinlashishiga va pigmentlarning buzilishiga olib kelishi mumkin.
1.2.
Tuproqdagi oziqa moddalarining yetishmovchiligi
Fosfor
va
kaliy
yetishmovchiligi
g‘o‘zaning barg va poyalari tunlanishiga sabab bo‘ladi.
Fosfor
o‘simlik energiya almashinuvini
boshqaradi,
kaliy
esa suv muvozanatini tartibga solib, hujayra devorlarining mustahkamligini
ta’minlaydi.
1.3.
Sug‘orish rejimining noto‘g‘ri tashkil etilishi Ortib ketgan namlik yoki yetarlicha
sug‘orilmagan tuproq g‘o‘zada stress holatini chaqiradi va rang o‘zgarishlariga sabab bo‘lishi
mumkin. Suv yetishmovchiligi fotosintez jarayonining sekinlashishiga olib keladi.
1.4.
Zararkunandalar va kasalliklar G‘o‘zaning tunlanishiga ba’zi kasalliklar va
zararkunandalar sabab bo‘lishi mumkin. Xususan,
Verticillium
dahliae
qo‘ziqorin kasalligi
o‘simlikning tomir tizimini zararlab, oziqa moddalari harakatini buzadi. Shuningdek,
thrips
va
boshqa zararkunandalar o‘simlik hujayralariga zarar yetkazib, pigmentlar ishlab chiqarilishining
pasayishiga olib kelishi mumkin.
THRIPS
574
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
1.5
. Yorug‘lik yetishmovchiligi Fotosintez jarayoni g‘o‘zaning normal rivojlanishi uchun
zarur. Agar o‘simlik yetarlicha quyosh nuri olmasa, barglar va poyalar to‘q yoki oqarib ketishi
mumkin. Bu holat ayniqsa, zich ekilgan maydonlarda kuzatiladi.
2.
Tunlanishning oldini olish va chora-tadbirlar G‘o‘za tunlanishining oldini olish
uchun quyidagi agrotexnik chora-tadbirlar muhim ahamiyatga ega:
2.1.
Optimal haroratni ta’minlash. G‘o‘za yetishtiriladigan hududlarda kechasi keskin
harorat pasayishining oldini olish uchun agrotexnik tadbirlar ko‘rilishi lozim. Masalan, tuproqni
mulchalash yoki kechasi havo haroratini me’yoriy darajada ushlab turuvchi qoplamalar qo‘llash
foydali bo‘lishi mumkin.
2.2.
To‘g‘ri oziqlantirish. Fosfor va kaliy yetishmovchiligini bartaraf etish uchun
mineral o‘g‘itlar qo‘llash lozim. Ayniqsa, vegetatsiya davrining boshida kompleks oziqlantirish
hosildorlik va o‘simlikning stressga chidamliligini oshiradi.
2.3.
Sug‘orish tizimini optimallashtirish. Tomchilatib sug‘orish texnologiyasini joriy
qilish orqali tuproqdagi namlik muvozanatini saqlash mumkin. Bu nafaqat tunlanishning oldini
oladi, balki suv resurslaridan samarali foydalanishga ham yordam beradi va tuproq sho’rlanishini
oldini olishga katta foyda beradi.
2.4.
Kasallik va zararkunandalarga qarshi kurash. G‘o‘za maydonlarida muntazam
monitoring ya’ni kuzatuvlar olib borish va zararkunandalarga qarshi ekologik xavfsiz preparatlar
qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Biologik vositalardan foydalanish agroekotizimni barqaror
saqlashga yordam beradi. Turli xil chiqindilar kamayadi.
2.5.
Yorug‘lik yetishmovchiligini oldini olish. G‘o‘za qator oralarini to‘g‘ri rejalashtirish
va ekish zichligini nazorat qilish orqali o‘simlikning yorug‘likdan foydalanish samaradorligini
oshirish mumkin. Qator oralarini bir xil standart olish juda katta ahamiyatga ega.
Ko’sak qurti
— tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Paxta ekiladigan mamlakatlarda
tarqalgan. G’o’za tunlamining qurti
120
dan ortiq o’simlik turini zararlaydi, ayniqsa,
Tojikiston
,
O
’zbekiston
va
Ozarbayjonda
katta zarar yetkazadi.
Tuzilishi:
575
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
1.
Qanotlari yoyilganda 30-40 millimetrni,
2.
oldingi qanoti kulrang sariq,
3.
buyraksimon,
4.
yumaloq dog’li,
5.
orqa qanoti sarg’imtiroq,
6.
qo’ng’ir hoshiyali,
7.
o’rtasida to’q rangli oysimon dog’lari bor.
Erkagi urg’ochisiga nisbatan ochiqroq rangda. Tuxumi och sarg’ish, o’ziga xos radial
“qobirg’alari”
bor. Qurtining rangi och yashildan to qizg’ish-qo’ng’irgacha, uzunligi
35-40
millimetr; boshi sariq, ko’krak qalqoni marmarsimon naqshli. Tanasi bo’ylab uchta keng yo’l
o’tadi, qorni oqish. G’umbagi qizg’ish-jigarrang, uzunligi
15-20
millimetr. G’o’za tunlamining
gumbagi tuproqda
10-15
santimetr chuqurlikda qishlaydi. Havo harorati o’rtacha
18— 20°
bo’lganda gumbakdan kapalaklar yoppasiga uchib chiqa boshlaydi. O’rta Osiyoda birinchi avlod
kapalaklarining uchib chiqishi
1 -1,5
oy (aprel va may) davom etadi. G’o’za tunlami g’o’zaga
shonalash boshlanganda o’ta boshlaydi, ungacha birinchi bo’g’in pomidor, no’xat, makkajo’xori
va begona o’tlar (bangidevona, G’o’zor)da rivojlanadi. Kapalaklar o’simlik bargi va hosil
organlariga
1-3
tadan tuxum qo’yadi. Bitta urg’ochi kapalak o’rtacha
500
, ba’zan esa
1000
gacha
tuxum qo’yishi mumkin. Yoz oylarida bir avlodning rivojlanishi uchun
25-35
kun kifoya. O’rta
Osiyoda
3-4
avlod beradi. Yosh barglar, shona va g’unchalarni, yosh ko’saklarni yeydi (ikkinchi
nomi ham shundan). Bitta qurt
10-24
hosil elementiga zarar yetkazishi mumkin.
Kurash choralari:
Agrotexnik kurash tadbirlaridan biri chilpish davrida chilpilgan qismni yig’ishtirib,
daladan tashqariga chiqarib tashlash, zararlangan makkajo’xorilarni silos uchun sut — dumbul
davri boshlaridayoq, ya’ni qurtlar g’umbaklanish uchun tuproqqa tushmasidan oldinroq o’rib
olish.
Biologik kurash tadbirlari:
tuxumlariga qarshi 5-6 kun oralatib uch marta
60+80+60 ming dona/gektar
hisobida
trixogramma tarqatish
; qurtlariga qarshi
7-8
kun tashab
Gabrobrakon
xo’jayin-parazitni 1:20
kun; 1:10 kun; 1:5 kun nisbatida qo’llash bilan oldini olish mumkin
Kimyoviy kurash: g’o’zaga insektisidlar purkash orqali oldini olish maqsadga muoffiq.
Xulosa
G‘o‘za tunlanishi agroekotizimga ta’sir etuvchi omillar natijasida yuzaga keladigan
murakkab jarayondir. Uning oldini olish uchun harorat, oziqlantirish, sug‘orish va yorug‘lik
sharoitlari nazorat qilinishi zarur. Ushbu maqolada tunlanishning asosiy sabablari va bartaraf
etish yo‘llari ilmiy jihatdan asoslab berildi.
576
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Kelgusida bu muammoni yanada chuqurroq o‘rganish uchun tuproq tarkibi va o‘simlik
metabolizmi bilan bog‘liq tadqiqotlarni kengaytirish tavsiya etiladi. Bu chora tadbirlar doimiy
tarzda qilinsa yuqori hosildorlik va sifatli maxsulot olinadi.
REFERENCES
1.
Abdukarimov, A. A. (2018). Paxtachilik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi NMIU.
2.
Bekmuratov, Sh. & Karimov, O. (2020). G‘o‘za ekinlarida zararkunandalarga qarshi
samarali kurash choralarini takomillashtirish. O‘zMU Ilmiy Axborotnomasi,.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq Xo‘jaligi Vazirligi (2021). G‘o‘za yetishtirish
agrotexnikasi va zararkunandalarga qarshi kurash bo‘yicha tavsiyalar. Toshkent: “Qishloq
xo‘jaligi innovatsiyalari” nashriyoti.
