990
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
UDK: 82-93
"AJINASI BOR YO’LLAR: SHO’RO DAVRINING TARIXI VA TAHLILI"
Muxtoraliyev Baxromjon
Farg‘ona davlat universiteti tayanch doktaranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15227597
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Anvar Obidjonning "Ajinasi Bor Yo’llar" asari orqali
sho’ro davrida O'zbekiston qishloqlaridagi hayot, ijtimoiy munosabatlar va mafkuraviy ta'sirlar
tahlil qilinadi. Muallif qishloq aholisi, ularning shaxsiy va ijtimoiy kurashlari, shuningdek,
davlat tizimidagi o'zgarishlar haqida chuqur fikr yuritadi. Asar sho’ro davrining o'ziga xos
qiyofasini aks ettiradi va O'zbekistonning tarixiy jarayonlari bilan bog'liq murakkabliklarni
ochib beradi. Maqola, shuningdek, yozuv uslubi va mantiqiy qurilishi bilan o'quvchini hayratga
soladi, Anvar Obidjonning o'ziga xos ijodiy uslubini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Anvar Obidjon, Ajinasi Bor Yo’llar, Sho’ro davri, Qishloq hayoti, Ijtimoiy
munosabatlar, Mafkuraviy ta'sir, Yozuv uslubi, Ijodiy uslub.
«МОРЧАТЫЕ ДОРОГИ: ИСТОРИЯ И АНАЛИЗ СОВЕТСКОЙ ЭПОХИ»
Аннотация.
В данной статье анализируется жизнь, общественные отношения и
идеологические влияния в селах Узбекистана в советское время на примере произведения
Анвара Обиджона «Аджинаси Бор Ёллар». Автор глубоко размышляет о сельчанах, их
личной и социальной борьбе, а также об изменениях в государственном строе. Работа
отражает уникальный образ периода Шуры и раскрывает сложности, связанные с
историческими процессами Узбекистана. Статья также впечатляет читателя своим
стилем письма и логическим построением, освещает уникальный творческий стиль
Анвара Обиджона.
Ключевые слова:
Анвар Обиджон, Аджинаси Бор Ёллар, советский период,
Деревенская жизнь, Общественные отношения, Идеологическое влияние, Стиль письма,
Творческий стиль
"WRINKLED ROADS: HISTORY AND ANALYSIS OF THE SOVIET ERA"
Abstract.
This article analyzes the life, social relations and ideological influences in the
villages of Uzbekistan during the Soviet era through Anvar Obidjon's work "Ajinasi Bor Yo'llar".
The author thinks deeply about the villagers, their personal and social struggles, as well as the
changes in the state system. The work reflects the unique image of the Shura period and reveals
the complexities related to the historical processes of Uzbekistan. The article also impresses the
reader with its writing style and logical construction, illuminates the unique creative style of
Anvar Obidjon.
991
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Key words:
Anvar Obidjon, Ajinasi Bor Yollar, Soviet period, Village life, Social
relations, Ideological influence, Writing style, Creative style.
KIRISH
Yozuvchi sho’ro davri mafkurasiga munosabatini “eski machitmi, yangi maktabmi?”
qismidagi “Kulkul” afandining “Sovet maktabida sovet bo’l, ko’chada bilganingni qil” degan
so’zlarini xatboshida keltirish orqali yumor bilan ifodalaydi.
Qishloqning zich, polsiz, shipti o’rgumchak bosgan, yozda ham zahning isi anqib turgan,
sichqonlar bir-birini quvgan uylari, shuningdek, qishda pechkaga, ko’mirga, o’tinga
yolchimaydigan sandalli ichkarisi qor va yomg’irda tinmay tomlardan chakki o’tib, ostiga
qo’yilgan idishlarning “chak-chuk”, “tring-tring”lariga ajinalar o’yin tushayotgandek tuyuluvchi
xonalar tasviri o’quvchini sho’ro hukmronligidagi o’zbek yurtiga olib kiradi. Yozuvchining
mahorati shundaki, keng tasviriylikka, izchil va mayda tasvirlarga boy ifodaga murojat etgani
holda qahramon va davr talqinidagi haqqoniylikka erishadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Yozuvchi o’tgan asrning 60-70-yillari qishloqlardagi o’zbek to’ylarini batafsil tasvirlaydi.
Yosh Anvar o’ziga do’st bo’lgan Abdulla sariq, o’zi bilan tinmay mushtlashuvchi
Abdulla kalla bilan bo’lib o’tgan bolalik xotiralarni tinmay yodga olarkan, o’sha beg’ubor ko’z
tegmagan farishta sinfdoshlarini eslab shunday xulosaga keladi: “Qaniydi, odam bolasi umrining
adog’igacha o’zini xuddi shunday saqlay olsa, buloq suviday musaffoligicha turaversa. Qiziq!
O’zi bu suv qaysi joyda loyqalanishni boshlaydi? Uni nimalar loyqalantiradi? Tobora loyqalanib
borayotganimizni o’zimiz sezamizmi? Sezsak, nega dastlabki paytlardayoq tabiiy o’zanimizdan
burilmaslikka, boshqacha tusga kirib oqmaslikka urunmaymiz? Balki,bizga urunmaslik
qulayroqdir? Sof qolishga tirishish nahotki, kirlikka qo’shilib borish jarayonidan ko’ra
uqubatliroq bo’lsa”
1
.
NATIJA VA MUHOKAMA
Yosh Anvarning sunnat qilinishi ham asarda batafsil tasvirlanadi. Uning “bulbul”chasini
kesgan usta Orifjon tog’a paxtani kuydirib, kesilgan joyga yopshitirib qo’yadi. Yozuvchi bu
voqeani ikkinchi jahon urushi davrida fashistlar yahudiylarni ham hatna qilish odati borligi
uchun ana shu belgisi orqali aniqlab, joyida otib tashlaganini, ba’zan asr tushgan turkistonlik
musulmonlar ham qatl etilavergani bilan bog’laydi. Keyinroq bu anglashilmovchilik bartaraf
etilib, musulmonlarning kesilgan joyidan paxta kuyundisidan qora chiziq bo’lishini anglaydilar
deb yozadi muallif.
1
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 – B. 79
992
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Sho’ro hukumati o’quvchilarni ham turli siyosiy uyushmalarga ham uyushitirib, ular
ongiga o’z g’oyalarini singdirishga intiladi. Beshinchi sinfgacha boshlang’ich hisoblanib,
oktyabrlikka (oktyabr inqilobi izdoshlari), sakkizinchi sinfgacha “o’rtancha” hisoblab,
piyonerlikka qabul qilinardi. Yuqori sinf o’quvchilari esa kamsomollikka qabul qilinib, payti
kelib kimdir komunistik partiya safiga o’tadigan bo’lsa, ikki nafar komunistdan tashqari
kamsomol tashkiloti tavsiyanomasini ham topshirishi shart edi. Sho’ro hukumati o’z mafkurasini
yoshlar ongiga singdirishning o’ziga xos yo’lini topgandi: “Oktyabaryatlar o’rtasiga Lelinning
bolalikdagi surati tushirilgan besh qirrali qizil yulduzchani ko’krakka qadab yurishardi.
Piyonerlar yonayotgan gulxan shaklidagi nishonchani taqishdan tashqari bo’yinlariga
qizil matodan tikilgan uchburchak galustik bog’lab olshardi. Kamsomol ko’krak nishoni ilgari
sopli qizil bayroq shaklida bo’lib, o’rtasiga “VLKSM” (vssoyuzniy lelinniskiy komunistskiy
soyuz maladyoji, ya’ni lelincha komustik yoshlarning butunittifoq uyushmasi) deb yozib
qo’yilgandi. Keyinchalik yozuv o’rniga keksa Lelinning yollanmacha surati paydo bo’ldi”
2
.
Sho’ro hukumati o’zining siyosiy bayramlarini dabdabali o’tkazib, mahalliy xalqning
asriy bayramlaridan bo’lgan Navro’zni ta’qib ostiga olgan. Ammo xalq bu bayramni yashirin
holda bo’lsa-da nishonlardi. Yosh Anvar ham ota-onalari olib bergan yangi kiyimda ko’chaga
chiqqach, qo’shnilari Bozor Mirzo bilan Dehqon Hasanlarning biri “Askarning o’zginasi!” degan
maqtov yog’dirsa, ikkinchisi “General bo’lib ketibdi!”degan ko’pirtiruvidan “ariq bo’yida bahor
toshqinidan bo’tanalashgan loyqa suvini” to’lib ko’pirib oqishini havolanib tomosha qila
boshlaydi. Shunda Dehqon tog’a “Arslonlanib turishini qarang! Cho’milmoqchi-yu, poqoloslik
qilib qo’rqyapti, shekilli!” desa, Bozor tog’a “Hech nimadan qo’rqmaydi! Bunday botirni
umrimda ko’rmaganman! Hozir ishton - kiyim-piyimi o’zini suvga tashlaydi!” deyishidan
ilhomlangan Anvar o’zini ariqqa otadi. Qo’shnilar esa uni zo’rg’a ariqdan chiqarib olib, qah-qah
otib kulishga tushadi. Yozuvchi shu tariqa yosh Anvardagi, qishloq odamlaridek beg’uborlikni
o’ziga xos tarzda ifodalshga erishadi. Yosh Anvarning o’zgalar xizmatiga shayligi,
beg’uborligidan o’z maqsadi yo’lida foydalangan paxta punkiti yaqinidagi mototsikl va
vilosepedlar tuzatish ustaxonasi ustasi kameralarni bigiz bilan birma-bir yashirin teshikni
topishadi.
Asarda sho’rochilar hokimyatini saqlab qolish, davlatchiligini mustahkamlash uchun,
avvalo, qishloq aholisini talaganligini, Lelin siyosati asosida qurolli bo’linma askarlari
qishloqdagi ortiqcha ozuqalarni tortib olish bahonasidan ochiqcha yeguliklarni tortib olib
ketaverishganligini, keyinchalik “quloq”likni tugatish ostida boyroq tabaqalarni surgun
qilganliklarini, ikkinchi jahon urushi davrida ikkinchilar kolxo’z dalalarida go’shtsiz ovqatlar,
yarimta kulcha evaziga o’n besh o’n olti soatlab tekin ishlaganliklari yetmaganidek frontga
2
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 – B. 85
993
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
yordam bahonasida xonadonlarga go’sht, tuxum, sut, ko’rpa-to’shak solig’i solishganlarini
yoritadi.
Mehnat haqqi sifatida berilgan pulning ham yarmini qachon almashtirilishi noma’lum
bo’lgan “zayom” deb ataluvchi guldor qog’oz bilan hisob-kitob qilgani, Kurulchof esa
zayomlarni pulga alamashtirilishini 20 yilga kechiktirganini, so’ng SSRda komunizim qurildi
deb e’lon qilganini tasvirlaydi. Komunizimda esa taomilga ko’ra pul bo’lmaydi, qonga eng
yuqori darajada yuksalib bo’lgan kishilar imkoniga yarasha ishlab, ehtiyojiga yarasha yeb
yashayveradi
3
.
Yozuvchi ana shu davrlar haqida shunday xulosa chiqaradi: “O’yinqaroqlik qilib, ba’zan
qorong’uda qaytsam, uydagilar palon joyda o’ynama, piston ko’chadan yurma, ajinasi bor deb
qo’rqitishardi. Ajinasi ko’p zamonda yashayotganim, oldimda ajinasi bor yo’llar turganini
o’shanda menga hech kim tushuntiribroq aytmagani qiziq. Aytishsa ajinalardan sergakroq
himoyalanmoqqa zarurat tug’ilsa, dangal olishuvga kirishmoqqa, yengib o’tish usullarini
o’rganmoqqa tirishib, o’zimni hayotga puxtagina brogan bo’lmasmidim”
4
.
Asardagi voqealarda bir bor ko’rinib, so’ng tasvirdan tushib qolgan, boy kimsaning o’g’li
bo’lib so’ng qishloqning obro’li xonadonlarning go’zal qiziga uylangan, vaqt o’tib ichkilikka
berilib qolgan holga kelgan, qo’chqormoylov garov o’ynab uch kilo guruchni oshini bir
o’tirishda bir o’zi yeb tashlagan magazin mudiri Abdukarim Beshqorin qiyofalari ham yorqin
tasvirlari bilan ajralib turadi. Muallif aralash mollari do’koni mudiri Abdukarim Beshqorinning
qistovi bilan charm muqovasida Stalinning buyustsimon surati tushirilgan dohiyning siyosiy
maqollaridan iborat kitobini olmoqchi va bunga dadasini ko’ndirmoqchi bo’ladi. Dadasi esa bu
kitoblar maktab kutubxonasida tiqilib yotibdi, qolaversa, hali yoshsan, o’qiganing bilan
tushunmmaysan deya ruhsat bermaydi. Alam bilan ketayotgan Anvarning oldiga tutlarning
biridan chumchuq bolasi tap etib tushadi, shunda u alam bilan chumchuq bolasini tosh bilan
boshiga urib, shag’alga chaplab qo’yadi, so’ng ishidan pushaymon yeydi. “Sho’rlik
chumchuqcha, chumchuqjon, onasi rosa yig’lagandir” deya tushlariga chumchuq bolasi kirib
chiqa boshlaydi.
Asarning “Birlashgan qo’shin” qismi muallifning yoshlikdagi tushlari haqida bo’lib, u
Gulmat shoshiyning to’qima obrazidir (B.M). Tushingni suvga aytganda pokizarog’ini ayt degan
so’zlari bilan boshlanadi. Yosh Anvarning bu tushi doimo bo’ynini qisib yurgani uchun dadasi
tomonidan musicha degan laqab bilan ataluvchi ukasi Akram to’g’risida bo’lib, mahallada piyoz
sotib yuruvchi Nusa karis to’g’risida edi.
3
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 – B. 103
4
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 – B. 105
994
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tushida karis ayol ayasiga pul sanab berib Akramni usti brzen yoping’ichli “Gaz 51”
taksi yuk mashinasiga chiqarib olib ketayotgan emish, Anvar esa uni ortidan Akram mashinadan
sakra, seni qamab qo’yishadi deb yugurar ukasi esa bort eshigidan bo’ylarini, ko’zlarini
jovdiratib, qo’l siltay boshlabdi. Gohida u tushida she’r to’qir, to’qigan she’rni qaytarganicha
o’rnidan turib, qog’ozga tushurardi. Ba’zan esa she’rlar uyg’onganida esda qolmasdi. Boshqa bir
tushida sinfdoshi Qga ulunayotganini ko’rsa, boshqasida tepadan tepadan kishini mahliyo
qiluvchi jozibali qiyofada xudo uning tepasidan tekis suzib o’tganini ko’radi. Yozuvchi tush
haqida shunday xulosaga keladi: “Tush nima? Bu savolga yorug’ dunyoning biron-bir
mutafakkiri jo’yali javob topa olgan emas. Har kim o’zicha farazlab ko’radi.
Menimcha, esa tush narigi dunyoning mavjudligidan bizga muttasil darak berib turuvchi,
shu bilan birga goh o’tmishimizni eslatib, goh orzu-o’ylarimizga tutash bo’mish kelajagimiz
haqida sirli ishoralar qiluvchi, xayoldan o’tkazganlarimizni dam tasdiqlab, dam inkor etuvchi
nelargadir chorlab, nelardandir ogohlantiruvchi ilohiy bir mo’jizadir, vallohu a’lam”
5
. Hatto
tushida muallif sochlari oq holda o’lib yotganini, yonida ayasi, dadasi yo’qligi, boshqa begona
odamlar o’rab olgani, o’z jasadini o’zi kuzatib turganini ko’raveradi. Bolaligida rahm-shafqat,
mehr-oqibat, ezgulik tuyg’ularini qalbiga singdirishda Fayziboy ota va Sarviniso buvining
Ibrohim Adhamning odmi bandaga do’nish borasidagi chekkan azoblari, Mashrabning
haqgo’yligi, xarom boylikdan hazari, Ayub payg’ambarning o’z jarohatlaridan oziqlanayotgan
qurtlarni yarasidan tushib ketsa, yana rizqi qiyilmasin deb joyiga olib qo’yishi, xotinlari qiz
tug’ilsa, chaqaloqni triklayin ko’mib tashlash darajasida vaxshiylashgan qabilalarni ezgulikka
yetaklash yo’lidagi Muhammad payg’ambar sav ning minglab uqubatlarga dosh berganligi
haqidagi rivoyatlar,hikoyatlar muhim o’rin tutgani asarda keltiriladi. Shuningdek, o’zbek xalq
ertaklari Go’rog’li, Alpomish, Orzigul, Ravshan va Zulxumor, Kuntug’mish singari xalq
dostonlari, O’tkan kunlar, Sarob, Qo’shchinor chiroqlari romanlari, tarjima asarlar: Ko’r
muzikachi, Mumu, Mopassan va Lermontov hikoyalari, Shota Rustaveli dostoni, Shekspir
pyessalari o’qib chiqqanligini yozadi
6
.
XULOSA
Anvar Obidjonning “Ajinasi bor yo’llar” asari o'z davrining ijtimoiy va siyosiy muhitini
chuqur tahlil etuvchi biografik qissa sifatida ajralib turadi. Yozuvchi, o'z asarida sho’ro
davrining mafkuraviy tizimini, xalq hayotining murakkabligini va shaxsiy fojialarni jonli
tasvirlaydi. Personajlar, jumladan, Abdurahim aka orqali sho’ro davrining soxta shiorlariga
qarshi ironiya bilan chiqadi.
5
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 – B. 111
6
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 – B. 127
995
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Asar voqealari tarixiy kontekstga bog'langan bo'lib, Bahromxon va Sarviniso kabi
obrazlar orqali oilaviy tarikh, xalqning qiyinchiliklari va qarshilik ko'rsatish ruhini yoritadi.
Yozuvchining ijodi va qahramonlari o'rtasidagi bog'lanish asar voqealarini yanada
boyitadi, har bir personaj o'z hayoti va tarixi orqali umumiy milliy tajribani ifodalaydi.
Natijada, “Ajinasi bor yo’llar” nafaqat shaxsiy hikoya, balki o'sha davrning ijtimoiy-
siyosiy sharoitlarini tahlil qiluvchi muhim asar sifatida, o’quvchilarga tarixiy xotirani yangilash
va o'z-o'zini tanqid qilish imkonini beradi. Bu asar, Anvar Obidjonning ijodiy merosi va o'z
davriga bo'lgan munosabati nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 –
B. 51
2.
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 –
B.55
3.
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 –
B. 185
4.
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 –
B. 192
5.
Anvar Obidjon. Ajinasi bor yo’llar. Birinchi kitob. – Toshkent: O’ZBEKISTON, 2015 –
B. 44-45 (432 bet)
