577
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
TUPROQNING UNIMDOR QATLAMI
Xudoberdiyev Sardorbek Umidjon o’g’li
Agrokimyo va agrotuproqshunoslik ta’lim yo’nalishi 2-boshqich talabasi.
Sardorxudoberdiyev103@gmail.com
Sultonmurodova Fariza bekmirza qizi
Agrokimyo va agrotuproshunoslik ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi.
farizasultonmirodova@gmail.com
Yusupov Xudoynazar Dilmurod o’g’li
Qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi va urug’chiligi ta’lim yo’nalishi 1-bosqich talabasi.
Tel. +998-88-000-15-04
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204758
Annotatsiya. Tuproq mustaqil tabiiy jism. Yer po’stlog’i (litosfera) ning ustki unimdor
qatlami bo’lib, organik dunyo (o’simliklar, mikroorganizmizlarning) mineral moddalarning
tabiiy muhit iqlim joyining muayyan sharoitlarida o’zaro tasirlashuvi tasirida yuzaga kelgan.
Tuproq faqat o’ziga xos bo’lgan rivojlanish tarixiga, tashqi va ichki tarkibidagi hamda
xossalariga, o’z hayotiga ega.
Kalit so’zlar: Tuproq, yer po’stlog’I, organik dunyo, o’simliklar, mikroorganizmizlar.
FERTILE LAYER OF SOIL
Abstract. Soil is an independent natural div. It is the upper fertile layer of the earth's
crust (lithosphere), formed under the influence of the interaction of the organic world (plants,
microorganisms) with mineral substances in certain conditions of the natural environment and
climate. Soil has its own unique history of development, external and internal structure and
properties, and its own life.
Keywords: Soil, earth's crust, organic world, plants, microorganisms.
ПЛОДОРОДНЫЙ СЛОЙ ПОЧВЫ
Аннотация. Почва — самостоятельное природное тело. Почва — самый верхний
плодородный слой земной коры (литосферы), образующийся под влиянием
взаимодействия органического мира (растений, микроорганизмов) и минеральных
веществ в определенных условиях природной среды и климата. Почва имеет свою
уникальную историю развития, внешнюю и внутреннюю структуру и свойства, свою
жизнь.
Ключевые слова: Почва, земная кора, органический мир, растения,
микроорганизмы.
578
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
V.V.Dokuchayev
(1846-1903y)
ilmiy
genetik
tuproqshunoslikning
asoschisi
hisoblanadi.Uning ilmiy qarashlari dunyoning barcha mamlakatida tan olingan.
Tuproq
paydo
bo’lish
jarayonlari
haqida
umumiy
nazariy
tushunchalar-
V.V.Dokuchayev, P.P.Kostichev, N.M.Sibersev, V.R.Vilyams, P.S.Kosovich, K.D.Glinka,
G.Iyenni, F.Dyushofur va boshqa mashhur olimlar ilmiy faoliyati tufayli shakllangan.
Tuproq paydo bo’lishi nihoyatda murakkab biofizik-kimyoviy jarayondir. A.A.Rodiyning
ko’rsatishicha, tuproq paydo bo’lish jarayoni deb moddalar va energiyaning tuproq qatlamida
o’zgarishi va harakati singari hodisalar yeg’indisiga aytiladi.
Tuproq qattiq fazasi har xil kata-kichiklikdagi o’ziga xos tarkib va xususiyatiga ega
bo’lgan mexanik elementlar majmuasidan iborat. Tuproq strukturasi deb ,mazkur tip va uning
qatlamiga xos har xil kattalikka, shakliga, chidamliligiga (suvga )ega bo’lgan agregatlar
yeg’indisiga aytiladi.Har xil tuproq tipi uchun malum bir turdagi struktura harakterlanadi. S.A.
Zaxarov tasnifi bo’yicha asosan tuproqda uch xil (kupsimon,pirizmasimon, pilitasimon) struktura
farq qilinib ular bir necha turdan iborat bo’ladi.
Kalit so’zlar
: Tuproq marfologiyasi, struktura,yer po’log’i , biologiyasi, klassfikatsiyasi,
donadorligi,tuproq tiplari.
Tuproq marfologiyasi uning tashqi ko’rinishi izohlovchi belgilari tushiniladi.
Tuproqning marfologik belgilariga tuproqning genetik qatlamlari, tuproq qalinligi, rangi,
namligi, donodorligi (strukturasi), mexanik tarkibi, qovishmasi, yangi yaralmasi va qoshilmasi
kiradi. Tuproqning marfologik belgilari asosan tuproqning xosil bo’lish, rivojlanish xosalarini
ifodalaydi.
Yer yuzasi tuproq qatlami, o’zining murakkab tuzilishi va xilma –xilligi bilan
xarakterlanadi.
Tuproqlarni o’xshash belgilari, kelib chiqishi va unimdorligi kabi xususiyatlariga ko’ra
muayyan gruppalarga birlashtirishga tuproq klassifikasiya (tasnifi) deyiladi.
Tuproq donadorligi deganda uning qattiq qismininig makroagregat tuzilishi tushuniladi.
Tuproq agregatlari mayda zarrachalarning bir-biri bilan birlashishi (yopishishi) natijasida
(1 mm dan 10 mm gacha) donadorlik shakllanadi.
Donadorlik makroagregatlarning kattaligi va shakliga qarab quydagilarga bo’linadi:
Mikrodonadorlik – zarrachalar diametric 0,25 mm dan kichik;
Makrodonadorlik – zarrachalar diametri 0,25 mm dan 10 mm gacha;
Megadonadorlik - zarrachalar diametri 10 mm dan katta.
Tuproq donadorligi o’zgaruvchan ko’rsatgich bo’lib, agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida va
sifatli o’tkazish, dexqonchilik madaniyatining xolati bilan chambarchas bog’liq bo’ladi.
579
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tuproq joylashishi (qovshmasi)-qatlamdagi g’ovaklik va zichlikning tashqi ko’rinishini
ifodalaydi. Tuproq qatlami joylashishi bo’yicha juda zich, zichlangan g’ovak va sochilmali
bo’ladi.
Tip deb, deyarli bir xildagi tuproq paydo bo’lish jarayonlari kechadigon hamda o’xshash
fizik-geografik sharoitlarda katta maydonlarda shakllangan aniq tuproqlarga aytiladi.
Masalan chala cho’llardagi qo’ng’ir tuproqlarni rangi o’xshash bo’lgani boshqa
tuproqlardan farqini ajratish uchun, qo’ng’Ir o’rmon tuproqlar nomi yoki bo’z tuproqlardan
aniqroq farqlash uchun o’rmoq sur tuproqlari atamalari deyiladi.
REFERENCES
1.
I.Boboxo’jayev, P.Uzoqov. Tuproqning tarkibi xossalari va analizi
2.
A.Ramazonov, S.Buriyev. Tuproqshunoslik va Dehqonchilik.
3.
L.A.G’afurova, S.A.Abdullayev, X.K.Nomozov Meliratif tuproqshunoslik.
4.
G’.Yuldashev T, Abduraxmonov , Z.Jabbarov. Tuproq kimyosi
5.
E.A.Ziyomuhamedov Tuproq organik moddasi va unimdorligi
