ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
708
SPORT METROLOGIYASIDA TELEKOMUNIKASIYA VOSITALARNING
QO'LLANISHI
Nurmamat Umaraliev
Farg‘ona davlat texnika universiteti
“Elektronika va asbobsozlik” dotsenti.
nurmuhammad@bk
+998-91-125-83-76
Ro‘zaliyev Raxmiddin Solijon o‘g‘li
Farg‘ona davlat texnika universiteti
“Elektronika va asbobsozlik” kafedrasi assistenti.
+998-77-255-45-59
https://doi.org/10.5281/zenodo.15207515
Annotatsiya.
Maqolada yurak urishi va nafas olishning doimiy monitoringi orqali
patsient
larning fiziologik holatini dinamikada o'rganish uchun o'lchash tizimi кўриб чиқилган.
Fiziologik holat
sensorlari sifatida puls sensori va nafas olish sensorini qollanilgan.
Kalit so‘zlar:
puls sensori, nafas olish sensori, o'lchash tizimi, monitoring tizimi,
ma'lumotlar bazasi, ma'lumot uzatish.
ПРИМЕНЕНИЕ ТЕЛЕКОММУНИКАЦИОННЫХ СРЕДСТВ В СПОРТИВНОЙ
МЕТРОЛОГИИ
Аннотация.
В статье рассмотрена измерительная система для исследования
физиогогические состояния пациентов в динамике посредством непрерывного
мониторинга пульса, дыхания. В качестве измерителей используются датчик пульса и
датчик дыхания.
Ключевые слова:
датчик пульса, датчик дыхания, измерительная система,
система мониторинга, база данных, передача информации.
APPLICATION OF TELECOMMUNICATION TOOLS IN SPORTS METROLOGY
Abstract.
The article considers a measuring system for studying the physiological states
of patients in dynamics by means of continuous monitoring of pulse and respiration. A pulse
sensor and a respiration sensor are used as measuring devices
.
Keywords:
pulse sensor, respiration sensor, measuring system, monitoring system,
database, information transfer.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
709
Kirish
Jismoniy tarbiya va sportda fizik miqdorlarni (masalan, uzunlik, massa va boshqalar)
o‘lchash bilan bir qatorda, pedagogik, psixologik, biologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlar ham
o‘lchanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar o‘z mazmuni jihatidan fizik deb hisoblanmaydi. Umumiy
metrologiya bu ko‘rsatkichlarni o‘lchash bilan shug‘ullanmaydi, shuning uchun ularni o‘lchash
uchun maxsus usullar ishlab chiqilgan. Bu usullar natijalari sportchilar, jismoniy tarbiya bilan
shug‘ullanuvchilar va sportchilarning tayyorgarlik darajasini har tomonlama tavsiflashga
qaratilgan.
Ma’lumki, sport metrologiyasi ilmiy fan sifatida umumiy metrologiyaning bir qismidir.
Uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Yangi o‘lchash usullari va vositalarini ishlab chiqish.
2.
Turli xil jismoniy yuklarning ta’sirida jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanuvchilar,
sportchilar va sportchilarning holati va dinamikasidagi o‘zgarishlarni qayd etish.
3.
O‘quv-mashg‘ulot jarayonini samarali nazorat qilish va boshqarish maqsadida o‘lchash
natijalarini qayta ishlash.
Asosiy qism
K.P. Buteyko [1] va uning hamkasblari tomonidan bemorlarning umumiy biologik
holatini baholash uchun universal metodika ishlab chiqilgan. Ushbu metodika yordamida
nazorat pauzasi (NP) bir soniya aniqlik bilan o‘lchanadi. NP qiymati asosida bemorlarning (yoki
o‘lchash eksperimentlarida qatnashuvchilarning) holatini tasniflash mumkin (1-jadval) [1].
Biroq, bu metodika faqat jismoniy yuklarsiz, tinch holatdagi biologik holat ko‘rsatkichlarini
baholash imkoniyatini beradi.
1-jadval [1].
1.
NP <10
puls > 90
Juda og'ir (o'limga yaqin) holat
2.
10 < NP < 20
80 < puls < 90
Kasallikning 3-og'ir bosqichi
3.
20 < NP < 30
75 < puls < 80
Kasallikning 2-og'ir bosqichi
4.
30 < NP < 40
70 < puls < 75
Kasallikning 1-og'ir bosqichi
5.
40 < NP < 60
60 < puls < 70
Normal
6.
60 < NP
puls < 60
Sog‘lom
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
710
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, ushbu metodika yordamida tekshirilayotgan shaxsning
kasallik holati darajasi yoki bosqichi aniqlanadi. Buning uchun sekundomer kifoya qiladi. Agar
biz ushbu ko‘rsatkichni dinamikada o‘rganmoqchi bo‘lsak, unda faqat sekundomer yetarli emas.
Buning uchun masofadan nazorat qilish uchun qo‘shimcha asboblar talab qilinadi.
Statistik tadqiqotlar o‘tkazish uchun o‘lchangan ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga
kiritish zarur. Tekshirilayotgan ishtirokchilar soni ko‘paygan sari ma’lumotlar miqdori ham
ortadi, bu esa ma’lumotlarni qayta ishlash vaqtini oshiradi va boshqarishning operativligini
pasaytiradi.
Shu sababli, zamonaviy telekommunikatsiya va asbobsozlik texnologiyalaridan
foydalanish taklif etilmoqda. Bu yondashuv yurak urishi, nafas olish jarayoni va boshqa
ko‘rsatkichlarni avtomatik ravishda nazorat qilish imkonini beradi.
Hozirgi vaqtda ko‘p hollarda o‘lchash jarayonlarining murakkabligi yoki kerakli
asboblarning yo‘qligi sababli, ko‘rsatkichlarni dinamikada o‘rganish imkonsiz bo‘lib qolmoqda
[2]. Yuklanish qobiliyatini operativ aniqlashning qiyinligi yoki imkonsizligi tufayli, ayniqsa
talabalar va o‘quvchilar uchun, sport-sog‘lomlashtirish tadbirlari ba’zilar uchun foydadan ko‘ra
zarar yetkazishi mumkin.
Rossiya mutaxassislari tomonidan “STRAJ” deb nomlangan bemorlarning jismoniy
holatini avtomatik nazorat qilish tizimi ishlab chiqilgan [3].
“STRAJ” tizimi insonning jismoniy holatini doimiy ravishda masofadan kuzatish va
yurak urishi ritmi (radiokardiogramma) va nafas olishi (radiopulmonogramma) bo‘yicha
ma’lumotlarni real vaqt rejimida avtomatik ravishda qayd etish uchun mo‘ljallangan. Nazorat
inson tanasiga hech qanday sensorlar ulanmasdan amalga oshiriladi. Kiyimning mavjudligi
muhim emas. Nazoratni o‘tkazish uchun yagona shart – insonning kichik bir asbob (mini radar)
ostida harakatsiz holatda (yotgan holda) bo‘lishi. Radar bir necha nanosaniyali impulslar
chiqaradi, ularning energiyasi xalqaro standartlarga mos keladi. Ushbu radarning asosiy afzalligi
– nafas olish va yurak faoliyati jarayonida ko‘krak qafasining kichik xarakterli tebranishlarini
yuqori aniqlikda aniqlash qobiliyatidir.
“STRAJ” tizimi “Sidelka” abonent terminallari, Internet yoki korporativ mahalliy
hisoblash tarmog‘i (LAN) va shaxsiy yoki jamoa foydalanishidagi kompyuterlardan iborat.
“Sidelka” terminali yurak va o‘pka faoliyati bo‘yicha barcha ma’lumotlarni olish va
kompyuter monitorida ko‘rsatish, shuningdek, olingan ma’lumotlarni Internet yoki LAN orqali
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
711
uzatish imkonini beradi. Shaxsiy yoki jamoa foydalanishidagi kompyuterlar Internet yoki LAN
orqali “Sidelka” terminalidan uzoq masofadagi nuqtalarda ma’lumotlarni olish imkonini beradi.
Shundan ko‘rinib turibdiki, bunday nazorat tizimi bizning vazifalarimizga, ya’ni sport
tadbirlari ishtirokchilarining dinamik qobiliyatlarini nazorat qilishga mos kelmaydi.
Taklif etilayotgan axborot-o‘lchash tizimining strukturasi 1-rasmda keltirilgan.
1-rasm. Bemorlarning holatini kuzatish uchun axborot-o'lchov tizimining strukturaviy
sxemasi.
Ushbu tizim zamonaviy mikro-nafas olish sensorlari va puls sensorlari bilan jihozlangan
bo‘lib, ular kuzatilayotgan shaxsga o‘rnatiladi va mobil mikrokontrollerga ulanishi mumkin.
Mikrokontrollerda har bir sensordan olingan ma’lumotlar vaqt belgisi bilan bitta fayl
shaklida to‘planishi mumkin.
Mikrokontroller dasturi boshqaruv dasturining so‘rovi asosida ushbu faylni radio modem
orqali markaziy kompyuterga uzatishi mumkin, u yerda ma’lumotlar keyingi qayta ishlanishi
uchun jo‘natiladi. Markaziy kompyuterga o‘rnatilgan “klient-server” dasturi murabbiy,
ishtirokchi va tibbiy xodimlar uchun mos shaklda ma’lumotlarni shakllantirish imkonini beradi.
Maxsus qurilmalar mavjud bo‘lmagan taqdirda, boshqaruv ma’lumotlarini qabul qilish
uchun mobil telefonlardan foydalanish mumkin. Bunda ma’lumotlar SMS xabarlar shaklida
uzatilishi mumkin.
Ushbu yondashuv orqali sportchilarning jismoniy holati va yuklanish darajasi haqida
ma’lumotlarni real vaqt rejimida kuzatish va boshqarish imkoniyati yaratiladi.
Trener (kuzatuvchi)
Boshqaruv dasturi:
Mijoz-server
Mikrokontroller + radio
modem
Internet
Puls sensori
Nafas lish sensori
Internet
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
712
Bu esa murabbiylarga sportchilarning tayyorgarlik darajasini aniqroq baholash va
moslashuvchan rejalar tuzish imkoniyatini beradi.
Xulosa
Taklif etilgan tizim ishtirokchilarning holatini tezda (1-3 daqiqa ichida) baholash va
tegishli qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, ushbu tizim o‘lchangan
ma’lumotlarni ma’lumotlar bazasi shaklida arxivlash, keyingi qayta ishlash va statistik tahlil
qilish imkoniyatini yaratadi. Bu esa ishtirokchilarning nafas olish jarayonlari va yurak faoliyati
dinamikasini o‘rganish imkoniyatini beradi.
Shunday qilib, zamonaviy telekommunikatsiya va o‘lchash texnikasi vositalaridan
foydalangan holda taklif etilgan nazorat tizimi sport metrologiyasining bir qator vazifalarini hal
qilish imkoniyatini beradi.
Masalan, masofadan ta’lim oluvchi o‘quvchi markazdan o‘lchash kontrollerini sotib
olgan yoki ijaraga olgan holda, oddiy test topshiriqlarini bajarish orqali o‘z sog‘lig‘i haqida
maslahatlar olishi mumkin. Bu masofadan ta’lim tizimi (distance learning system) talablariga
mos keladi [4].
Xulosa qilib aytganda, ushbu tizim sportchilarning jismoniy holatini samarali nazorat
qilish, ma’lumotlarni tahlil qilish va masofadan turib maslahat olish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Bu nafaqat sportchilarning tayyorgarlik darajasini oshirishga, balki ularning sog‘lig‘ini
muntazam ravishda kuzatishga ham yordam beradi.
REFERENCES
1.
V.K. Buteyko, M.M. Buteyko. – Voronej . “Дыхание по Бутейко: метод. пособ. для
обучающихся методу волевой ликвидации глубокого дыхания / сост”:: Viloyat
jurnalistlar uyushmasi, 1991. – 55 b.
2.
Kroshilin A.V., Kroshilina S.V., Pylkin A.N., Doljenko Ye.N. Построение методики
автоматизированной оценки состояния здоровья пациента. “Фундаментальные
исследования” jurnali – 2012. – № 6 (1-qism) – B. 128-132.
3.
Shaderkin I.A. Дистанционный мониторинг состояния здоровья и окружающей
среды человека: возможности и ограничения. Rossiya telemeditsina va elektron
sog‘liqni saqlash jurnali 2022;8(3)45-54; https://doi.org/10.29188/2712-9217-2022-8-3-
45-54
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
713
4.
Wasserman E.L., Denisova D.M., Rudnitskiy S.B. Методы дистанционного
бесконтактного измерения физиологических показателей человека для диагностики
и мониторинга его функционального состояния. Aviakosmik va ekologik tibbiyot
jurnali. Jild: 53, № 3, Yil: 2019, Sahifalar: 20-32. DOI: 10.21687/0233-528X-2019-53-3-
20-32.
5.
Sirotina A.S., Kobyakova O.S., Deev I.A., Boykov V.A., Baranovskaya S.V., Shibalkov
I.P., Dmitriev S.V. УДАЛЕННЫЙ МОНИТОРИНГ СОСТОЯНИЯ ЗДОРОВЬЯ.
Аналитический обзор // Социальные аспекты здоровья населения. 2022. №2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/udalennyy-monitoring-sostoyaniya-zdorovya-
analiticheskiy-obzor (murojaat sanasi: 14.10.2024).
