2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
176
O‘ZBEKISTONDA YURIDIK SOHA UCHUN MILLIY RAQAMLI
HUQUQIY MA’LUMOTLAR SHIFRLASH TIZIMINI YARATISH
Omonullayev Abdulfayz
abdulfayz8gmail.com
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti
Xalqaro huquq fakulteti 1-kurs 6-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15231949
Annotatsiya.
Ushbu maqolada raqamli ma’lumotlarni shiffrlash tizimi yaratish nima
ekanligi, buni qo‘llashning biz uchun qanday foydalari borligini, eng muhimi, qo‘llanilgandan
so‘ng bizning huquq tizimimizda qanday o‘zgarishlar ro‘y berishi haqida muhokamalar olib
boriladi. Bundan tashqari, bu kabi shiffrlash tizimlarini yaratishning Legal Tech sohasi uchun
bog‘liq bo‘lgan jihatlari, bu sohada olib borilgan taklif va tadqiqotlar, yuridik ma’lumotlarning
xavfsiz saqlanishi, raqamli huquqiy xizmatlarning ishonchliligini oshirish uchun shifrlash
algoritmlari, autentifikatsiya texnologiyalari va ma’lumotlar omborining mustahkamligi kabi
elementlar yoritib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
Ma’lumotlar xavfsizligi, electron hukumat, ma’lumotlar maxfiyligi,
raqamli huquqiy innovatsiyalar, yuridik ma’lumotlar boshqaruvi, raqamli xizmatlar, shifrlash
tizimi.
KIRISH
Bugungi shiddat bilan rivojlanib borayotgan raqamli texnologiyalar deyarli barcha
sohalarga o‘z ta’sirini sezilarli darajada o‘tkazmoqda, bu ta’sir O‘zbekistonda yuridik sohani ham
chetlab o‘tmadi sababi, hozirgi zamonaviy hayotimizda aynan milliy huquq tizimimiz raqamli
texnologiyalar asosida yangilanib, yanayam foydalanishga qulay hamda har qanday
ma’lumotlarning xavfsizlik sifatini eng yuqori darajalargacha olib chiqish chora tadbirlari ko‘rib
borilimoqda. Shu o‘rinda shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, O‘zbekistonda yuridik soha uchun milliy
raqamli huquqiy ma’lumotlar shifrlash tizimini yaratish-bu juda dolzarb va zomonaiy mavzu.
Bunday tizim yuridik ma’lumotlar xavfsizligini oshirish, huquqiy hujjatlarning yaxlitligini
ta’minlash, shuningdek, sud, advokat va boshqa yuridik xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar orasidagi
axborot almashinuvi jarayonlarini yanada samarali qilish imkoniyatini beradi.
Maqolada yoritilayotgan ushbu mavzumizning dolzarbligi shundan iboratki, hozirgi kunga
kelib deyarli barcha hujjatlar jumladan; fuqaroga tegishli shaxsiy ma’lumotlar, barcha turdagi
shartnomalar va hattoki davlatga tegishli bo‘lgan sirlar ham elektron shifrlangan bazalarga
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
177
o‘tkazilmoqda, bu esa ushbu ma’lumotlarning xavfsizligini qat’iy e’tiborga olish zarurati kelib
chiqayotganidan dalolat bermoqda. Sababi shifrlangan ma’lumotlar anchayin xavfsiz, ishonchli va
eng muhimi, ma’lumotlar oshkor bo‘lib qolish imkoniyatlarini kamaytiradi.
Shu o‘rinda shifrlash tizimi nima ekanligini qisqacha yoritsam, bu degani huquqiy yoki
boshqa turdagi hujjatlarni raqamli,ya’ni elektron bazalarga o‘tkazgan holda bu hujjatlarning
xavfsizligini va maxfiyligini yanada kuchaytirishni tushunsak bo‘ladi.
Ushbu maqoladan ko‘zlangan asosiy maqsad, O‘zabekiston uchun yuridik ma‘lumotlarni
himoya qilish va xavfsizligini ta’minlashda raqamli shifrlash tizimini yaratish takliflarini ishlab
chiqish, ushbu takliflarni amalga oshirish uchun qo‘llaniladigan usullar, texnologiyalar va uslublar
tizimini tubdan takkomilashtirishga ximat qiladigan g‘oyalarni yoqlashdan iborat hisoblanib, shu
kabi g‘oyalar asnosida o‘zimizning ham milliy shifrlash tizimimizni yanada yangi usullar va
uslublar tizimi bilan boyitib, davlat organlari va fuqarolar uchun foydalanishni keng targ‘ib
qilishdan iborat. Bu maqsadlardni amalga oshirishda quyidagi asosiy vazifalarn belgilab o‘tilgan.
Huquqiy ma’lumotlarni shifrlash standardlarini ishlab chiqish va joriy etish;
Yuridik ma’lumotlar bazasini yaratish va boshqarish uchun maxsus platforma ishlab
chiqish;
Shifrlash tizimining texnik xavfsizligini ta’minlash va muntazam sinovlardan o’tkazib,
yanada takomillashtirib borish;
Foydalanuvchilarni tizimdan foydalanish bo‘yicha o‘qitish va xavfsizlik madaniyatini
oshirish;
Milliy shifrlash tizimining huquqiy asoslarini ishlab chiqish va qonuniy tartibga solish.
Ushbu qator vazifalar bo‘yicha olingan ko‘nikmalar va takliflar O‘zbekistonda milliy
shifrlash tizimini yaxshilashga yordam beradi. Shuningdek, ushbu soha bo‘yicha qo‘shimcha
malumotlar olishga ko‘maklashadi.
USULLAR
Ushbu maqola mavzuni chuqurroq o‘rganish maqsadida texnik va huquqiy usullarni
qo‘llagan holda yoritildi. Quydagi tadqiqot usllaridan foydalanildi:
Adabiyotlar tahlili:
ushbu mavzuga oid kitoblar, maqolalar va boshqa manbalarda
foydalanildi. Bundan tashqari Google Scholar, ccdcoe kabi ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi.
Global Cybersecurity Index, Journal of Emparical Legal Studies, Asiatoday kabi ma’lumot
bazalari orqali qidiruv amalga oshirildi ma’lumotlar tahlil qilindi.
So‘rovnoma:
Ushbu mavzu yuzasidan kichkina bir so‘rovnoma o‘tkazdim, ya’ni
o‘quvchilardan ushbu savollar so‘raldi; O‘zbekistonda ham milliy shiffrlash tizimini
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
178
takomillashtirishga munosabatingiz qanday degan savolga deyarli barcha so‘rovnoma
ishtirokchilar ijobiy munosabatda bo‘lishdi, bu loyiha anchagina yaxshi istiqbolga ega ekanligini
ta’kidlashdi, ammo bu kabi loyihalar endi rivojlanayotgani bois so‘rovnomadagi aksar
ishtirokchilar bu haqida ma’lumotlarga ega emasligini ham guvohi bo‘ldik, ushbu o‘quvchilarga
buning avzaliklari va noavzalliklari haqida tushuntirishlar olib borildi, turli ma’lumotlar berib
o‘tildi. Bu kichkina so‘rovnoma natijalari tahlil qilinib, bu sohani tatbiq etish nechog‘liq muhim
ekanligi o‘rganib chiqildi.
Hodisani o‘rganish:
Bu tizim hozirgi qator rivojlangan davlatlar; Yevropa Ittifoqi, AQSH,
Rossiya, Xitoy, Estoniya raqamli shifrlash tizimlari faoliyatida o‘rganildi. Ushbu davlatlarning
huquq tizimda bo‘lgan o‘zgarishlar, kiritilgan yangiliklar, keltirgan foydalari keng tahlil qilindi va
qo‘shimchalar takliflar berib o‘tildi.
Huquqiy tahlil:
Ushbu davlatlar tajribasida shifrlash texnologiyalarini yuridik sohada
qo‘llash orqali fuqarolarning ma’lumotlari xavfsiz saqlanishi, maxfiylikni oshirish va huquqni
muhofaza qilish organlar harakatlarini yanada ishonchliligini ta’minlash kabi ma’lumotlarga ega
bo‘lindi va O‘zbekistonda ham milliy shifrlash tizimlarini takomillashtirish uchun ushbu
tajribalardan foydalanish mumkinligini ko‘rsatdi.
NATIJALAR
Maqola natijasida ushbu sohaga oid quyidagicha asosiy ma’lumotlar olindi.
Ushbu tizimni qo‘llab quvvatlaydiganlar:
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, so‘rovnomada ishtirok etgan qatnashchilarning deyarli 75
% dan ko‘p qismi bu tizimni yoqladi, qolgan 25% foizi hech qanday ma’luotga ega emas yoki bu
tizimni yoqlamadi.
50% so‘rovnoma qatnashchilari bu tizimni qo‘llash ancha avzallik tomonlari borligi va
milliy huquqiy ma’lumotlar yanada ishonchli saqlanishini ta’kidladi
25% ishtirokchilar ham qo‘llab quvvatladi ammo bunga ko‘p mablag‘ kerakligini inobatga
olib,kelajakda qo‘llay olamiz degan fikrga to‘liq ishonch hosil qilisholmadi.
Qolgan 25% qatnashchilarimiz esa bu haqida ma’lumotga ega emasligi sababli ularga
ma’lumotlar berdik, yangiliklar bilan tanishtirdik, qo‘shimcha targ‘ibot-tashviqot ishlarini olib
bordik.
Milliy raqamlash tizimining foydalari:
Milliy raqamlash tizimi bir nechta qator avzalliklarga ega ular quyidagilarda aks etadi:
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
179
1.
Ushbu tizim orqali hujjatlarni almashtirish va ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonlarining
sifati tezligi oshadi. Bu esa sud protsseslarida va boshqa shu kabi yuridik jarayonlarni tezlashtirib,
iqtisodiy jihatdan ham samarali bo‘lishiga yordam beradi.
2.
Qulay va foydalanish uchun juda oson. Ma’lumotlarni shifrlangan raqamli shaklda saqlash
ularni qiyinchiliklarsiz topish va xavfsiz tarzda ulashishga imkon yartadi.
3.
Shifrlangan raqamli ma’lumotlarni kodlarga almashtirilgan holda ularani maxfiyligini
ta’minlanadi. Bu esa nafaqat ma’lumotlarni yo‘qotish xavfini kamaytiradi, balki ularni noto‘g‘ri
qo‘llanishidan ham himoya qiladi.
4.
Shaffoflik va nazoratni kuchaytirish, ya’ni shiffrlangan raqamli tizimlar orqali barcha
hujjatlar va jarayonlar shaffof bo‘lib, ularni nazoarat qilish va monitoring hisobidan o‘tkazish
anchayin osonlashadi. Bu esa milliy huquq sohamizdagi eng muhim muammolardan biri bo‘lgan
korrupsiyani kamaytirish va boshqaruvni adolatli tarzda ta’minlashga yordam beradi.
5.
Keng miqyosda tahlil qila olish imkoniyati, ya’ni raqamlashtirilgan ma’lumotlarni tahlil
qilidsh va turli statistik ma’lumotlarni olish imkonini beradi, bu esa strategik faktlarni qabul
qilshda asosiy rol o‘ynaydi.
6.
Yana bir eng muhim avzalliklarida biri shundaki, hujjat va ma’lumotlarni raqamli
shiffrlangan tizimga o‘tkazilgandan so‘ng barcha amallar elktron variantda amalga oshirladi,
natijada bu hujjatlarni bir nechta nusxada qog‘ozga chiqarish talabini kamaytiradi, bu esa atrof
tabiiy muhitga ma’lum darajada salbiy ta’sirlarni kamaytirishga yordam beradi.
Milliy raqamli shifrlash tizimini yaratishning kamchiliklari:
Ma’lumotlarni tahlil qilish barobarida ushbu bir qancha kamchiliklar o‘rganildi, jumladan:
I.
Albatta birinchi navbatda xarajatlarni xiobga olish kerak, sababi milliy shifrlash tizimini
yaratish va amalga oshirish uchun juda katta mablag‘larni jalb etishga to‘g‘ri keladi. Dasturiy
ta’minotni ishlab chiqish, texnik qo‘llab-quvvatlash, xodimlarni malakasini oshirib borish, yangi
infratuzilmalarni yaratish kabi xarajatlar mana shu katta xarajatlar sirasiga kiradi.
II.
Milliy shifrlash tizimini yaratish murakkab jarayon bo‘lib, o‘ziga xos infrastrukturalarni
va tajribaga ega mutaxassislarni jalb etadi. Texnologik asoslar yetarli bo‘lmasa, tizim
samaradorligi va xavfsizligi past bo‘lishi mumkin va bu tizimning ishlashiga salbiy ta’sir
o‘tkazishi mumkin.
III.
Shifrlangan ma’lumotlar to‘liq bo‘lmagan holda zaxiraga olinishi, shifrlash kalitlari
yo‘qolishi yoki buzilgan holatlarda qayta tiklash qiyin bo‘lishi mumkin va natijada yuridik
ma’lumotlarning yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
180
IV.
Shifrlash tizimi albatta qonunlar va xalqaro normativ hujjatlar standardlariga mos bo‘lishi
muhim, bu esa tizimda bir qatpr qiyinchiliklar vujudga ketirishi mumkin.
V.
Mutaxassislar tomonidan ushbu, deyarli yangilik bo‘lgan tizimning joriy etislishi,ularning
har doimgi odatiy holidan bunaqangi vaziyatga o‘tishi ularga qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin,
hatto bazilar ishdan norozilik holatlari ham bo‘lishi mumkin.
VI.
Hozirgi rivojlanib borayotgan kiber tahdidlarga qarshi bu shiffralsh tizimlari muttasil
yangilab turish lozim. Tizim yangilanmasa kiberjinoyatlar qurboni bo‘lishi va buning oqibatida
butun boshli davlat fuqarolarining ma’lumotlariga jiddiy zarar yetish kabi salbiy holatlarga olib
kelishi mumkin.
Bu kabi jiddiy zarar ko‘rilgan davlat sifatida Estoniyani olsak bo‘ladi. Bu davlatda 2007-
yilda yuz bergan kiber jinoyatning nishoni, Estoniya davlatining hukumati, sud, OAV larda ish
tushurilgan milliy shifrlash tizimini buzib kirib, davlat siyosatiga oid bo‘lgan barcha
ma’lumotlarni o‘chirib tashlash edi. Va Estoniyaning milliy shifrlash tizimi yaxshi bo‘lmaganligi
sababli bu kiberjinoyat qurboni bo‘lganini ko‘rsak bo‘ladi. Buni ham o‘zimizning milliy shifrlash
tizimimizda qanchalik ahamiyatga ega ekanlini ko‘rsak bo‘ladi.
1
Milliy huquqiy raqamlashtirish tizimimizdagi yangiliklar:
O‘zbekistonda raqamli infratuzilma va raqamlashtirish yo‘nalishida sezilarli rivojlanish
yo‘llarini bosib o‘tmoqda, bu yo‘lda har xil strategiyalar, qo‘shimcha funksiyalar qabul qilmoqda.
Bunga misol qilib “Raqamli O‘zbekiston —2030 ” strategik dasturini olsak bo‘ladi, bu
strategik dastur doirasida 2020-yildan buyon davlat boshqaruvi, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi
va shu kabi boshqa sohalarda 600 ga yaqin loyihalar amalga oshirililgan. Bundan tashqari milliy
huquqiy raqamli shifrlash tizimini rivojlantirish maqsadida ushbu tizimda ishlash uchun
mamlakatimizda 2021-yildan boshlab 500 mingdan ortiq yoshlar kompyuter dasturlashga
o‘rgatilib kelinmoqda va 12 ming nafar davlat xizmatchilarining axborot texnologiyalri bo‘yicha
malakasi oshirilgan. Shu bilan birga har bir hududda raqamli xizmatlarni keng joriy qilish uchun
460 ga yaqin loyihalar amalga oshirilishi ko‘zda tutilmoqda
2
. Bu yangiliklar shundan dalolat
beradiki, O‘zbekistonda ham raqamli texnologiyalr sohasining jadal rivojlantirishga katta e’tibor
qaratilayotganligi va mana shu e’tibor tufayli faqat oldinga intilishga davat qilayotganidan dalolat
beradi.
“Raqamli O‘zbekiston — 2030” ushbu strategiya haqida batafsilroq tanishamiz. Ushbu
strategiya 2020-yildan 2030-yilgacha asosiy etiborini qaratgan bo‘lib mana shu davr mobaynida,
1
2
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
181
O‘zbekistonning deyarli barcha rivojlanayotgan sohalarini elektron raqamli tizimlarga o‘tkazish
kabi maqsadni qo‘ygan o‘z oldiga. Mana shu strategiya asosida bir qancha loyihalar ishlab
chiqilmoqda, bunga bir misol sifatida “IT PARK” loyihasini olsak bo‘ladi,ushbu loyiha ham aynan
mana shu strategiya asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, bu loyihaning asosiy maqsadi ham barcha
sohalarda raqamli tizimning joriy etilishini ta’minlash hisoblanadi. Barcha sohalar qatorida ushbu
loyiha, huquq sohasida raqamli tizimlashtirishni rivojlantirishga keng bel bog‘lagan, xususan,
Startap va investitsiyalarni jalb qilish, qo‘llab quvvatlash va investitsiyalarni jalb qilish orqali
innovatsion yechimlar hamda sud, advokatura, prokuratura kabi sohalarning ishonchliligini va
yanada shaffof tarzda o‘z harakatlarini amalga oshirish uchun asosiy mezon vazifasini bajarib
kelyapti. Umumiy qilib aytadigan bo‘lsak ushbu strategiya va u asosida qabul qilingan
loyihalarning vazifari barchasi O‘zbekistonda raqamli shifrlash tizimlari hamda barcha sohalarda
elektron tizimlarning ishga tushirilishini keng ko‘lamlarda ta’minlashdan iborat hisoblanadi.
Yuridik soha uchun milliy raqamli huquqiy ma’lumotlar shifrlash tizimini
yaratishning O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida tutgan o‘rni :
Albatta jamiyat uchun kerakli, foydali va uning har bir azosining manfaatlariga xizmat
qiladigan har qanday yangilik bo‘lar ekan, ushbu yangilikni birinchi navbatda mutaxassislar
tomonidan tahlil qilinib, qonunchilikda belgilash zarurati tug‘iladi. Sababi shundaki jamiyatda yuz
beradigan ijtimoiy munosabatlar shunchalar xilma xilki, ushbu munosabatlar elementiga
aylanadigan har qanday yangiliklar ma’lum bir qonun qoidalar asosida tartibga solinib turilmasa
salbiy oqibatlarga olib kelishi turgan gap. Aynan milliy raqamli shifrlash tizimi ham mana shu
yangiliklardan biri hisoblanadi. Va bu yangilik ham ma’lum qonunlar asosida tartibga solindi.
Binobarin, 2003-yilda qabul qilingan “Axborotlashtirish to‘g‘risidagi” qonuni. Bu qonun
axborot tizimlaridaa xavfsizlikni ta’minlash va axborot resurslaridan foydalanishni tartibga
solishga qaratilgan. U O‘zbekistonda axborot sohasidagi xavfsizlik siyosatini belgilaydi va
axborotlar xavfsizligini ta’minlashni davlatning majburiyati sifatida ko‘rsatadi. Bu qonun
raqamlashtirish tizimimizning ilk bosqichlarida qabul qilingan soddaroq ko‘riishga ega. Lekin
bizning mavzuimizga oid qabul qilingan asosoiy qonun bu, “Kiberxavfsizlik to‘g‘risidagi” qonun
bo‘lib,u 2022-yilda 25-fevralda qabul qilinib, shu yilning 17-mart sanasida maqullangan. Bu
qonun kiberxavfsizlikni oldini olish va raqamli tizimlashtirish sohasini yanada
takommilashtirishga yordam berish maqsadida qabul qilingan bo‘lib, 8 bob, 40 moddadan iborat
3
.
Bundan tashqari shu qonun yuzasidan qabul qilingan “Kiberxavfsizlikni ta’minlash
sohasidagi qonunchilik takomillashtirilishi munosabati bilan o‘zbekiston respublikasining ayrim
3
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 15.04.2022 yildagi O‘RQ-764-son
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
182
qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risidagi” qonun. Ushbu qonun
qonunchilik palatasi tomonidan 2024-yil 9-aprelda qabul qilingan va Senat tomonidan 2024-yil
21-iyunda maqullangan. Bu qonun 12 moddadan iborat bo‘lib, hali kuchga kirmagan
4
. Ammo
shuni ham ta’kidlash joizki, bu qonunlarning o‘zi ushbu loyihalarni amalga oshrishda zaiflik
qiladi, shu bois bu muammoni hal qilish uchun ham kerakli chora-tadbirlar ko‘rilsa ya’ni yangi
qonun hujjatlari yaratilsa ancha maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda yuridik ma’lumotlar xavfsizligini
ta’minlash uchun milliy shifrlash tizimini yaratish dolzarb muammodir. Bu tizim ma’lumotlar
maxfiyligini oshiradi hamda noqonuniy amallar bajarilishini oldini oladi. Xorijiy tajribalar,
jumladan AQSH, Estoniya va Xitoy davlatlarining zamonaviy shiflrash texnologiyalari asosida
ishlab chiqilgan tizimlar yuridik markaz ma’lumotlarini ishonchli saqlashda muvaffaqiyatli
qo‘llanmoqda. Biroq, bu texnologiyalarni O‘zbekiston sharoitidan kelib chiqib, mahalliy
resurslarni xisobga olgan holda, moslashtirish muhim. Shu bilan birga malakali muytaxassislar
yetishmasligi va texnologik infratuzilma cheklovlari kabi qiyinchiliklar milliy tizimimizni joriy
qilishda to‘siq bo‘lib qoladi. Kelgusida aynan shu sohalarda kadrlar tayyorlash va moliyaviy
qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish zarur hisoblanadi. Shu zayilda, tadqiqot O‘zbekistonda yuridik
ma‘lumotlar himoyasini yanada yanada kuchaytirish uchun asos yaratadi va kelajakdagi
tadqiqotlar uchun yo‘l ochadi.
Kelajakdagi tadqiqotlar uchun quyidagi yo’nalishlarni taklif etish mumkin:
1.
Sifatli shifrlsh algoritmlarini ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish, ya’ni kelgusida
o‘tkaziladigan tadqiqotlar yangi va kuchli shifrlash algoritmlarini yaratish va ularning
samaradorligini bir muncha yuqori darajaga olib chiqish.
2.
Milliy shifrlash tizimini rivojlantirish bo‘yicha xalqaro hamkorlik, raqamli shifrlash tizimi
yuzasidan xalqaro tashkilotlar va davlatlar bilan birgalikda ya’ni ma’lumotalar va tajribalar
almashinuvi vositasida O‘zbekistonda ham yuridik sohaga oid xavfsizlikni oshirish.
3.
Raqamli shifralsh tizimlarini yaratish bo‘yicha kadrlar tayyorlash dasturlarini kengaytirish
va ushbu sohaga oid mutaxassislarni tayyorlash, ularni tayyorlash uchun keraklicha va atroflicha
sarmoyalar kiritish.
4.
Huquqiy sohada raqamli identifikatsiyani joriy qilish, ya’ni shaxsiy va jamoviy
ma’lumotlarni shifrlashda raqamli identifikatsiyalardan foydalanishni amalga joriy qilsh.
4
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 20.09.2024 yildagi O‘RQ-964-son
XULOSA
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
183
Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatib berdiki, O‘zbekiston milliy huquq tizimida ham raqamli
shifrlash tizimlarini joriy qilish mumkinligi va bu shifrlash tizimlarini xalqaro standartlarga mos
ravishda rivojlantirish kerakligini yoritib berdi. Bundan tashqari hozirgi rivojlangan texnika
inqilobi davrida har bir davlat uchun o‘zining milliy huquqiy shifrlash tizimlariga ega bo‘lishi o‘ta
muhim masala hisoblanadi.
Tadqiqot natijalari ko‘rsatdiki, ushbu tizimdan foydalangan holda o‘z faoliyatini olib
borayotgan davlatlar anchagina xavfsiz bo‘lgan axborotlar bazasiga ega bo‘lgani va bu baza shu
davlatlarning xavfsizligini ham oshirishga yordam berganini ko‘rsatib o‘tdik.
Biroq, milliy huquqiy shifrlash tizimini joriy etishda bir qator qiyinchiliklar ham mavjud.
Bu sohada bilimli kadrlarning va mutaxassislarning yetishmasligi, bu kabi tizimni joriy
qilish juda katta mablag‘ talab etishi, yetarlicha texnologiyalarning mavjud emasligi kabi
qiyinchiliklar shular jumlasiga kiradi. Bu muammolarni bartaraf etish uchun komplaeks yechimlar
talab qilinadi.
Tadqiqot natijalarga asoslangna holda milliy huquq tizimimizda raqamli shifrlashni joriy
qilish yuzasidan bir qator tavsiyalar ishlab chiqildi. Bular orasida kadrlarni tayyorlash, yangi
texnologik usullarni qo‘llash, xalaqaro tashkilotlar bilan ma’lumotlar almashish, huquqiy hujjatlar
xavfsizligini ta’minlash kabilar alohida o‘rin egallaydi.
Umuman olganda yaqin kelajakda, bu tizim rivojlanishning eng yuqori cho‘qqisiga
yetishini inobatga olishimiz va bu milliy shifrlash tizimlarini davlat faoliyatining har bir sohasida
qo‘llashimiz zarur, albatta bunda xavfsizlikni ham birinchi o‘ringa qo‘yish lozim.
№
Muammo
Tavsiyavatakliflar
(Nazariy)
Tavsiyavatakliflar
(Amaliy)
1.
Moliyavitiy to‘siqlar
Shifrlash tizimi uchun
kiritilgan
mablag‘larning
foydasini tushuntirish
Ushbu tizimni joriy etish
uchun kerakli miqdorda
mablag‘larni jalb qilish
2.
Mutaxassis va kadrlar
yetishmasligi
Ushbu sohaga doir
bilimlarni yoshlarga
berib borish
Keng qamrovli targ‘ibot
ishlarini olib borish va
bilimli mutaxassislarni
jalb qilish
3.
Ushbu tizimga xavf
tug‘diradigan kiberjinoyatlar
Bu jinoyatlarni oldini
olish uchun kerakli
xavsizlik qoidalarini
ishlab chiqish
Ushbu raqamli shifrlash
tiziminielektron bazasini
kuchli shifrlangan kodlar
orqali himoya qilish
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
184
4.
Aholining bu tizim haqida
yetarlicha axborotga ega
emasligi
Aholining kompyuetr
savodxonligini
oshirishga qaratilgan
bilimva ko‘nikmalrni
tahlilqilish
Aholi o‘rtasida har xil
huquqiy tizimga oid
targ‘ibot ishlarini olib
borish
5.
Huquqiy hujjatlarning
zaifligi
Bu raqamli shifrlash
tizimlarini chuqur
tahlillardan o‘tkazish
Bu sohani tartibga solish
uchun yangi zamonaviy
qonunhujjatlari yaratish
REFERENCES
1.
Susskind, R. (2019). Online courts and the future of justice. Oxford University
Press.
2.
K. D. (2017). Artificial intelligence and legal analytics: New tools for law practice
in the digital age. Cambridge University Press.
3.
4.
Rostain, T. (2019). Robots versus lawyers: A user-centered approach. Georgetown
Journal of Legal Ethics.
5.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 20.09.2024 yildagi O‘RQ-964-son.
6.
7.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 15.04.2022 yildagi O‘RQ764-son
