620
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
EKOLOGIK MUNOSABATLARNING KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY ASOSLARI
Rametova Aqaltin Xudaybergenovna
Berdaq atindagi Qaraqalpaq Mamleketlik Universiteti.
Fizika fakulteti Tyutori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204797
Annotatciya. Umumiy konstitutsiyaviy normalarning ahamiyati yana shu bilan
belgilanadiki, birinchidan, ularda ekologik munosabatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tartibga
solinmagan; ikkinchidan, ushbu normalar ekologik qonunchilikning shakllanishi va
rivojlanishida muhim ahamiyatga bo‘lgan asosiy qoidalarni belgilab beradi.
Kalit sozlari: atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish sohasida huquqiy tartibga solishni
amalga oshirish bo‘yicha belgilovchi normalar. ushbu vakolatni chegaralovchi normalar.
Shu o‘rinda amerikalik huquqshunoslar mamlakat Konstitutsiyasini ekologiya huquqi
normalari shakllanadigan huquqiy tizim uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi “bilvosita manba”
sifatida ta’riflaydilar. Konstitutsiyada O‘zbekiston ekologik taraqqiyot strategiyasining asosiy
qoidalari, ekologik va aholining ekologik xavfsizligiga doir talablar belgilangan bo‘lib, ushbu
siyosiy-huquqiy hujjat mamlakatimizda atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish va tabiiy
resurslardan foydalanish bo‘yicha eng muhim va asosiy qoidalarni belgilab beradi.
Ma’lumki, konstitutsiyaviy normalarning ekologik siyosatni amalga oshirishdagi o‘rni va
ahamiyati beqiyos. Aynan Asosiy qonunda davlat organlari va jamoat birlashmalarining ekologik
faoliyatini shakllantirish bo‘yicha asosiy prinsiplari mustahkamlanadi, fuqarolarning ekologik
burchlari belgilanadi, jamiyatning ekologik barqaror rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlari
o‘rnatiladi va h.k.
Konstitutsiyaviy normalar tizimi jamiyat va tabiatning o‘zaro aloqasi chog‘ida yuzaga
keladigan va tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar tavsifidan kelib chiqib, shartli ravishda
ikki qismga – umumiy va maxsus ekologik normalarga bo‘linishi mumkin.
Umumiy konstitutsiyaviy normalar demokratik-huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini
barpo etishda, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining faoliyatini tashkil etishning asosiy
prinsiplarini belgilashda, fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini kafolatlashda, ekologik
huquq-tartibotni mustahkamlashda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Xususan, Konstitutsiyamizning 10-bobi inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari
kafolatlariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda davlatning fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda
mustahkamlangan (shu jumladan ekologik) huquqlarini kafolatlashi belgilangan.
621
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shuningdek, Asosiy Qomusimizning beshinchi bo‘limida davlat hokimiyatini tashkil
etishning asosiy qoidalari belgilangan bo‘lib, ushbu normalar ekologik qonunchilikning
shakllanishi va shu sohadagi davlat organlarining tashkil etilishida muhim huquqiy negiz bo‘lib
xizmat qiladi.
Yuqoridagilardan tashqari Konstitutsiyamizda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va
Vazirlar Mahkamasining vakolatlari ham belgilangan bo‘lib, ushbu normalar mazkur
organlarning ekologiya sohasidagi vakolatlarining huquqiy maqomini belgilovchi milliy qonun
hujjatlarining rivojlanishi uchun asos bo‘ladi.
Umumiy konstitutsiyaviy normalarning ahamiyati yana shu bilan belgilanadiki,
birinchidan, ularda ekologik munosabatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tartibga solinmagan; ikkinchidan,
ushbu normalar ekologik qonunchilikning shakllanishi va rivojlanishida muhim ahamiyatga
bo‘lgan asosiy qoidalarni belgilab beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 50-moddasiga muvofiq, fuqarolar atrof
tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar. Ushbu normaning ahamiyati
shu bilan belgilanadiki, unda birinchidan, fuqarolarning ekologik burchi Konstitutsiya darajasida
mustahkamlangan; ikkinchidan, atrof tabiiy muhit tushunchasining yuridik mazmunidan kelib
chiqib, Konstitutsiyaning ushbu normasi nafaqat fuqarolarning tabiatni muhofaza qilish, balki
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish majburiyatini ham nazarda tutadi.
Asosiy Qonunimizning 54-moddasida belgilanishicha, mulkdor mulkiga o‘z xohishicha
egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Mulkdan foydalanish ekologik muhitga
zarar yetkazmasligi, fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning huquqlarini hamda qonun bilan
qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart.
Ushbu normaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, unda mulk huquqi, xususan tabiiy
resurslarga nisbatan mulk huquqi mazmunini belgilovchi mulkdor vakolatlari tartibga solingan
hamda bunday xo‘jalik va ishlab chiqarish faoliyati atrof tabiiy muhitga zarar yetkazmasligi kabi
talab mustahkamlangan.
Davlat ekologik siyosatining asoslari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-
moddasida o‘z aksini topgan. Unga ko‘ra, yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot
dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur
va ular davlat muhofazasidadir. Ushbu konstitutsiyaviy norma davlat ekologik faoliyatining
quyidagi asosiy prinsiplarini ifodalaydi:
Birinchidan, respublika tabiiy resurslari umummilliy boylik hisoblanadi, ya’ni yuridik
ma’noda ular xalq mulkini tashkil etadi hamda ular nomidan davlat hokimiyati va boshqaruvi
organlari qonunda belgilangan vakolatlari doirasida ish yuritadi.
622
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ikkinchidan, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish zarur. Ekologiya huquqida oqilona
deganda, tabiiy resurslardan ekologik normativ va standartlarga qat’iy rioya etgan holda
foydalanish tushuniladi.
Uchinchidan, tabiat ob’ektlari va resurslari davlat tomonidan qo‘riqlanadi. Bu davlat
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va muhofaza qilishni ta’minlashini hamda jismoniy va
yuridik shaxslarning ekologik huquq va manfaatlariga, shuningdek ekologik huquq-tartibotga
rioya etilishini kafolatlashini anglatadi.
Konstitutsiyamizning 100-moddasida esa, mahalliy davlat hokimiyati organlarining
asosiy vakolatlari sanalgan bo‘lib, ushbu vakillik organlari faoliyatining ustuvor yo‘nalishi
sifatida o‘z hududida “atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish” bo‘yicha vakolatlari
mustahkamlangan.
Ushbu normaning ahamiyati va zaruriyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: birinchidan, u
atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish bo‘yicha asosiy vazifalarni belgilab beradi; ikkinchidan,
barcha darajadagi hokimlarga o‘z hududi doirasida ekologik qonunchilikka rioya etilishi
borasida shaxsan javobgarlik ma’suliyatini yuklaydi.
Bir qator xorijiy mamlakatlar konstitutsiyalarining tahlili ularda ekologik-huquqiy
normalar turlicha tartibga solinganligidan guvohlik beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan asosiy ekologik-huquqiy
normalar eng ilg‘or xorijiy davlatlar tajribasiga mos bo‘lib, mamlakatimizda barqaror
rivojlanishni ta’minlashga, atrof muhit musaffoligini saqlashga, tabiatni hamda aholi
salomatligini muhofaza qilishga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026 yillarga mo'ljallangan yangi
O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida”gi 60-sonli Qarori. 2022 yil 28 yanvar'.
2.
O’zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentyabrdagi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi
to'g'risidagi”gi Qonuni. –Toshkent.
3.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń Oliy Majlis hám Ózbekstan
xalqına múrájatı. 21.12.2022 j.
4.
O‘zbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida» gi qonuni (04-sentyabr
2015-yil).
QOSIMSHA ÁDEBIYATLAR.
5.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
623
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
6.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS
ISKERLIGINE
TEXNIKALÍQ
TAYARLÍǴÍ.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 664-666
7.
Jumaniyazov,
D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM
HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI
.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-400.
8.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM
OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
9.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. –
№. 8. – С. 8-16.
