ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
623
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIGA O‘QISH SAVODXONLIGI FANINI
O‘QITISHDA INNOVATSION USULLARDAN FOYDALANISH ORQALI DARSLARNI
YANADA SAMARALI TASHKIL ETISH
Salimova Saodat
Jizzax viloyati Sharof Rashidov tumanidagi
25-umumiy o'rta ta'lim maktabining boshlang'ich sinf o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15206115
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini rivojlantirishda multimediali materiallardan
foydalanishning
samaradorligini
ochib
beradi.Maqoladao‘qish
darslarini
zamonaviy
texnologiyalar yordamida qiziqarli va samarali tashkil etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
berilgan.Muallif multimediali materiallar — hikoya, rasm, audio, video, animatsiya va interaktiv
topshiriqlar orqali dars jarayonini boyitish imkoniyatlarini tahlil qilgan. Shuningdek, darslarda
elektron kitoblar, o‘qish portallari, audio kitoblar va videoroliklardan foydalanishning metodik
afzalliklari va ularni tanlash mezonlari keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
o‘qish savodxonligi, boshlang‘ich ta’lim, multimediali materiallar,
interaktiv metodlar, zamonaviy texnologiyalar, audio kitoblar, elektron kitoblar, videoroliklar,
animatsiyalar, interaktiv topshiriqlar.
MORE EFFECTIVE ORGANIZATION OF LESSONS THROUGH THE USE OF
INNOVATIVE METHODS IN TEACHING READING LITERACY TO PRIMARY
STUDENTS
Abstract.
This article reveals the effectiveness of using multimedia materials in
developing reading literacy of primary school students in the modern education system. The
article provides practical recommendations for organizing reading lessons in an interesting and
effective way using modern technologies. The author analyzed the possibilities of enriching the
lesson process through multimedia materials - stories, pictures, audio, video, animation and
interactive tasks. Also, the methodological advantages of using e-books, reading portals, audio
books and videos in lessons and the criteria for their selection are widely covered.
Keywords:
reading literacy, primary education, multimedia materials, interactive
methods, modern technologies, audio books, e-books, videos, animations, interactive tasks.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
624
БОЛЕЕ ЭФФЕКТИВНАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ УРОКОВ ЗА СЧЕТ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ИННОВАЦИОННЫХ МЕТОДОВ ОБУЧЕНИЯ ГРАМОТНОСТИ ЧТЕНИЯ
УЧЕНИКОВ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ
Аннотация.
В
статье
раскрывается
эффективность
использования
мультимедийных материалов в развитии читательской грамотности учащихся
начальной школы в современной системе образования. В статье даны практические
рекомендации по организации уроков чтения интересно и эффективно с использованием
современных технологий. Автор проанализировал возможности обогащения процесса
урока с помощью мультимедийных материалов — рассказов, картинок, аудио, видео,
анимации, интерактивных заданий. В уроках также подробно рассматриваются
методические преимущества использования электронных книг, порталов для чтения,
аудиокниг и видеоматериалов, а также критерии их выбора.
Ключевые слова:
грамотность чтения, начальное образование, мультимедийные
материалы, интерактивные методы, современные технологии, аудиокниги, электронные
книги, видеоролики, анимации, интерактивные задания.
KIRISH
Zamonaviy ta'lim tizimida o‘quvchilarning bilim olish jarayonini qiziqarli va samarali
tashkil etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga
o‘qish savodxonligini o‘rgatishda an'anaviy usullar bilan bir qatorda zamonaviy
yondashuvlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Multimediali materiallar - hikoyalar,
rasmlar va animatsiyalardan foydalanish orqali darslarni yanada qiziqarli va samarali tashkil
etish bugungi kun ta'limining eng dolzarb mavzularidan biridir.
Prezidentimiz pedagog kadrlarga aytganlaridek, “Men sizlarning timsolingizda o‘z
hayotini dunyodagi eng ulug‘ va olijanob ishga – yangi avlod tarbiyasiga bag‘ishlagan, o‘z
kasbiga sodiq va fidoyi insonlarni ko‘raman. Bugun sizlar ta’lim-tarbiya berayotgan, qalbini,
ongini ezgulik bilan to‘ldirayotgan millionlab farzandlarimiz ertaga Yangi O‘zbekiston
bunyodkorlari bo‘lib bizning safimizga kiradi. Vatanimiz, xalqimiz sizlarning bunday olijanob
xizmatlaringizni hech qachon unutmaydi. O‘qituvchilik kasbini e’zozlash, uning mehnatini
qadrlash bundan buyon ham e’tiborimiz markazida bo‘ladi. Yangilangan Konstitutsiyamizda
o‘qituvchi maqomini mustahkamlab qo‘ydik. Kelgusida shu asosda, albatta, ko‘p ishlarni amalga
oshiramiz” [1].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
625
So‘nggi yillarda O‘zbekiston boshlang‘ich ta'lim tizimida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y
bermoqda. Yangi davlat ta'lim standartlari ishlab chiqilmoqda va joriy etilmoqda,
o‘quvchilarning ta'lim natijalarini baholashga yondashuvlar o‘zgarmoqda. Bularning barchasi
alohida fanlarni o‘qitish usullarini, shu jumladan O‘qish savodxonligi fanini o‘qitishni qayta
ko‘rib chiqish va yangilashni talab qiladi. Bundan tashqari, zamonaviy bolalar yuqori
texnologiyali axborot jamiyatida yashaydilar. Internet va raqamli texnologiyalar ta'sirida
bolalarning ma'lumotni idrok etish tezligi ham o‘zgardi.
Boshlang‘ich ta'lim tizimida o‘qish savodxonligini rivojlantirish eng muhim vazifalardan
biri hisoblanadi. O‘quvchilarning kitobga bo‘lgan qiziqishini oshirish, ularning nutqini o‘stirish
va dunyoqarashini kengaytirish uchun o‘qish darslari alohida ahamiyatga ega. Ushbu jarayonni
yanada samarali va qiziqarli tashkil etishda multimediali materiallardan foydalanish katta
yordam beradi.
Multimediali materiallar deganda bir vaqtning o‘zida matn, tasvir, ovoz, animatsiya va
video kabi bir nechta axborot turlarini o‘z ichiga olgan elektron resurslar tushuniladi [2]. Ular
o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish, mavzuni yaxshiroq tushunish va
o‘zlashtirishga yordam beradi. O‘qish darslarida multimediali materiallardan foydalanish
quyidagi afzalliklarga ega:
O‘qish darslarini multimediali materiallar asosida tashkil etishda quyidagi metodlardan
foydalanish mumkin:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
626
Multimediali hikoyalar o‘quvchilarga mavzuni yanada yaxshiroq tushunish va
o‘zlashtirish imkonini beradi. Ular an'anaviy matn va tasvirlardan tashqari, ovoz, animatsiya va
interaktiv elementlarni ham o‘z ichiga oladi. O‘qituvchi dars davomida multimediali hikoyalarni
namoyish etish orqali o‘quvchilarning diqqatini jalb qilishi, mavzuni tushuntirishda yorqin va
jonli misollardan foydalanishi mumkin [3].
Multimediali hikoyalarni tanlashda quyidagi mezonlarga e'tibor berish kerak:
Hikoya mavzusi dars mavzusiga mos kelishi
Hikoya qahramonlari va syujeti o‘quvchilar yoshiga mos bo‘lishi
Hikoya tili ravon, sodda va tushunarli bo‘lishi
Hikoyada ishlatiladigan multimedia elementlari sifatli va o‘rinli bo‘lishi
Dars davomida o‘qituvchi hikoyani to‘xtatib, o‘quvchilar bilan muhokama qilishi,
ularning fikrlarini tinglab, savollar berishi mumkin. Bu o‘quvchilarni darsga faol jalb qilish va
ularning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
O‘qish darslarida rasmlar va illustratsiyalardan foydalanish o‘quvchilarning mavzuni
tushunishini yengillashtiradi. Ular o‘qilgan matnning mazmunini vizual tarzda ifodalaydi va
o‘quvchilarning tasavvurini boyitadi. O‘qituvchi dars davomida mavzuga mos rasmlarda
foydalanib, ularni izohlab berishi, o‘quvchilar bilan muhokama qilishi mumkin.
Rasmlarda quyidagi jihatlarga e'tibor berish kerak:
Rasmlar matn mazmuniga mos bo‘lishi
Rasmlar sifatli va aniq bo‘lishi
Rasmlar o‘quvchilar yoshiga mos bo‘lishi
Rasmlarda aks ettirilgan obyektlar va personajlar o‘quvchilarga tanish bo‘lishi [4]
O‘qituvchi dars davomida o‘quvchilarga rasmlarni tahlil qilish, ularni matn bilan
taqqoslash, o‘z fikrlarini bayon etish imkonini berishi kerak. Bu o‘quvchilarning mantiqiy
fikrlash va nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Animatsiyalar va videoroliklar o‘qish darslarini yanada qiziqarli va samarali tashkil
etishda katta yordam beradi. Ular o‘quvchilarga mavzuni dinamik va harakatli tarzda taqdim
etadi, ularning diqqatini jalb qiladi va darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Animatsiyalar va
videoroliklardan foydalanish quyidagi imkoniyatlarni beradi:
Murakkab tushunchalarni sodda va tushunarli tarzda tushuntirish
O‘quvchilarning xayolini uyg‘otish va tasavvurini kengaytirish
Mavzuni real hayot bilan bog‘lash va amaliy misollar keltirish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
627
O‘quvchilarning estetik didini shakllantirish [5]
O‘qituvchi dars davomida animatsiyalar va videoroliklarni namoyish etish bilan birga,
ularni o‘quvchilar bilan muhokama qilishi, savollar berishi va fikr almashishi kerak. Bu
o‘quvchilarning darsga faol qatnashishini ta'minlaydi va ularning tushunchalarini
mustahkamlaydi.
O‘qish darslarida interaktiv topshiriqlar va o‘yinlardan foydalanish o‘quvchilarning
bilimlarini mustahkamlash va darsga bo‘lgan qiziqishini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Multimediali materiallar asosida yaratilgan topshiriq va o‘yinlar o‘quvchilarni darsga faol
jalb qiladi, ularning mantiqiy fikrlash, muammolarni hal qilish va ijodkorlik ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Interaktiv topshiriqlar va o‘yinlar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
Mavzu bo‘yicha testlar va viktorinalar
Krossvordlar va boshqotirmalar
Mavzuga oid rasmlarni to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtirish
Matnda uchragan yangi so‘zlarning ma'nosini topish
Hikoya qahramonlari haqida qo‘shimcha ma'lumot topish va taqdimot qilish [6]
Bunday topshiriqlar va o‘yinlarni tanlashda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, bilim
darajasi va qiziqishlarini hisobga olish kerak. Ular o‘quvchilar uchun tushunarli, qiziqarli va
amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi lozim.
O‘qish darslarini multimediali materiallar asosida tashkil etish uchun o‘qituvchilar bir
qator tayyorgarlik ishlarini amalga oshirishi kerak. Buning uchun ular:
Darsning maqsad va vazifalarini aniqlab olishi
Mavzuga mos multimediali materiallarni tanlashi va tayyorlashi
Dars rejasini tuzishi va uni multimediali materiallar bilan uyg‘unlashtirishi
Texnik vositalarni tekshirishi va sozlashi
O‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olishi lozim.
O‘qituvchilarning bunday yondashuvi o‘quvchilarning intellektual, ijodiy va axloqiy
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Boshlang‘ich ta'limda o‘qish savodxonligini rivojlantirish eng muhim vazifalardan biri
hisoblanadi. O‘quvchilarning matn bilan ishlash, uni tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini
shakllantirish uchun o‘qish darslari alohida ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
628
Zamonaviy ta'lim tizimida o‘qish savodxonligi darslarini tashkil etishda multimediali
materiallardan foydalanish muhim rol o‘ynaydi. Multimediali texnologiyalar o‘quvchilarning
o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish, darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish va o‘zlashtirish
samaradorligini yuksaltirishga xizmat qiladi.
Multimediali materiallar o‘qish savodxonligi darslarini yanada mazmunli va qiziqarli
tashkil etishda katta imkoniyatlar yaratadi. Ular quyidagi afzalliklarga ega:
O‘qish savodxonligi darslarida multimediali materiallardan foydalanishda zamonaviy
texnologiyalar katta ahamiyatga ega. Ular quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
1. Elektron kitoblar va ularning imkoniyatlari
Elektron kitoblar o‘qish savodxonligi darslarida keng qo‘llaniladigan zamonaviy
texnologiyalardan biridir. Ular o‘quvchilarga matnlarni elektron shaklda o‘qish, matn ustida
ishlash va qo‘shimcha resurslardan foydalanish imkonini beradi. Elektron kitoblar yordamida
o‘quvchilar o‘zlariga qulay vaqtda va joyda mustaqil o‘qish mashg‘ulotlarini olib borishi
mumkin.
Elektron kitoblarning quyidagi imkoniyatlarini alohida ta'kidlash mumkin:
Matnni ovoz bilan o‘qish va tinglash imkoniyati
Matnning ma'lum qismlarini belgilash, izoh berish va xatcho‘plar yaratish
Matnda uchragan notanish so‘zlarning ma'nosini izohli lug‘atlar yordamida topish
Matn bilan bog‘liq qo‘shimcha resurslar (rasmlar, videolar) dan foydalanish [8]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
629
Elektron kitoblardan foydalanish o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini rivojlantirish
bilan birga, ularning mustaqil ta'lim olish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi.
2. O‘qish portallari va ularning imkoniyatlari
O‘qish portallari o‘quvchilar uchun turli xil janrdagi matnlarni o‘qish, o‘z o‘qish
ko‘nikmalarini rivojlantirish va boshqa o‘quvchilar bilan muloqot qilish imkonini beradi.
Bunday portallar o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish, kitobxonlik
madaniyatini rivojlantirish va o‘qish savodxonligini yuksaltirishga xizmat qiladi.
O‘qish portallarining quyidagi imkoniyatlarini alohida ta'kidlash mumkin:
Turli xil janr va mavzudagi matnlarni o‘qish imkoniyati
O‘qilgan matnlar yuzasidan testlar va topshiriqlarni bajarish
O‘qish tezligi va savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan mashqlar
Boshqa o‘quvchilar bilan fikr almashish va muhokama qilish
O‘qish statistikasi va natijalarini kuzatib borish [9]
O‘qish portallaridan foydalanish o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini rivojlantirishga
xizmat qiladi va ularni mustaqil kitobxonlikka undaydi.
3. Audio kitoblar va ularning ahamiyati
Audio kitoblar o‘qish savodxonligi darslarini yanada qiziqarli va samarali tashkil etishda
muhim rol o‘ynaydi. Ular o‘quvchilarga matnlarni tinglab o‘rganish imkonini beradi va o‘qish
jarayonini yanada oson va qiziqarli qiladi. Audio kitoblar o‘quvchilarga quyidagi imkoniyatlarni
taqdim etadi:
Professional diktorlar ijrosidagi matnlarni tinglash
O‘qish jarayonida matnni to‘xtatish, orqaga qaytarish va takrorlash
Notanish so‘zlarning talaffuzini eshitish va yodlash
O‘qish sur'atini o‘zgartirish va tinglash qulay bo‘lgan sur'atni tanlash [10]
Audio kitoblardan foydalanish o‘quvchilarning tinglash va tushunish ko‘nikmalarini
rivojlantirish bilan birga, ularning o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini ham oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘qish savodxonligi darslarida multimediali
materiallardan
foydalanishda
zamonaviy
texnologiyalarning
o‘rni beqiyosdir. Ular
o‘quvchilarning o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish, darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish va
o‘qish samaradorligini yuksaltirishga xizmat qiladi. Elektron kitoblar, o‘qish portallari, audio
kitoblar hamda virtual reallik texnologiyalari o‘qish darslarini yanada mazmunli, qiziqarli va
interaktiv tarzda tashkil etish imkonini beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
630
O‘qituvchilarning
bunday
zamonaviy
yondashuvlari
o‘quvchilarning
o‘qish
savodxonligini rivojlantirishga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi va ularni kelajakda mustaqil kitobxon
bo‘lib yetishishlariga zamin yaratadi.
REFERENCES
1.
Yo‘ldoshev, J., & Hasanov, S. (2012). Ta'lim jarayonida zamonaviy pedagogik
texnologiyalar. Toshkent: Fan va texnologiya.
2.
Ishmuhamedov, R. (2008). Innovatsion texnologiyalar yordamida ta'lim samaradorligini
oshirish yo‘llari. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU.
3.
G‘ulomova, M., & Sobirova, N. (2017). Boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarini tashkil
etishda innovatsion yondashuvlar. Buxoro davlat universiteti ilmiy axboroti, 2, 96-100.
4.
Abdullayeva, Q. (2020). Boshlang‘ich ta'lim jarayonida rasmlardan foydalanishning
ahamiyati. Maktab va hayot, 4, 32-35.
5.
Turdiyev, N., & Asadov, Y. (2018). Ta'lim jarayonida multimedia texnologiyalaridan
foydalanish. Zamonaviy ta'lim, 5, 21-26.
6.
Ibragimov, X., & Abdullayeva, Sh. (2015). Umumiy o‘rta ta'lim maktablarida o‘qish
savodxonligini oshirishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni. Pedagogik mahorat, 2,
60-64.
7.
Qosimova, Z. (2019). Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining multimediali ta'lim muhitini
yaratish kompetensiyasi. Xalq ta'limi, 3, 93-97.
8.
Ismailova,
Z.
(2020).
O‘qish
savodxonligini
rivojlantirishda
multimediali
texnologiyalarning o‘rni. Xalq ta'limi, 3, 54-60.
9.
Toshpulatova, D. (2021). Boshlang‘ich sinflarda elektron kitoblardan foydalanishning
ahamiyati. Pedagogik mahorat, 2, 78-83.
10.
Xoliqova, M. (2019). O‘qish portallaridan foydalanib o‘qish savodxonligini oshirish.
Maktab va hayot, 5, 21-26.
