704
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
MEKTEP OQÍWSHÍLARÍNA ÁDEP-IKRAMLÍLÍQ TÁRBIYA BERIWDE XALÍQ
DÓRETIWSHILIGINEN PAYDALANÍW
Kdırbaeva Kamshat Maxsetovna
Nókis mámleketlik pedagogikalıq instituti.
Baslawısh tálim fakulteti 1-kurs talabası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204870
Annotaciya. Maqalada ádep-ikramlılıq tárbiya jaslardı jámiyetimiz de qabıl etilgen
normalar menen qaǵıydalarǵa muwapıq jámiyetke, tábiyatqa, miynetke, adamlarǵa hám óz-
ózine unamlı qatnasıq jasawda áhmiyetli rol atqaratuǵınlıǵı, sonday-aq ádep-ikramlılıq
tárbiyanıń wazıypaları hám xalıq dóretiwshiliginen paydalanıw haqqında sóz etiledi.
Tayanısh sózler. Tárbiya, ádep-ikramlılıq, xalıq pedagogikası, hádis.
THE USE OF FOLK ART IN MORAL EDUCATION OF SCHOOLCHILDREN
Abstract. The article examines the important role of moral education in developing
positive attitudes towards society, nature, work, people and themselves in young people in
accordance with the norms and rules accepted in society, as well as the tasks of moral education
and the use of folk art.
Key words: upbringing, morality, public education, hadith.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ НАРОДНОГО ТВОРОЧЕСТВ В НРАВСТВЕННЫХ
ВОСПИТАНИИ ШКОЛЬНИКОВ
Аннотация. В статье рассматривается важная роль нравственного воспитания
в воспитании у молодежи позитивных отношений к обществу, природе, труду, людям и
себе в соответствии с принятыми в обществе нормами и правилами, а также задачи
нравственного воспитания и использования народного творчества.
Ключевые слова. воспитание, нравственность, народное образование, хадисы.
Tárbiya barlıq waqıtta anıq maqsetke qaratılǵan process. Tárbiya maqsetsiz bolmaydı, al
adam balası maqsetsiz jasay almaydı. Sonday-aq tárbiya jámiyetlik qubılıs bolıp ol aldın ala bir
maqsetti gózlep iske asırıladı. Hár bir jámiyet jas áwladtı tárbiyalaw ushın eń aldı burın
tárbiyanıń maqsetin hár tárepleme tereń oylap anıq belgilep aladı. Sebebi oqıw-tárbiya orınları,
shańaraq, jámiyetlik shólkemler, muǵallimler, tárbiyashılar, awıl aqsaqalları, jıyınları, mákan-
keńes aǵzaları, hárbir puqara tárbiyanıń maqsettin bilmey turıp, qanday adamdı tárbiyalawdı
túsinbey, tálim-tárbiya jumısların sapalı hám nátiyjeli alıp barıwı múmkin emes. Sonıń ushın
tárbiyanıń maqseti xalıq pedagogikasında da, ilimiy pedagogikada da eń baslı mashqalalardıń
biri.
705
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Oqıwshılar, tárbiya- pedagogika pániniń baslı mashqalalarınan esaplanadı. Sebebi,
jámiyetlik turmıstıń bárshe tarawlarında bolıp atırǵan ózgerisler, oqıwshılarda bala tárbiyasına
bolǵan múnásebetke de sezilerli dárejede tásir etpekte. Ásirese, milliy ǵárezsizlik sharayatında
oqıwshılar tárbiyasına bolǵan itibar kúsheydi. Sebebi jámiyet aqıl jaǵınan jetik, ádep-ikramlılıq
jaǵınan pák, fizikalıq jaqtan bekkem, ruwxıy jaqtan bay áwladtı tárbiyalawdan mápdar. Bunday
áwlad, eń dáslep, ruwxıy ádep-ikramlılıqta qáliplesedi.
Oqıwshılardı rawajlandırıw hám ǵamxorlıq, keleshek áwlad táǵdiri menen baylanıslı.
Hár qanday jámiyette de ullı mámlekettiń qurılıwı jaslardıń qanday bolıwına, olardıń
qanday tárbiya alıwına baylanıslı.
Ataqlı ózbek pedagogı Abdulla Avloniy «Tárbiya bizler ushın ya ómir, ya ólim, ya saadat
ya apat máselesi» dep jazǵan edi.
Tárbiyanıń maqseti haqqındaǵı eń dáslepki oylar xalıq pedagogikasınıń tiykarǵı
dereklerinen esaplanǵan xalıq dóretpelerinde bayan etilgen. Xalıq dóretpeleriniń negizgi túrleri
dástanlar menen erteklerde, ápsanalar menen naqıl-maqallarda, unamlı qaharmanlar xalıqtıń,
watannıń shın azamatı dárejesine kóteriledi. Olar aqıl-parasatlı, adamgershilikli, hújdanlı, tapqır,
ras sózli, hadal, uqıplı, miynet súygish, kásip-ónerli, miyrim shápáátli, miriwbetli, qayır
saqawatlı, insaplı, qıyınshılıqlardan qorıqpaytuǵın márt etip kórsetiledi. Tuwǵan jerin, xalqın
dushpannan qorǵaytuǵın batır, ata-anası hám tuwǵan tuwısqanlarına ǵamxor, adamlarǵa
mehriban, gózzal, muxabbatqa opadar, súyiklisine sadıq, sózi menen isi bir, wádesine berk insan,
ardaqlı áke, mehriban ana, hadal perzent sıpatında táriyplenedi.
Máselen, «Qırıq qız» dástanındaǵı Gulayım obrazı watan, xalıq azamatınıń biyik shıńı,
«Alpamıs» dástanındaǵı Gulparshın obrazı ádep-ikramlılıq penen gózzallıqtıń gultajı, «Qoblan»
dástanındaǵı Qoblan obrazı mártlik penen batırlıqtıń ájayıp úlgisi etip kórsetilgen h.t.b.
Hádisler iliminiń sultanı Imam Buxariy pútkil ómirin ulıwma insanıy, ádep-ikramlıq
qádiriyatlardı jaratıwǵa, bekkemlewge hám olardı dúnya musılmanlarınıń kúndelikli turmıs
qálpine, minez-qulıq ádetine aylandırıwǵa baǵıshladı.
Shıǵısta ekinshi muǵallim ataǵına miyasar bolǵan uzaqtı boljawshı Al-Farabiy X-ásirde-
aq oqıtıw hám tárbiyanıń insanıylıq sıpatta bolıw ideyasın alǵa qoydı.
Ol óziniń jaratqan pedagogikalıq teoriyalarında jetik insandı jetik jámáát qáliplestiredi
degen juwmaqqa keldi. Farabiy jaslardı jetik insan etip tárbiyalawda aqıl hám ádep-ikramlılıq
tárbiyanıń rolin, bilimdan adamnıń ádep-ikramlı bolıwın qayta-qayta eskertti.
Sonday-aq tárbiya ádep-ikramlılıq tárbiyadan baslanadı. Ádep-ikramlılıq adamnıń bezegi,
insanıylıq kelbeti hám ómir mazmunı. Ata-babalarımız balalardı jaslayınan kindik qanı tamǵan
Ana-Watanın súyiwge, tuwǵan jerin qásterlewge, xalıqqa hadal xızmet islewge, ata-
ananı, jası úlkenlerdi húrmetlewge, jası kishilerge ǵamxor bolıwǵa tárbiyaladı.
706
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Jaslarǵa «El qádirin er biler», «Er jigit el ushın tuwıladı, eli ushın óledi», «Basqa elde
sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» dep násiyatladı.
Muxammed payǵambarımız jaslardı kamalǵa keltiriwde ádep-ikram tárbiyasınıń
atqaratuǵın wazıypalarına joqarı baha berdi.
Ádep-ikramlılıq tárbiya jaslardı jámiyetimiz de qabıl etilgen normalar menen
qaǵıydalarǵa muwapıq jámiyetke, tábiyatqa, miynetke, adamlarǵa hám óz-ózine unamlı qatnasıq
jasawdı úyretiwdi kózde tutadı.
Ádep-ikramlılıq tárbiyanıń wazıypalarına mınalar kiredi:
1.
Oqıwshılarda milliy ǵárezsizlik sana-sezimdi, watandı súyiwdi, joqarı adamgershilikti
tárbiyalaw, bilimdan bolıwǵa háwes oyatıw.
2.
Ózligin úyreniwge, ózligin qádirlewge hám onı maqtanısh etiwge tárbiyalaw.
3. Ádep-ikramlılıq sananı: túsinik, bilim, sezim, isenim hám kóz-qarastı qáliplestiriw.
4. Aǵla minez-qulıq kónlikpe, ádet hám sanalı tártipti tárbiyalaw.
5. Xarakter qásiyetlerin, erk sıpatların (maqsetke umtılıw, baslamashılıq, belsendilik,
turaqlılıq t. b.) rawajlandırıw.
Sonday-aq ǵárezsizlik sharayatında oqıwshılar múnásebetlerine jańasha qatnas jasaw
degende tap sonday túsinikti túsiniw dárkar. Milliy ǵárezsizlik oqıwshılar turmısına, onıń ruwxıy
kelbetine unamlı tásir jasaydı. Bulardıń hámmesi oqıwshılar jámiyetlik tárbiyanıń dialektlik
birligin táminlew, jámiyetlik pedagogikalıq zárúrlik bolıp qalıp atırǵanlıǵın kórsetedi.
Usı mashqalanı tereńirek túsiniw ushın oqıwshılardıń mápi, onıń jámiyetlik mazmunı
hám orınlawı kerek bolǵan wazıypalarına toqtap ótiw lazım.
Filosofiya sózliginde oqıwshılarǵa sonday tárip beriledi: ata-analar menen balalar
ortasındaǵı hám de birge turatuǵın hám birgelikte ulıwmalıq xojalıq júritetuǵın basqa aǵayinler
ortasındaǵı keń kólemli hám kóp qırlı múnásebetlerge tiykarlanadı delingen. Itibar beretuǵın
bolsaq, usı táriypte múnásibetlerge degen sózge ayrıqsha pát berilgen faktorlar. Bunda eń dáslep,
dáwirimizde bolǵan ózgerisler óziniń kórinisin tapqan. Sebebi, oqıwshılar tek ekonomikalıq
múnásebetler tiykarında emes, bálki ruwxıy jaqınlıq negizinde qáliplesedi hám bekkemlenip
baradı.
Ruwxıy ádep-ikramlılıq baylanıslardı oqıwshılardaǵı tap usınday ruwxıy zárúrlikler
keltirip shıǵaradı. Bunnan sonday sheshim shıǵarıw múmkin. Tábiyat hám jámiyet hádiyselerin
dástúrine kiritiw hám kiritpew adamlardıń zárúrlikleri, mápleri, arzıw-ármanları, maqsetleri
menen belgilenedi.
Demek dástúr degende insan hám insaniyat ushın áhmiyetli bolǵan milliy elat hám
jámiyetlik toparlardıń mápleri hám maqsetlerine xızmet etetuǵın tábiyat hám jámiyet hádiyseleri
jıynaǵı bolıp túsiniliwi lazım.
707
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Juwmaqlap aytqanda salamat áwladtı kamalǵa jetkeriw mámleket siyasatınıń bas
baǵdarlamalarınıń biri. Sonlıqtan milliy tárbiyanıń maqseti-salamat áwladtı tárbiyalaw wazıypası
milliy pedagogikamızdıń predmetine aylandı.
REFERENCES
1.
Abdulla Avloniy. O`son millat. Toshkent.: Sharq, 1993.
2.
Axloq-odobga doir hadis namunalari. Toshkent.:Xalq merosi, 1990.
3.
Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari. Toshkent.:Fan, 1994.
4.
Obidov M. Odob-axloq-ma`naviyat bulog`i. Toshkent.: Fan, 1991.
5.
T.Esemuratova, G.Matmuratova.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga milliy tarbiyani
o‘rgatishda odob-axloq tarbiyas.
Modern Science and Research jurnalı. Tom 3. 2024/1/15.
1-5b
