1131
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
FANLARNI O‘QITISHDA STEAM TA’LIM YONDASHUVI ASOSIDA
MAVZULARNING INTEGRATSIYASI
Yuldoshev Jahongir Tilakmurodovich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti dotsenti, Pedagogika fanlari falsafa doktori (PhD)
Gʻaniyeva Dilzoda Nasriddin qizi
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti, Pedagogika yo‘nalishi I bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15242594
Annotatsiya.
STEAM taʼlim texnologiyasi maktab oʻquvchilarini yangicha oʻqitish
metodikasi boʻlib, anʼanaviy oʻqitish metodikasidan farqli metodika hisoblanadi. U
oʻquvchilarni bir vaqtning oʻzida beshta fan – tabiiy fan (Science), texnologiya (Technology),
muhandislik, (Engineering), tasviriy sanʼat (Art), matematika (Math) boʻyicha oʻqitishga
moʻljallangan. STEAM ta’limi fanlar boʻyicha emas, balki mavzular boʻyicha
integratsiyalashgan oʻqitish tizimidir.
Kalit so‘zlar:
o‘qitish usuli, fikrlash tarzi,
innovatsion taraqqiyot, xalqaro mezon, o‘qish
savodxonlogi, xorijiy tajribalar, ta’lim sifatini baholash, pedagogik kuzatuv, falsafaviy
qarashlar, g‘oyalar, ilovalar.
ИНТЕГРАЦИЯ ПРЕДМЕТОВ В ПРЕПОДАВАНИИ ПРЕДМЕТОВ НА ОСНОВЕ
ПОДХОДА STEAM-ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация.
Образовательная технология STEAM – это новый метод обучения
школьников, который отличается от традиционных методов обучения. Он предназначен
для обучения школьников одновременно пяти предметам – естественным наукам,
технологиям, технике, искусству, математике. STEAM-образование — это
интегрированная система обучения по предметам, а не по предметам.
Ключевые слова:
метод обучения, образ мышления, инновационное развитие,
международные критерии, читательская грамотность, зарубежный опыт, оценка
качества образования, педагогическое наблюдение, философские взгляды, идеи,
приложения.
INTEGRATION OF SUBJECTS IN TEACHING SUBJECTS BASED ON THE STEAM
EDUCATION APPROACH
Abstract.
STEAM educational technology is a new method of teaching schoolchildren,
which is different from traditional teaching methods. It is designed to teach students
simultaneously in five subjects - science, technology, engineering, art, mathematics. STEAM
education is an integrated system of learning by subjects rather than subjects.
Keywords:
teaching method, way of thinking, innovative development, international
1132
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
criteria, reading literacy, foreign experiences, evaluation of the quality of education,
pedagogical observation, philosophical views, ideas, applications.
Respublikamizda xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro
tadqiqotlarni tashkil etish, xalqaro aloqalarni o‘rnatish, o‘quvchi-yoshlarning ilmiy-tadqiqot va
innovatsiya faoliyatini, eng avvalo, yosh avlodning ijodiy g‘oyalari va ijodkorligiga b‘og‘liq.
STEAM texnologiyasi ta’limdan farqli ravishda bilimlarni alohida emas, o‘zaro
mutanosib holda olib borishni ta’minlab beradi. O‘quvchi o‘zida nostandart fikrlash, muammoga
bir nechta yechim topish va ijodkorlik ko‘nkmalarini shakllantiradi va bu uning kelajakdagi
faoliyatida juda qo‘l keladi.
STEAM ta'lim tizimi o‘zi nima? – degan savolga to‘xtalamiz. Agar ushbu qisqartmani
yoysak, quyidagilarni olamiz:
STEAM bu –
S
– science
,
T
– technology,
E
– engineering,
A
– art
va
M
– math
.
Ingliz tilidan o‘zbekchaga tarjima qilsak bu shunday bo‘ladi: tabiiy fanlar, texnologiya,
muhandislik, san’at va matematika
1
.
Ushbu yo‘nalishlar zamonaviy dunyoda eng mashhur bo‘lib kelayotganini unutmang.
Shuning uchun bugungi kunda STEAM tizimi asosiy tendentsiyalardan biri sifatida
rivojlanmoqda. STEAM ta’limi yo‘nalishi va amaliy yondashuvni qo‘llash, shuningdek, barcha
beshta sohani yagona ta’lim tizimiga integratsiyalashuviga asoslangan. Shuning uchun bugungi
kunda STEAM tizimi asosiy tendentsiyalardan biri sifatida rivojlanmoqda. STEAM ta’limi
yo‘nalishi va amaliy yondashuvni qo‘llash, shuningdek, barcha beshta sohani yagona ta’lim
tizimiga integratsiyalashuviga asoslangan.
STEAM yondashuvi o‘quv samaradorligiga qanday ta’sir qiladi?
Uning asosiy g‘oyasi shundan iboratki
, amaliyot nazariy bilimlar singari muhimdir.
Ya’ni, o‘rganish
paytida biz nafaqat miyamiz bilan, balki qo‘limiz bilan ham ishlashimiz kerak.
Faqat sinf devorlarida o‘rganish tez o‘zgaruvchan
dunyo bilan hamqadam emas. STEAM
yondashuvining asosiy farqi shundaki, bolalar turli xil mavzularni muvaffaqiyatli o‘rganish
uchun ham miyani, ham qo‘llarini ishlatadilar. Ular olgan bilimlarni o‘zlari “uqib
1
Preschool educational practice. Guidelines for preschool teachers. State of israel ministry of education preschool
education division. 2010.
1133
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
oladilar”.STEAM ta’limi nafaqat o‘qitish usuli, balki fikrlash tarzidir.
STEAM ta’lim muhitida bolalar bilimga ega bo‘ladilar va darhol undan foydalanishni
o‘rganadilar.
Shuning uchun, ular o‘sib ulg‘ayganlarida va hayotiy muammolarga duch kelganda, atrof
muhitning ifloslanishi yoki global iqlim o‘zgarishi bo‘ladimi, bunday murakkab masalalarni
faqat turli sohalardagi bilimlarga tayanib va birgalikda ishlash orqali hal qilish mumkinligini
tushunadilar. Bu erda faqat bitta mavzu bo‘yicha bilimga tayanish etarli emas.
STEAM yondashuvi bizning ta’lim va ta’limga bo‘lgan qarashimizni o‘zgartirmoqda.
Amaliy
qobiliyatga
e’tibor
berib,
talabalar
o‘zlarining
irodasini,
ijodkorligini,
moslashuvchanligini rivojlantiradi va boshqalar bilan hamkorlik qilishni o‘rganadi. Ushbu
ko‘nikmalar va bilimlar asosiy
ta’lim vazifasini tashkil etadi,
ya’ni. bu butun ta’lim tizimi
nimaga intilishini.Ta’limga ushbu yangi yondashuv qanday paydo bo‘ldi? Bu nazariya va
amaliyotni birlashtirishning mantiqiy natijasidir. STEAM Amerikada ishlab chiqilgan. Ba’zi
maktablar bitiruvchilarning martabalarini e’tiborga olishdi va fan, texnologiya, muhandislik va
matematika kabi fanlarni birlashtirishga qaror qilishdi va STEM tizimi shu tarzda shakllandi.
(Fan, texnika, muhandislik va matematika). Keyinchalik bu erda Art qo‘shildi va endi STEAM
oxirigacha shakllandi. O‘qituvchilar ushbu mavzular, aniqrog‘i ushbu fanlardan bilimlar
kelajakda talabalarning yuqori malakali mutaxassis bo‘lib etishishiga yordam beradi, deb
hisoblashadi
2
.
Oxir oqibat, bolalar yaxshi bilim olishga intilishadi va uni darhol amalda qo‘llashadi.
Dunyo o‘zgarib bormoqda, hatto ta’lim bir joyda turmasa ham. So‘nggi o‘n yilliklardagi
o‘zgarishlar yoqimli, ammo shu bilan birga bizni havotirlantiradi. Ushbu yangi narsalarning
ixtiro qilinishi bilan odamlar ilgari duch kelmagan ko‘plab yangi muammolar mavjud. Har kuni
yangi ish turlari va hattoki butun kasbiy sohalar paydo bo‘ladi, shuning uchun zamonaviy
o‘qituvchilar o‘qitadigan bilimlari va mahoratlari vaqt talablariga javob beradimi yoki yo‘qmi
deb o‘ylashlari kerak. O‘zingizning
g‘oyangizni topishga bilim yordam beradi, ammo haqiqiy ish
bu g‘oyani haqiqatga aylantiradi. Agar biz an’anaviy ta’limning asosiy
maqsadi bilimlarni
o‘rgatish va bu bilimlardan fikrlash va ijod qilish uchun foydalanish deb aytsak, STEAM
yondashuvi bizni olgan bilimlarni haqiqiy ko‘nikmalar bilan birlashtirishga o‘rgatadi. Bu maktab
o‘quvchilariga nafaqat ba’zi bir g‘oyalarga ega bo‘lish, balki ularni amalda qo‘llash va amalga
oshirish imkoniyatini beradi. O‘sha. haqiqatda ishlatilishi mumkin bo‘lgan bilimgina haqiqatan
ham qadrlidir. STEAM yondashuvining eng mashhur namunasi – Massachusets Texnologiya
Instituti (MIT).
2
The Whole-Brain Child: 12 Revolutionary Strategies to Nurture Your Child’s Developing Mind by Daniel J.
Siegel and Tina Payne Bryson. 2011.
1134
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ushbu dunyo universitetining shiori “Mens et Manus” (Aql va qo‘l). Massachusets
Texnologiya Instituti bolalarga STEAM tushunchasini oldindan o‘rganish va tanishish
imkoniyatini berish uchun STEAM kurslarini ishlab chiqdi va hattoki ba’zi ta’lim
muassasalarida STEAM o‘quv markazlarini yaratdi. Statistikaga ko‘ra, 2011 yildan buyon
STEAM – kasblarga bo‘lgan talab darajasi 17% ga oshdi, oddiy kasblarga bo‘lgan talab esa faqat
9,8% ga oshdi, bu esa butun dunyo bo‘ylab ushbu ta’lim tizimiga katta talabni ko‘rsatadi. Lekin
bunday yuqori talab nima bilan bog‘liq? Ko‘pgina mamlakatlarda STEAM- ta’lim ba’zi
sabablarga ko‘ra ustuvor ahamiyatga ega: Yaqin kelajakda dunyoda va O‘zbekistonda
muhandislarga, yuqori texnologiyali ishlab chiqarish mutaxassislariga talab juda yuqori bo‘ladi.
Uzoq kelajakda biz tabiiy fanlar bilan birgalikda texnologiya va yuqori texnologiyali ishlab
chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan kasblarga ega bo‘lamiz, ayniqsa bio va nanotexnologiya
mutaxassislariga katta talab bo‘ladi. Mutaxassislar texnologiya, tabiiy fanlar va muhandislikning
turli sohalaridan keng qamrovli ta’lim va tajribaga muhtoj bo‘ladi. Integratsiyalashgan ta’lim
xo‘sh, bu ta’lim tizimi va fanlarni o‘qitishning an’anaviy usuli o‘rtasidagi farq nima? STEAM-
ta’lim o‘quvchilar ilmiy usullarni amalda qanday qo‘llashni tushunishga kirishadigan aralash
muhitni nazarda tutadi. Ushbu dastur bo‘yicha talabalar, matematika
va fizika bilan bir qatorda,
o‘z robotlarini ishlab chiqadigan va ishlab qaradigan robotlarni o‘rganadilar. Darslarda maxsus
texnologik uskunalar ishlatiladi. 2014-yilda Quddusda bo‘lib o‘tgan “STEAM forward” xalqaro
konferensiyasida quyidagi bayonotlar bildirildi:
bolalarni STEAMga jalb qilish. Ushbu ta’lim maktabgacha yoshdan boshlab
boshlanishi kerak, shuning uchun dasturlarni bolalar bog‘chalariga kiritish kerak.
fan tili ingliz tilidir. Agar ilm-fanni o‘rganish va olim bo‘lishni istasangiz, bu tilni
bilishingiz kerak.
qizlar uchun Steam-ta’lim dasturlari kerak. Ilm-fan sohasidagi qizlar, ularning
tartibliligi tufayli, o‘g‘il bolalar qila olmaydigan narsalarni qilishlari mumkin.
ilm-fan quvnoq bo‘lishi kerak, u o‘quvchilar uchun qiziqarli va o‘ziga jalb qiluvchi
bo‘lishi kerak
3
.
STEAM
texnologiyasi ta’limdan farqli ravishda bilimlarni alohida emas, o‘zaro
mutanosib holda olib borishni ta’minlab beradi. O‘quvchi o‘zida nostandart fikrlash, muammoga
bir nechta yechim topish va ijodkorlik ko‘nkmalarini shakllantiradi va bu uning kelajakdagi
faoliyatida juda qo‘l keladi.
Masalan: Texnologiyalar rivojlangan hozirgi davrda robototexnika istiqbolli sohalardan
biri hisoblanadi.
3
Yo‘ldoshev J.T. Masalalar yechish bo‘yicha praktikum (Masalalar orqali divergent tafakkurni rivojlantirish
usullari). O‘quv qo‘llanma. Qarshi davlat universiteti, “Fan va ta’lim” nashriyoti. 2021.–116 b.
1135
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
STEAM va robototexnika darslari o‘zaro uyg‘unlikda olib borilganda o‘quvchilar
quyidagi bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar:
– C dasturlash tili,
– elektronika asoslari,
– sodda va murakkab sxemalar yasash,
– 3D dizayn va 3D modellashtirish,
– 3D printerdan 3D modellarni chiqarish,
– arduino dasturlash,
– tranzistor va mikrochiplar bilan ishlash,
– qo‘shimcha modul va sensorlar bilan ishlash (RGB, WiFi, PIR, LCD display, RFID),
– mustaqil ravishda turli xildagi Arduino proyektlar yasash.
Mamlakatimizda Prezident maktablarida “STEAM” dasturi bo‘yicha ta’lim beriladi.
Umumta’lim muassasalarining 4-sinf bitiruvchilari mantiqiy fikrlash testlari, yozma imtihon va
suhbatlar natijalariga koʻra kira oladilar. Baholash Xalq ta’limi vazirligi tomonidan belgilangan
tartibda amalga oshiriladi.
Ta’lim jarayoni хorijiy ta’lim muassasalari bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan oʻquv
rejalari va dasturlari boʻyicha ingliz tilida amalga oshiriladi. 9-11-sinflarda oʻqitish
oʻquvchilarning qiziqishlari va хususiyatlarini inobatga olgan holda, ayrim fanlar va ularni
oʻrganish darajasini tanlab olish orqali oʻquv jarayonini individuallashtirishni koʻzda tutadi.
Maktablarda “STEAM – ta’lim” (Science – tabiiy fanlar, Technology – teхnologiyalar,
Engineering – teхnik ijodkorlik, Art – san’at, Mathematics – matematika) dasturi joriy etiladi.
Oʻquvchilarning qiziqishlaridan kelib chiqqan holda sinfdan tashqari amaliy mashgʻulotlar
oʻtkazish nazarda tutiladi.
Bitiruvchilarga belgilangan tartibda davlat tomonidan tasdiqlangan ma’lumot
toʻgʻrisidagi hujjat (shahodatnoma, attestat) bilan bir qatorda хalqaro darajadagi tegishli dastur
diplomi (International
Baccalaureate,
Advanced Placement yoki International Advanced Levels)
beriladi. Bunday diplom bilan хorijiy mamlakatlarning yetakchi oliy ta’lim muassasalariga kirish
mumkin boʻladi.
REFERENCES
1.
Preschool educational practice. Guidelines for preschool teachers. State of israel ministry
of education preschool education division. 2010.
2.
The Whole-Brain Child: 12 Revolutionary Strategies to Nurture Your Child’s Developing
Mind by Daniel J. Siegel and Tina Payne Bryson. 2011.
3.
Yo‘ldoshev J.T. Masalalar yechish bo‘yicha praktikum (Masalalar orqali divergent
1136
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
tafakkurni rivojlantirish usullari). O‘quv qo‘llanma. Qarshi davlat universiteti, “Fan va
ta’lim” nashriyoti. 2021.–116 b.
4.
Yo‘ldoshev J.T. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari divergent tafakkurini rivojlantirish
metodikasini takomillashtirish. Ped.fan.fal.dok. ... diss. Qarshi, 2022. – 162 b.
