ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1084
AKADEMIK MONUMENTAL RANGTASVIR ASARLARIDA FALSAFIY VA
KOMPOZITSION JIXATLAR
Suyunov Shohruh Lazizjon o‘g‘li
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
Mahobatli rangtasvir mutaxassisligi 1-kurs magistri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245470
Annotatsiya. Ushbu maqolada akademik monumental rangtasvir asarlarida falsafiy va
kompozitsion jixatlar o‘rganib chiqilgan. Mazkur mavzuni to‘liq yoritishga qaratilgan bu
maqola tasviriy san’at o‘quvchilari monumental rangtasvir asarlarining falsafiy va
kompozitsion jixatlari haqida o‘rganishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar keltirildi.
Kalit so‘zlar: akademik monumental rangtasvir, falsafiy va kompozitsion jixatlar,
ma’naviy-estetik g‘oya, tarixiy-falsafiy tafakkur, simvolika va ramzlar.
ФИЛОСОФСКИЕ И КОМПОЗИЦИОННЫЕ АСПЕКТЫ В
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ АКАДЕМИЧЕСКОЙ МОНУМЕНТАЛЬНОЙ ЖИВОПИСИ
Аннотация. В этой статье исследуются философские и композиционные
аспекты академической монументальной живописи. В этой статье, направленной на
полное освещение данной темы, представлена информация, которую читатели
изобразительного искусства могут узнать о философских и композиционных аспектах
произведений монументальной живописи.
Ключевые слова: академическая монументальная живопись, философские и
композиционные
аспекты,
духовно-эстетическая
идея,
историко-философское
мышление, символика и символика.
PHILOSOPHICAL AND COMPOSITIONAL QUOTES IN THE WORKS OF
ACADEMIC MONUMENTAL PAINTING
Abstract. this article explores philosophical and compositional quotes in the works of
academic monumental painting. Aimed at fully covering this topic, this article brought
information that readers of the fine arts can learn about the philosophical and compositional
features of the works of monumental painting.
Keywords: academic monumental painting, philosophical and compositional quotes,
spiritual-aesthetic idea, historical-philosophical thought, symbolism and symbols.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1085
Akademik monumental rangtasvir asarlarida
falsafiy
va
kompozitsion
jihatlar juda
muhim o‘rin tutadi. Bu san’at yo‘nalishi asarlar orqali tomoshabinga chuqur ma’no yetkazish,
tarixiy, madaniy yoki ma’naviy g‘oyalarni ifodalashni ko‘zlaydi.
Akademik monumental rangtasvir bu tasviriy san’at yo‘nalishi bo‘lib, akademik (ya’ni
klassik san’at maktablari asosida) uslubda, yirik hajmda, asosan devor, shift yoki bino yuzasida
ijro etiladi. U ko‘pincha tarixiy, ma’naviy, diniy yoki ijtimoiy mavzularni yoritadi va estetik
bilan birga axborot va tarbiyaviy vazifani bajaradi.
S
an’atning klassik qoidalar asosida yaratiladigan, yirik hajmli va ko‘p hollarda
arxitektura bilan uyg‘unlashgan devoriy tasvirlar (freska, mozaika, vitraj va h.k.) ko‘rinishidagi
yo‘nalishidir. U asosan jamiyat hayoti, tarix, falsafa, ma’naviyat, madaniyat va milliy
qadriyatlarni badiiy ifodalashga qaratilgan.
"Akademik" tushunchasi nimani anglatadi?
"Akademik" atamasi – bu san’at asarining klassik, nazariy asoslar va an’anaviy me’yorlar
asosida ijro etilganini bildiradi.
Akademik san’at:
Realistik (haqiqatga yaqin) tasvirga tayanadi;
Anatomik va perspektiv qonunlarga asoslanadi;
Kompozitsion uyg‘unlik, simmetriya, rang muvozanatini ta'minlaydi;
Tafsilotlarga katta e’tibor bilan yondashadi.
Akademik monumental rangtasvirning falsafiy jihatlari san’at asarining ichki ma’nosini,
g‘oyaviy asosini belgilaydi. Monumental rangtasvir asarlari chuqur falsafiy mazmun bilan
to‘yingan bo‘ladi. Ular odatda quyidagi g‘oyalarni o‘zida aks ettiradi:
Ma’naviy-estetik g‘oya ya’ni: asarda jamiyat, inson va tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlik aks
ettiriladi. Odamlarning ichki dunyosi, axloqiy fazilatlari, umuminsoniy qadriyatlar tasvirlanadi.
Mangu g‘oyalar: Yaxshilik va yomonlik, hayot va o‘lim, vaqt va abadiylik kabi mavzular
monumental san’atning doimiy falsafiy yo‘nalishlaridandir.
Tarixiy-falsafiy tafakkur: O‘zbek tarixining buyuk shaxslari va voqealari orqali milliy
o‘zlikni anglash va vaqt, abadiyat, haqiqat, ezgulik kabi falsafiy tushunchalarning obrazlar orqali
ifodalanishi kabilar.
Falsafiy ramzlar va timsollar ya’ni har bir obraz yoki detal o‘ziga xos ramziy ma’noga
ega bo‘lib, chuqur tafakkurni uyg‘otadi. Masalan, nur – ilm, qush – ozodlik, zanjir – qullik,
cheklov va shu kabilarni misol qilishimiz mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1086
Akademik monumental rangtasvir asarlarining kompozitsion jihatlari haqida ko‘rib
ciqadigan bo‘lsak, kompozitsiya tasvir elementlarini joylashtirish, kompozitsion muvozanat
yaratish, ko‘zga yoqimli tartibda joylashtirish san’ati hisoblanib, akademik monumental
rangtasvirda bu elementlar juda muhim. Masalan,
Kompozitsion markaz. Asarda asosiy diqqat markazi hisoblanadi, masalan, bosh
qahramon voqea markazi ddemak. Boshqa elementlar ushbu markazga bo‘ysundirilgan holatda
joylashtiriladi.
Kompozitsiyada harakat va tinchlik uyg‘unlashadi. Masalan, tarixiy jang sahnalari
dinamik; meditatsion sahnalar – statik bo‘ladi.
Kompozitsion muvozanat: Asarning har ikki tomonida vizual muvozanat saqlanadi
masalan simmetriya yoki assimetrik muvozanat. Ranglar, yorug‘lik-soya o‘yinlari orqali ham
muvozanat yaratiladi.
Fazoviy chuqurlik perspektivada qo‘llanilib, asarga chuqurlik va kenglik beriladi. Bu
orqali tasvir yanada jonli va real ko‘rinadi.
Ranglar orqali esa hissiyotlar beriladi, masalan: iliq ranglar – mehr, sovuq ranglar –
tashvish va.h.k. Yorug‘lik va soya vositasida esa dramatizm kuchaytiriladi. Qahramonlar
harakati, kiyimlar to‘lqini, soyalar va chiziqlar orqali ritm yaratilib, bu harakat asarni jonlantiradi
va uni hayotiy qiladi.
Akademik monumental asarlar namunalarida bu jihatlarning ifodasi quyidagi misollarda
ko‘rsatilgan. Temuriylar davriga oid devoriy tasvirlar bo‘lib, unda falsafiy jihatdan milliy g‘urur,
davlat barpo etish falsafasi ilgari surilgan. Kompozitsiya markazda Amir Temur, fon va oldingi
rejalarda yordamchi sahnalar kabilarni ko‘rishimiz mumkin.
O‘zbekiston san’atida mashhur akademik monumental rangtasvir asarlardan Toshkent
metrosi bekatlaridagi mozaikalar ya’ni “Alisher Navoiy”, “Paxtakor” bekatlaridagi tarixiy va
madaniy obrazlar, O‘zbekiston Tarix muzeyining ichki freskalaridagi tarixiy jarayonlar va xalq
hayoti, Teatr, universitet va madaniyat saroylaridagi devoriy tasvirlar klassik akademik uslubda
bajarilgan. Raxim Ahmedov, Chingiz Ahmarov, Alisher Aliqulov kabi ustalar asarlarida
yuqoridagi jihatlar yorqin ko‘rinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1087
Toshkent metropolitenidagi Paxtakor bekati
Ch. Ahmarov. Toshkent metropolitenidagi Alisher Navoiy bekati
A.Aliqulov. "Qadimgi Baqtriya sport o'yinlari". Olimpiya shon-sharaf muzeyidagi panno.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1088
Yuqoridagilardan kelib chiqib, akademik monumental rangtasvir
san’atning eng
jiddiy va g‘oyaviy boy yo‘nalishlaridan biri ekanligi, u xalqning tarixini, madaniyatini,
qadriyatlarini estetik shaklda abadiylashtirishda xizmat qilishini tahlil qilindi. U san’at va
arxitekturaning uyg‘unligi, g‘oya va go‘zallikning sintezi, milliy o‘zlikni ifodalash vositasidir.
Shuningdek, akademik monumental rangtasvir asarlarida falsafiy chuqurlik va
kompozitsion aniqlik – bu yo‘nalishning asosiy ustunlaridir. San’atkor nafaqat go‘zal
ko‘rinishni, balki chuqur ma’no va ta’sirchanlikni yaratishga intiladi. Bu jihatlar orqali asar
tomoshabinga ta’sir etadi, uni o‘ylantiradi, ruhiy ozuqa beradi.
REFERENCES
1.
Aliqulov A.M. (2022). TARIXIY DEVORIY ASARLAR. Экономика и социум, (6-1
(97)), 17-20.
2.
Farmonov, Z. (2025). THE ROLE AND SIGNIFICANCE OF MONUMENTAL
PAINTING IN THE WORLD OF FINE ART.
Modern Science and Research
,
4
(3), 807–
810. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74099.
3.
Zarifova, D. (2025). IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNING BADIIY
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA ART-TERAPIYANING O ‘RNI VA
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 271-274.
