QAYTA TIKLENETUǴIN ENERGIYA SISTEMALARI

1523

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

QAYTA TIKLENETUǴIN ENERGIYA SISTEMALARI

Rametova Aqaltin Xudaybergenovna

Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti

Fizika fakulteti Tyutori.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14941544

Annotatsiya.

Qayta tiklenetuǵın energiya -bul turaqlı túrde dawam etetuǵın tábiyiy

processlerde ámeldegi energiya aǵımınan alınatuǵın energiya. Búgingi kúnde dúnya

energiyasınıń 80 procenti qazıp alınatuǵın janar maydan islep shıǵarıladı. Qayta tiklenetuǵın

energiya kómir, neft hám tábiyiy gaz sıyaqlı qazıp alınatuǵın janar mayǵa ǵárezlilikti

kemeytiwde eń zárúrli rol oynaydı. Qayta tiklenetuǵın energiya dereklerin quyash, samal,

biomassa, geotermal, gidravlik, vodorod hám okean energiyasına (tolqın hám tolqın) bolıw

múmkin.

Tayanish sózler:

Izertlewlerden, quyash energiyası, quyash, suw, samal hám tolqınlar,

Biomassa energiyası, Geotermal energiya, Gidro energetika, vodorod energiyası, Tolqın

energiyası.

Házirgi waqıtta energiya barlıq adamlarǵa barǵan sayın kóbirek itibar qaratılıp atırǵan

túsinik retinde tásir qılıp atır. Atap aytqanda, “turaqlı rawajlanıw” túsinigi dúnyanıń barlıq

jámiyetleri úlken itibar qaratatuǵın temaǵa aylanǵanı búgingi kúnde dástúriy energiya dereklerin

nátiyjeli islep shıǵarıw hám paydalanıw, átirap -ortalıqqa tásirin minimallastırıw hám taza hám

tawsıílma, quyash energiyası, samal, biomassa, jer ıssılıǵı). Atap aytqanda, energiyaǵa bolǵan

talaptıń artıp artpaytuǵın energiya dereklerine ótiw máselesin kóterdi, (mısalı baratırǵanına

tiykarlanıp qazıp alınatuǵın janar maydan qandırılıwı nátiyjesinde júzege keletuǵın global ısıw

hám pataslanıw máseleleri, sonıń menen birge, qazıp alınatuǵın janar maydıń jaqın keleshekte

tawsıladı degen boljaw qayta tiklenetuǵın energiya boyınsha izertlewlerdiń keń tarqalıwına alıp

keldi. Dúnya boylap bul tarawlardaǵı izertlewlerden shette qalmay bul tarawlardaǵı maman

kadrlarǵa jáne universitetlerde bul temalar boyınsha izertlewlerdiń koncentraciyasına baylanıslı.

Qayta tiklenetuǵın energiya sistemaları Quyashlı mámleketimizde ekologiyalıq taza

tawsılmas energiyanı qollaw hám basqarıw salasında isleytuǵın qánigelerdi tayarlaw maqsetinde

bir neshe magistrlarımız Ózbekstan respublikasında ataqlı joqarǵı oqıw orınlarında ilimiy

doktorlıq jumısların islep kelmekte. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universitetiniń

fizika fakultetiniń yarım ótkizgishler fizikası kafedrasında magistrlıq dissertatsiya jumıslarında

sanlı programmalastırıw da oqıtatuǵın qayta tiklenetuǵın energiya sistemaları salasında bir qatar

rejeli jumıslar alıp barılıp atır, ilimiy izertlew jumısların ótkeriw izleniwshiniń qábiletin

rawajlandıradı hám bilimlerin keńeytedi, maǵlıwmatlarǵa kirisiw, onı bahalaw hám aytıw

1524

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

múmkinshiliklerin iyeleydi. Bunnan tısqarı, magistrlıq dissertatsiyaları kafedranıń izertlew

laboratoriyalarında bul tarawda jeterli bilim hám kónlikpelerge iye bolǵan oqıtıwshılar

basshılıǵında tabıslı alıp barıladı.

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universitetiniń óziniń ilimiy hám infraqurılma

múmkinshilikleri sebepli mámleketimizde bul túrdegi programmanı eń jaqsı tárizde ámelge

asırıwı múmkin bolǵan tóplanǵan bilim hám tájiriybege iye bolǵan ájayıp shólkem bolıp tabıladı.

Qayta tiklenetuǵın energiya derekleri qazılıp alınǵan energiya derekleri sıyaqlı waqıt

ótiwi menen kemeymeydi yamasa tawsılmaydı. Kómir, neft hám tábiyiy gaz sıyaqlı resurslarımız

qayta tiklenbeytuǵın energiya dereklerine mısal bolıp tabıladı.

Qayta tiklenetuǵın energiya ne?

Qayta tiklenetuǵın energiya -bul turaqlı túrde dawam etetuǵın tábiyiy processlerde

ámeldegi energiya aǵımınan alınatuǵın energiya. Búgingi kúnde dúnya energiyasınıń 80 procenti

qazıp alınatuǵın janar maydan islep shıǵarıladı. Qayta tiklenetuǵın energiya kómir, neft hám

tábiyiy gaz sıyaqlı qazıp alınatuǵın janar mayǵa ǵárezlilikti kemeytiwde eń zárúrli rol oynaydı.

Qayta tiklenetuǵın energiya dereklerin quyash, samal, biomassa, geotermal, gidravlik,

vodorod hám okean energiyasına (tolqın hám tolqın) bolıw múmkin.

Quyash, suw, samal hám tolqınlar sıyaqlı óz-ózinen tawısıwınan aldın basqa energiya

dereklerin islep shıǵarıw ushın qollanılatuǵın resursların biz qayta tiklenetuǵın energiya

derekleri dep atawımız múmkin.

Qayta tiklenetuǵın energiya derekleri tábiyiy dereklerden alınadı hám olar turaqlılıǵı

múmkin bolǵan energiyalar bolıp tabıladı.

Qayta tiklenetuǵın energiya derekleri qazılıp alınǵan energiya derekleri sıyaqlı waqıt

ótiwi menen kemeymeydi yamasa tawsılmaydı. Kómir, neft hám tábiyiy gaz sıyaqlı resurslarımız

qayta tiklenbeytuǵın energiya dereklerine mısal bolıp tabıladı.

Qayta tiklenetuǵın energiya derekleri:

Qayta tiklenetuǵın energiyanıń tiykarǵı klassları tómendegilerden ibarat. Tómende hár bir

derek ushın tolıq maǵlıwmattı tabıwıńız múmkin.



Quyash energiyası



Samal energiyası



Biomassa energiyası



Geotermal energiya



Gidroenergetika



vodorod energiyası



Tolqın energiyası

1525

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

Quyash energiyası:

Quyash sistemasındaǵı barlıq planetalar ushın energiya deregi esaplanadı. Bul, ásirese,

biziń dúnyamızda jasawshı barlıq tiri janzatlar ushın ajıralmaytuǵın derek bolıp tabıladı.

Ásirese, jaz aylarında paydalanıwdı támiyinleytuǵın dekommunizatsiya ámeliyatı hám

elektr energiyası ushın tólewlerdi sezilerli dárejede kemeytiw menen quyash panelleri búgingi

kúnde eń zárúrli qayta tiklenetuǵın energiya dárekleri arasında birinshi orında turadı.

Suw quyash panelleri menen qızdırılıwı múmkin, biz kóbinese qala hám awıllardaǵı

úylerdiń tóbelerinde quyash panellerin kóremiz, úydiń ıssı suwǵa bolǵan zárúriyatın qandırıw

múmkin yamasa ıssı suw úydiń qızdırıw úskenesine beriliwi hám qızdırıw mútajliklerin qandırıw

ushın qollanılıwı múmkin. Quyash texnologiyası olar quyash nurların jıynaw arqalı ıssılıq

yamasa elektr energiyasın islep shıǵarıwdı támiyinleydi. Quyash energiyası jaqtılıq, ıssılıq hám

elektr energiyası retinde bahalanadı. Quyash energiyası sistemaları jıynalǵan energiyanı

tuwrıdan-tuwrı elektr energiyasına aylandıradı hám imaratlardıń tóbelerine, úskenelerge,

mashinalarǵa jaylastırılıwı múmkin. Konsentrlanǵan quyash elektr stanciyalarına salıstırǵanda

kishi maydanda quyash nurlanıwın sáwlelendiriwshi quyash panel hám linzalar tiykarında

isleytuǵın elektr yamasa ıssılıq islep shıǵarıw ushın qollanılıwı múmkin.

Samal energiyası:

Samaldıń energiya deregi tiykarınan quyash energiyası bolıp tabıladı. Quyash energiyası

qurǵaqlıq hám teńizdi birdey tezlikte ısıtpaǵanı ushın payda bolatuǵın basımnıń parqı samaldı

payda etedi. Kúshli samal tásiri bilinetuǵın orınlarda ornatılǵan samal trubinaları ámeldegi

kinetik samal energiyasın aldın mexanik, keyin bolsa elektr energiyasına aylandıradı. Samaldan

alınǵan energiya samaldıń házirgi tezligine jáne onıń samal waqtına baylanıslı.

Búgingi kúnde samal energiyası Jerdiń elektr energiyasına bolǵan zárúriyatınıń 2 %

támiyinleydi. Samal tribunası texnologiyaları elektr energiyasın óndiristiń basqa usıllarına

salıstırǵanda átirap -ortalıqqa azǵantay zıyanlı tásir kórsetedi.

Bioenergetika / biomassa energiyası:

Bul túrdegi energiya úzliksiz derek bolıp, onı qálegen orında alıw múmkin, ásirese

awıllıq jerleri ushın qolay hám zárúrli energiya deregi retinde qaraladı, sebebi ol sociallıq-

ekonomikalıq rawajlanıwǵa járdem beredi. Mákke, biyday, ot, suw ósimligi, teńiz otı,

haywanlardıń taslandıǵı, tezek hám sanaat shıǵındıları sıyaqlı arnawlı óstirilgen ósimlikler hám

úylerden shıqqan barlıq organikalıq qaldıqlar (miywe hám palız eginleri qaldıqları) biomassa

derekleri esaplanadı. Qazıp alınatuǵın janar maydıń (kómir hám basqalar) azayıwı jáne onıń

átirap -ortalıqtıń pataslanıwına qaramay, energiya mashqalasın sheshiw ushın biomassadan

paydalanıw barǵan sayın úlken áhmiyetke iye bolmaqta.

Geotermal energiya:

1526

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

Geotermal energiya jerdiń ıssılıǵın ańlatadı. Tábiyiy hádiyseler hám ásirese jawın

nátiyjesinde payda bolǵan suw jer qabıǵınıń jarıqları arqalı magma qatlamına jetip baradı.

Magma qatlamındaǵı bul ısıtılatuǵın suw jerge ıssı suw hám puw formasında jetip baradı.

Bul trubinalar sebepli jerge jetip baratuǵın suw hám puw kóplegen energiya túrlerine

aylanıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, jer qabıǵında saqlanatuǵın ıssılıq energiyası geotermik

energiyanı quraydı. Jerden alınatuǵın bul energiya ornatılǵan elektr stanciyaları járdeminde

elektr energiyasına aylanadı. Olar, sonıń menen birge, úyde hám jumısda qollanatuǵın Oraylıq

qızdırıw hám suwıtıw sistemalarında, nawqaslar tárepinen ábzal kórilgen kóplegen fizioterapiya

oraylarında hám sayaxatshılıq oraylarında qollanılıwı múmkin.

Gidroenergetika:

Gidroenergetikanınń tiykarǵı aǵıp atırǵan suw energiyasınan paydalanıw jáne bul

energiyanı elektr energiyasına aylandırıw bolıp tabıladı. Gidroelektr stansiyaları qayta

tiklenetuǵın elektr stansiyaları esaplanadı. Olar tábiyat ushın taza energiya deregi. Issı jerlerde.

Suw aǵımı tezligi joqarı kóterilgen orınlarda úlken bolǵanlıǵı sebepli, bul elektr stanciyaları bul

aymaqlarda kóbirek paydalı boladı. Aǵıpatırǵan suw energiyası gidroelektrostantsiyalarǵa

tiykarlanǵanlıǵı sebepli, ol balıqshılıqtı jaqsılaw, transporttı ańsatlastırıw, suwǵarıw hám birinshi

náwbette energiya islep shıǵarıw ushın qollanıladı.

Vodorod energiyası:

Búgingi kúnde qollanılıp atırǵan texnologiya hám óndiristiń quramalılıǵı sebepli odan

paydalanıw ele júdá keń tarqalǵan emes. Biraq, texnologiyanıń rawajlanıwı menen ol ıssı

jerlerde taza energiya deregi retinde global energiya mútájliklerin qandırıwda eń zárúrli

talapkerlerden biri esaplanadı. Keleshekte vodorod energiyası elektr energiyası, ıssılıq hám

janılǵı kletkaların islep shıǵarıw ushın qollanıladı, dep aytıwımız múmkin.

Tolqınlar/okean energiyası:

Tiykarınan okeanlardı eki bólek energiya deregi dep esaplaw múmkin. Birinshisi, quyash

ıssılıǵı menen baylanıslı bolǵan ıssılıq energiyası, ekinshisi bolsa tolqınlar hám tolqınlar

tárepinen quwatlanatuǵın mexanik energiya. Jer maydanınıń 70 % qaplaytuǵın okeanlıq da

dúnyadaǵı eń úlken quyash kollektorların quraydı. Okeanlardıń maydanında suwdıń hádden tıs

jılıwı hám tereńliktegi salqın suwdıń temperaturasınan parqı tábiyiy ıssılıq energiyasın jaratadı.

Eger ol jeterli muǵdarda qollanılıwı múmkin bolsa, bul energiyanıń kishi bir bólegi de

dúnyanıń energiya mútájliklerin qandırıw ushın jeterli.

REFERENCES

1.

Amanov D., Otarova J.A. Krayevaya zadacha dlya uravneniya smeshannogo tipa

chetvortogo poryadka //Uzb. mat. zhurn. – Tashkent, 2008. - №3. - S.13-22.

1527

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

2.

Bitsadze A.V. Uravneniya smeshannogo tipa. M.: AN SSSR, 1959. - 164 s.

3.

Dzhurayev T. D., Sopuyev A. Mamazhonov M. Krayevye zadachi dlya uravneniy

parabologiperbolicheskogo tipa. – Tashkent: Fan. 1986. - 220 s.

4.

Dzhurayev T.D. Krayevye zadachi dlya uravneniy smeshannogo i smeshanno-sostavnogo

tipov. Tashkent: FAN, 1979. – 240 s.

5.

Otarova J.A. Krayevaya zadacha dlya uravneniya smeshannogo tipa chetvertogo poryadka

// Differentsial'nyye uravneniya i topologiya: Tez. dokl. mezhdunarod. konf.

posvyashchonnoy 100-letiyu so dnya rozhdeniya L.S. Pontryagina. 17-22 iyunya 2008.-

Moskva, 2008. – S. 170-171.

6.

yye zadachi dlya uravneniy parabologiperbolicheskogo tipa. – Tashkent: Fan. 1986. - 220 s

QOSIMSHA ÁDEBIYATLAR

7.

Auezovich, T. J., Kuralbaevich, K. A., & Djanuzakovich, D. N. (2024). Dynamics of

Physical Development and Physical Fitness of Fresh-Year Students Depending on the

Sports Orientation of the Educational and Training Process. Journal of Pedagogical

Inventions and Practices, 30, 13-16.

8.

Турдымуратов, Ж., Сейтмуратов, Т., & Джанхожаев, Н. (2015). ШАҢАРАҚ ҲӘМ

МЕКТЕПКЕ

ШЕКЕМГИ

БАЛАЛАРДЫ

ТӘРБИЯЛАЎ

МЕКЕМЕЛЕРИ

АРАСЫНДАҒЫ ӨЗ-АРА БАЙЛАНЫС. ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО

ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 28(3), 46049-46049.

9.

Сейтмуратова, А., Турдымуратов, Ж., & Джанходжаев, Н. (2015). МЕКТЕПКЕ

ШЕКЕМГИ

БИЛИМЛЕНДИРИЎ

МЕКЕМЕЛЕРИНДЕ

ДЕНЕ

ТӘРБИЯСЫ

ОЙЫНЛАРЫН ӨТКЕРИЎ МЕТОДИКАСЫ. ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО

ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 26(1), 49-53.

10.

Джанходжаев, Н. (2024). Проблемы и перспективы применения нейронных сетей в

сфере образования. Confrencea, 10, 177-183.

11.

Джанходжаев, Н. (2024). 5-НЕЙРОПЕДАГОГИКАДА НЕЙРОН ТАРМОҚЛАРНИ

РИВОЖЛАНТИРИШ. Наука и технология в современном мире, 3(4), 111-113.

12.

Djanizakovich, D. N. (2023). THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING

YOUNG VOLLEYBALL PLAYERS. Web of Teachers: Inderscience Research, 1(8), 8-

16.

13.

Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI

RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)

14.

DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA

BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich