ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
989
ABDULLA QODIRIY-O’ZBEK ROMANCHILIGI ASOSCHISI
Tursunova Saida Djamalidinovna
Toshkent viloyati Toshkent tumani MMTB qarashli 6-umumiy o'rta ta'lim maktabi
oliy toifali ona tili va adabiyot fani o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237682
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Abdulla Qodiriyning o‘zbek adabiyotidagi beqiyos o‘rni,
xususan, uning romanchilik janriga qo‘shgan ulkan hissasi qo’shgan. Muallif “O‘tkan kunlar”
va “Mehrobdan chayon” romanlari orqali o‘zbek nasrida yangi bosqich boshlab bergan
adibning tarixiy voqealarni badiiy talqin qilishdagi yondashuvi, ijtimoiy va ma’naviy
masalalarni qamrab olish uslubi haqida atroflicha to‘xtaladi. Maqolada Qodiriyning obraz
yaratish mahorati, milliy uyg‘onish g‘oyalari, xalqparvarlik pozitsiyasi, shuningdek, uning
fojiaviy taqdiri haqida ham fikr yuritiladi. Maqola natijasida yozuvchining o‘zbek
romanchiligining asoschisi sifatidagi mavqei va ijodiy merosining bugungi adabiy jarayondagi
ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so’zlar:
Abdulla Qodiriy, o‘zbek romanchiligi, “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan
chayon”, tarixiy roman, jadidchilik, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish.
ABDULLA QODIRIY - FOUNDER OF UZBEKI NOVELISM
.
Abstract.
This article discusses the incomparable place of Abdulla Qodiriy in Uzbek
literature, in particular, his great contribution to the genre of the novel. The author dwells in
detail on the approach to the artistic interpretation of historical events, the way of covering
social and spiritual issues of the writer, who opened a new stage in Uzbek prose with the novels,
“O‘tkan kunlar” and “Mehrobdan chayon”. The article also discusses Qodiriy's skill in creating
images, ideas of national revival, nationalist position, as well as his tragic fate. As a result of the
article, the writer's position as the founder of Uzbek novelism and the significance of his creative
heritage in today's literary process are revealed.
Keywords:
Abdulla Qodiriy, Uzbek novelism, “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon”,
historical novel, Jadidism, Enlightenment, national revival.
АБДУЛЛА КАДИРИ – ОСНОВАТЕЛЬ УЗБЕКСКОГО РОАНИЗМА
Аннотация.
В статье рассматривается несравненная роль Абдуллы Кадыри в
узбекской литературе, в частности, его большой вклад в жанр романа. Автор подробно
рассматривает подход к художественной интерпретации исторических событий и
освещение социальных и духовных проблем писателя, положившего начало новому этапу в
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
990
узбекской прозе через романы «Минувшие дни» и «Мехробдан шаён». В статье
рассматриваются имиджмейкерское мастерство Кадыри, идеи национального
возрождения, его популистская позиция, а также его трагическая судьба. В статье
раскрывается положение писателя как основоположника узбекской прозаики и значение
его творческого наследия в современном литературном процессе.
Ключевые слова:
Абдулла Кадыри, узбекский роман, «Минувшие дни», «Скорпион из
алтаря», исторический роман, джадидизм, Просвещение, национальное возрождение.
Kirish
O‘zbek adabiyotining shakllanishi va taraqqiyotida muhim bosqichlardan biri – bu nasr
janrining, ayniqsa, romanchilikning vujudga kelishidir. Bu yo‘nalishda ilk poydevorni yaratgan,
o‘zbek romanchiligining asoschisi sifatida tan olingan buyuk adib – Abdulla Qodiriy
hisoblanadi.
U o‘zining betakror ijodi, tarixiy voqealarga asoslangan badiiy asarlari orqali o‘zbek
nasrini yangi bosqichga olib chiqqan, uni xalq hayoti, ruhiyati va ijtimoiy muammolari bilan
boyitgan ijodkordir. Abdulla Qodiriy XX asr boshlarida yashab ijod qilgan bo‘lsa-da, uning
qalamiga mansub asarlar bugungi kungacha o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. U milliy
adabiyotimizga birinchi marta roman janrini olib kirgan, xalqning og‘ir taqdirini, erkinlik va
ma’rifat sari intilishlarini yuksak badiiylik bilan aks ettirgan. Ayniqsa, "O‘tkan kunlar" romani
o‘zbek adabiyotining durdonasi bo‘lib, unda nafaqat tarixiy voqealar, balki insoniy kechinmalar,
muhabbat, vatanparvarlik, milliy g‘urur kabi yuksak tuyg‘ular mahorat bilan tasvirlangan.
Qodiriy o‘z ijodi bilan o‘zbek xalqining o‘tmishiga nazar soladi, uning dardu hasratlarini,
orzu-umidlarini badiiy tahlil qiladi. Shu boisdan ham u yaratgan obrazlar, voqealar zamonaviy
o‘quvchi qalbiga ham yaqin va tushunarli. Adib o‘z davrining ijtimoiy, siyosiy muammolarini
chuqur anglagan holda, ularni badiiy asarlar orqali xalq ongiga singdirishga harakat qilgan.
Uning asarlari faqat adabiy emas, balki tarixiy, falsafiy va tarbiyaviy jihatdan ham katta
ahamiyatga ega.
Shunday qilib, Abdulla Qodiriy nafaqat birinchi o‘zbek romanchisi, balki o‘zbek adabiy
tafakkurida yangi ufqlar ochgan ulkan ijodkordir. Uning merosi nafaqat o‘z davri, balki bugungi
avlodlar uchun ham ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
991
Adabiyotlar tahlili va metod
XX asr yangi o‘zbek adabiyotining ulkan namoyondasi, o‘zbek romanchiligining
asoschisi, 20- yillardagi muhim ijtimoiy-madaniy jarayonlarning faol ishtirokchisi, publitsist,
hajv ustasi, tilshunos va tarjimon Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprel kuni Toshkent shahrining
Eskijo‘va mahallasida, bog‘bon oilasida dunyoga kelgan. Yozuvchi o‘zi haqida shunday eslaydi:
«Har holda bemavridroq bo’lsa kerak, kambag’al, bog’bonlik bilan kun kechirguchi bir oilada
tug’ilg’onman», deydi u o’z tarjimai holida, - Yoshim to’qqiz-o’nlarga borg’ondan so’ng meni
maktabga yubordilar. Maktabda ikkiuch yil chamasi eski usulda o’qib, keyingi vaqtlarda
oilamizning nihoyatda qashshoq kun kechirgani vajhidan o’n ikki yoshimda meni bir boyga
xizmatchilikka berdilar. Xo’jayinim o’zi savdogar kishi bo’lib, o’rischa yozuv-chizuv
biladurg’on odamga muhtoj edi. Shu ta’ma bo’lsa kerak, meni o’ris maktabga yubordi.
Shu miyonalardan bozor vositasi bilan tatarlardan chiqadirg’on gazetalarni o’qib,
dunyoda gazeta degan gap borlig’iga imon keltirdim. 1913 yilda o’zbekcha «Sadoi Turkiston»,
«Samarqand», «Oina» gazetalari chiqa boshlag’och, menda shularga gap yozib yurish fikri
uyg’ondi. 1913 yilda chiqqan «Padarkush» ta’sirida «Baxtsiz kuyov» degan teatr kitobini yozib
yuborg’animni o’zim ham payqamay qoldim (1915 yilda). Yana shu yilda teatrlarda chiqib
turg’on hikoyalarga taqlidan «Juvonboz» otliq hikoyachani yozib noshir topilmag’onidan, o’zim
nashr qilib yubordim. Nikolay taxtdan yiqilg’ondan keyin oddiy xalq militsiyasiga ko’ngilli
bo’lib yozildim. 1918 yil boshlarida eski shahar oziq komiteti boylar qo’lidan olinib,
komitetning raislig’iga o’rtoq Sultonxo’ja Qosimxo’jaev tayin qiling’on edi va men mazkur
komitetning o’zbekcha sarkotibligiga kirdim. «Mushtum» jurnalining muannisi va tahririya
a’zosi bo’lib, to 1924 yilgacha mehnatkashlar manfaatiga xolis ishlab keldim. Shu o’tgan yetti
yil orasida Sho’rolar hukumati va firqadan bir og’iz tanbeh olmadim. Xulosa — boshqalarning
xizmati daftar bilan sobit bo’lsa, menim xizmatlarim matbuot bilan ravshandir.
Ishchi-dehqonlar yozg’on asarlarimni suyunib o’qiydilar va meni yozuvchilar qatoriga
kirgazdilar va meni hamon o’qirlar va unutmaslar.» Bo’lg’usi adibning ilk ijodi 1913—1914
yillarda boshlangan bo’lib, dastlab u shoir sifatida qalam tebratdi. Uning «Ahvolimiz»,
«Millatimga», «To’y» (1914-1915) kabi she’rlari «Oina» jurnalida bosilib chiqqan edi. U o’z
millatini ma’rifatga chaqiradi, ma’rifatparvar shoir va adib sifatida maydonga chiqadi. «Baxtsiz
kuyov» (1915) nomli fojeasi, «Juvonboz» (1915), «Uloqda» (1916) kabi hikoyalarida ham o’z
xalqini savodli, bilimli, madaniyatli va ozod ko’rish istagi sezilib turadi. 1924 yili Abdulla
Qodiriy Moskvaga borib, Jurnalistlar institutida tahsil oldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
992
Moskvadan qaytib «Mushtum» jurnalida shtatsiz muxbir bo’lib ishlay boshladi. Uning
«Toshpo’lat tajang nima deydi?» va «Kalvak mahzumning xotira daftaridan» turkumidagi satirik
hikoyalari ana shu jurnalda ilk bor bosilib bordi. Abdulla Qodiriy 1917-1918 yillardan boshlab
«O’tgan kunlar» romani uchun material yig’ishga kirishdi. 1922 yilda birinchi o’zbek
romanining dastlabki boblari «Inqilob» jurnalida chop etila boshlandi. 1925-1926 yillarda
«O’tgan kunlar» uch bo’lim holida kitob» bo’lib nashr etildi. 1928 yil yozuvchining ikkinchi
tarixiy romani «Mehrobdan chayon» nashrdan chiqdi. 1934 yilga kelib Abdulla Qodiriy qishloq
xo’jaligi mavzuiga bag’ishlangan «Obid ketmon» qissasini yaratdi. Undan tashqari u Gogolning
«Uylanish», Chexovning «Olchazor» va boshqa g’arb yozuvchilarining satirik hikoyalarini
o’zbek tiliga tarjima qildi. Abdulla Qodiriy 1934 yilda bo’lib o’tgan Moskvadagi Butunittifoq
Yozuvchilarining birinchi qurultoyida qatnashadi. U «Amir Umarxonning kanizi», «Namoz
o’g’ri», «Dahshat» kabi romanlar yaratish orzusida bo’lgani ham ma’lum. Ammo bevaqt o’lim
orzulari ro’yobga chiqishiga imkon bermadi.
Abdulla Qodiriy 1937 yilning 31 dekabrida qamoqqa olindi. «Menga qo’yilgan ayblarni
boshdan oyoq rad etaman. Haqiqat yo’lida hech qanday jazodan, qiynoqdan qo’rqmayman. Agar
otmoqchi bo’lsalar, ko’kragimni kerib turaman.» Abdulla Qodiriy 1938 yil 4 oktyabrda
Toshkentda otildi. Abdulla Qodiriy o‘z davrining ilg‘or bir ziyolisi sifatida Vatan va millat taqdiri
xususida qayg‘urdi. Zamon taloto‘plari adib qalbini iztirobga soldi. “O‘tkan kunlar” romani
orqali xalqning milliy ongini uyg‘otmoqchi, “tariximizning eng kir, qora kunlari”- yurtni
mustamlaka balosiga yo‘liqtirgan keyingi noahil “xon zamonlari”dan so‘z ochib, bu ayanchli
haqiqatdan xalqqa saboq bermoqchi bo‘ldi Abdulla Qodiriy qalamiga mansub O‘tkan kunlar,
baʼzi manbalarda Oʻtgan kunlar roman – oʻzbek adabiyotidagi birinchi roman hisoblanadi. Adib
romanni yozishda arab yozuvchisi Jurji Zaydon asarlaridan ilhomlangan. Roman 1920-yillar
boshida yozilgan boʻlib, 1922-yil ilk bor „Inqilob“ jurnalida chop etilgan va 1926-yilda alohida
kitob holida chiqarilgan. Adibning badiiy soʻzida betakror joziba mujassam boʻlgani bois
“Oʻtkan kunlar”ni necha bor oʻqisa ham, odam toʻymaydi, qayta mutolaaga ehtiyoj sezaveradi.
Roman oʻquvchini zeriktirmaydi.
Qayta oʻqish jarayonida asarning yangidan-yangi qirralari ochiladi. Bir oʻqilganda
eʼtiborsiz oʻtilgan epizodlarga boshqa safar diqqat qaratiladi. Bu hol, tabiiyki, adibning obraz
yaratish mahoratiga, inson qalbini chuqur anglashiga daxldordir. Zero, koʻrkam adabiyotdek
sanʼat dunyosida badiiy soʻz — poetik nutq muhim sanaladi: soʻz vositasida manzara, ruhiyat va
obraz chiziladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
993
“O‘tgan kunlar” romanidagi obrazlarning har biri o‘zicha bir olamki, ular hech qachon
bir-birini takrorlamaydi. Ularning hammasi ham yuksak darajada mahorat bilan yaratilgandir.
Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” asari - o‘zbek romanchiligining birinchi
cho‘qqisidir. Abdulla Qodiriy asarlarida milliy ruh va folklor an’analari uyg‘unlashib,
ijodkorning o‘ziga xos, betakror uslubini namoyon qiladi. Umumun olganda, Abdulla
Qodiriyning nafaqat “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon” romanlariyu, “ Obid ketmon”
qissasi, balki “Ahvolimiz”, “To‘y”, “Millatimga”, “Fikr aylagil” kabi she’rlarida, “Juvonboz”,
“Uloqda”, “Jinlar bazmi” kabi hikoyalarida, “Baxtsiz kuyov” dramalarida ham milliy ruh
hukmronlik qiladi.
Abdulla Qodiriy tarixga chuqur hurmat bilan qaragan yozuvchi edi. U "O‘tkan kunlar" va
"Mehrobdan chayon" kabi asarlarini yaratishda o‘sha davr hayotini, urf-odatlarini, siyosiy
tuzumini aniq va to‘g‘ri tasvirlash uchun tarixiy manbalarni, xalq og‘zaki ijodini va yozma
hujjatlarni puxta o‘rganadi. Ayniqsa, XIX asr Buxoro, Qo‘qon va Xiva xonliklari davridagi
ijtimoiy hayotni chuqur o‘rgangan.
Qodiriy asarlarida tarixni idealashtirmaydi, balki uni real hayotiylikda aks ettiradi. U
tarixni o‘rganish orqali o‘zbek xalqining o‘zligini anglash, milliy ruhni tiklash, mustaqil
tafakkurni shakllantirishni maqsad qilgan. Bu yondashuv o‘zbek adabiyotida tarixiy romanning
rivojlanishiga zamin yaratdi.
1925-yilda ilk bor to‘liq nashr etilgan “O‘tkan kunlar” romani o‘zbek adabiyotining
chinakam romanchilik sari tashlangan katta qadami bo‘ldi. Romanning syujeti muhabbat,
fidoiylik, ma’rifatparvarlik kabi mavzular atrofida qurilgan bo‘lsa-da, asarda xalqning ijtimoiy
hayoti, urf-odatlari, diniy tushunchalari, ayollar masalasi kabi dolzarb muammolar ham keng
yoritilgan. Asarning markaziy qahramoni – Otabek obrazi orqali yozuvchi ma’rifatli,
adolatparvar, yangicha fikr yuritadigan avlod timsolini yaratadi. Otabek o‘z davrining ijtimoiy
hayotiga zid fikrda yashasa ham, o‘z prinsiplariga sodiq qoladi. Kumush obrazi esa o‘z davrining
ayol timsoli sifatida o‘ziga xos kuchli xarakterga ega, sabr-toqatli, sadoqatli, milliy madaniyatga
hurmat bilan qaraydigan qahramon sifatida gavdalanadi.
Bu roman 1929-yilda yozilgan bo‘lib, ko‘proq diniy mutaassiblik, jaholat va
adolatsizlikka qarshi yozilgan asar sifatida qadrlanadi. Unda Qodiriy islom dini niqobi ostida
xalqni ezayotgan, o‘z manfaatlarini xalqdan ustun qo‘ygan ruhoniylar, nohaq qozilar obrazini
tanqidiy ruhda tasvirlaydi. Asar bosh qahramoni Saidahmadning fojiali taqdiri orqali yozuvchi
jamiyatdagi illatlarni ochib beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
994
“Mehrobdan chayon” o‘zbek adabiyotida fosh etuvchi roman sifatida katta o‘ringa ega.
Unda fojia orqali haqiqatga eltuvchi yo‘l ko‘rsatiladi. Qodiriy bu asari bilan nafaqat
muayyan davr muammolarini ochib beradi, balki umuminsoniy qadriyatlar, adolat, halollik,
poklik kabi tushunchalarni ilgari suradi.
Qodiriyning butun ijodiy faoliyati milliy uyg‘onish ruhida kechgan. U jadidlar harakati
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan adib sifatida xalqni uyg‘otishga, ilm-fanga, ma’rifatga da’vat
etgan. Uning asarlarida qadriyat, til, din, millat, ona yurt tushunchalari o‘ta muhim o‘rin tutadi.
U xalqni yuksalishga da’vat etar ekan, bu yo‘ldagi asosiy kuch sifatida o‘qish, o‘rganish,
tafakkur qilishni targ‘ib qilgan. Qodiriy “qalam” qudratiga ishongan adib edi. U badiiy so‘z
orqali insonni tarbiyalash, jamiyatni isloh qilish mumkinligiga chuqur ishonardi. Uning bu
qarashlari hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Qodiriy ijodi va shaxsiyati mustabid tuzum vakillarini bezovta qilgan edi. U xalq dardi
bilan yashagan, haqiqatni aytishdan cho‘chimagan. Afsuski, bu jasorat uni fojiali taqdir sari
yetakladi. 1937-yilda tuhmat asosida hibsga olinib, 1938-yilda qatag‘on qurboni bo‘ldi. Unga
"xalq dushmani" tamg‘asi bosildi, asarlari taqiqlanib, nomi qora ro‘yxatlarga kiritildi. Biroq
adabiyot haqiqatni unutmaydi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, Abdulla Qodiriyning nomi
tiklandi, asarlari yana chop etila boshladi, adibga nisbatan katta hurmat tiklandi. Bugungi kunda
Qodiriy hayoti va ijodi haqida ilmiy ishlar, monografiyalar yozilmoqda, yodgorliklar o‘rnatilgan.
Xulosa
Abdulla Qodiriy – o‘zbek adabiyotining eng yorqin siymolaridan biri bo‘lib, u o‘zining
noyob ijodi orqali o‘zbek romanchiligiga poydevor qo‘ygan, xalqimizning tarixiy xotirasini
badiiy so‘z vositasida jonlantirgan ulug‘ adibdir. U yaratgan romanlar – “O‘tkan kunlar” va
“Mehrobdan chayon” – nafaqat o‘zbek nasrining ilk namunasi, balki xalqning ruhiy olami, orzu-
intilishlari va fojialarini aks ettiruvchi bebaho adabiy merosdir. Qodiriy badiiy so‘z orqali xalq
qalbini uyg‘otishga, tarixni teran anglashga, erkin fikrlashga undadi. U milliy o‘zlik, ijtimoiy
tenglik, ma’naviy uyg‘onish g‘oyalarini asarlari orqali targ‘ib qildi. Tarixga, xalq og‘ushiga,
hayot haqiqatlariga sadoqat bilan yondashgan adib, bugungi avlod uchun ham ibrat namunasi
bo‘lib qolmoqda. Bugun Abdulla Qodiriy nafaqat romanchilik asoschisi, balki millatparvar,
haqiqatgo‘y, xalqparast ijodkor sifatida qadrlanadi. Uning asarlarini o‘rganish, tahlil qilish va
yosh avlodga yetkazish bizning muqaddas burchimizdir. Zero, xalqining dardini yozgan, tarixini
ko‘rsatgan, ruhini kuylagan adiblar hech qachon unut bo‘lmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
995
REFERENCES
1.
Qodiriy, A. (2012).
O‘tkan kunlar
. Toshkent: “G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti”.
2.
Qodiriy, A. (2012).
Mehrobdan chayon
. Toshkent: “G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti”.
3.
Yo‘ldoshev, S. (2005).
Abdulla Qodiriy hayoti va ijodi
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti.
4.
Qosimov, B. (2004).
O‘zbek romanchiligi tarixidan
. Toshkent: Fan.
5.
G‘aniyeva, H. (1994).
XX asr o‘zbek adabiyoti
. Toshkent: O‘qituvchi.
6.
Karimov, I. (1996).
Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q
. Toshkent: O‘zbekiston.
7.
Haydarova, S. (2018). “Abdulla Qodiriyning romanchilik san’atidagi o‘rni va
yondashuvi”. //
O‘zbek tili va adabiyoti
jurnali, №2.
