1262
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
BOSHLANG‘ICH TAYYORGARLIK BOSQICHIDA VOLEYBOLCHILARNI
TANLASH VA SARALASH YO‘LLARI
Xudoyberdiyev Abdulaziz Baxriddinovich
Oriental universiteti jismoniy tarbiya fakulteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15251031
Annotatsiya.
O‘sib kelayotgan yosh qizlarni tarbiyalash va o‘smirlarning yuksak
ma’naviy va jismoniy sifatlarini shakllanishida eng muhim vositalardan bo‘lgan voleybol o‘yini
orqali harakat faoliyatini yanada yaxshilash.
Kalit so‘zlar:
Yosh voleybolchilar, kuch, chidamlilik, maxsus sport kostyumlari, maxsus
rivojlantiruvchi mashqlar, simulyatorlar.
ПУТИ ОТБОРА И ОТБОРА ВОЛЕЙБОЛИСТОВ НА НАЧАЛЬНОМ ЭТАПЕ
ПОДГОТОВКИ
Аннотация.
Дальнейшее
совершенствование
двигательной
активности
посредством игры в волейбол, которая является одним из важнейших инструментов
воспитания девушек и формирования высоких моральных и физических качеств
подростков.
Ключевые слова:
Юные волейболисты, сила, выносливость, специальные
спортивные костюмы, специальные развивающие упражнения, тренажеры.
SELECTION AND QUALIFICATION OF VOLLEYBALL PLAYERS AT THE INITIAL
PREPARATORY STAGE
Abstract
.
Further improvement of motor activity through the game of voleyball, which is
one of the most important tools for educating girls and developing high moral and physical
qualities of adolescents.
Key words:
Young voleyball players, strength, endurance, special sports suits, special
developmental exercises, training equipment.
Dolzarbligi.
Mamlakatimizda sport turlari ichida voleybol sport turini rivojlantirish
masalalariga har doim davlat siyosati darajasida e’tibor qaratilib kelingan. Voleybolni
rivojlantirish yuzasidan ishlab chiqilgan va hayotga tatbiq etilgan qator qaror va farmonlar sport
turini taraqqiy etishga zamin yaratib keldi. Natijada, terma jamoamiz hamda klublarimizning bir
muncha saviyasini ortishiga va xalqaro miqyosdagi maqomini oshirishga erishildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2019 yil 4 dekabr kunidagi
“O‘zbekistonda voleybolni rivojlantirishni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5887-sonli Farmonini e’lon qilinishi va uni hayotga faol targ‘ib etish zamirida,
yaqin yillar ichida o‘zbek voleybolini yanada yangi rivojlanish bosqichiga olib chiqish kabi
1263
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
asosiy vazifalardan birini hal etish nazarda tutilgan (1). Bunga erishish esa, “O‘zbekistonda
voleybolni 2030 yilgacha rivojlantirishni yangi bosqichga olib chiqish konsepsiyasi” asosida
amalga oshirilishi nazarda tutilgan.
Konsepsiya doirasida bir qator vazifalarni hal etish bilan birga, voleybolchilarni
musobaqa faoliyati jarayonining samaradorligini keskin yaxshilash masalasi borasidagi vazifalar
ham alohida o‘z o‘rniga ega. Voleybolchilarning musobaqa faoliyati jarayoni xususiyatlari,
doimiy tarzdagi vaziyatlarni o‘zgarishi, organizmga ta’sir etadigan yuklamalarning turli
ko‘rinishlarda bo‘lishi, ish bajarishni dam olish bilan doimiy almashinib borishi bilan
tavsiflanadi.
Bunda voleybolchi tomonidan amalga oshirilishi kerak bo‘ladigan texnik-taktik
harakatlar ham turli ko‘rinishlarda va turli nisbatlarda amalga oshirilib boriladi. Bitta o‘yinda
kuzatilgan texnik-taktik harakat parametrlarini aks ettiradigan ko‘rsatkichlar, misol uchun,
ularning hajmi yoki samaradorlik ko‘rsatkichlari, ikkinchi uchrashuvda boshqacha ko‘rinishni
hosil qilishi mumkin. Bir uchrashuvning ko‘rsatkichlari ikkinchi uchrashuvning ko‘rsatkichlariga
ko‘p hollarda to‘g‘ri kelmaydi. Bu holat voleybolni yana bir bor boshqa sport turlaridan tubdan
farq qilishi, nostandart vaziyatlarga boy sport turi ekanligini izohlaydi. O‘z navbatida, bu omillar
voleybolchining jismoniy va funksional imkoniyatiga nisbatan talablar yuqori ekanligini bildirib,
bu holat, ayniqsa, bugungi kunda tobora katta ahamiyat kasb etib borayotganligini ta’kidlash
o‘rinli.
Mahalliy olimlarimizning ta’kidlashicha, zamonaviy voleybolning xususiyatlaridan kelib
chiqib, o‘quv-mashg‘ulotlarning tuzilmasini o‘zgartirish hamda voleybolchilar tayyorgarligiga
nisbatan talablarni oshirish lozimligi ko‘rsatib o‘tiladi (3).
Tanlov deb muayyan soha yoki faoliyatda yuksak natijalarga erisha olish imkoniyatlari
mavjud kishilarni saralab olish jarayoniga aytiladi.
“Sport tanlovi” - bu muayyan sport turi bo‘yicha muntazam o‘tkaziladigan o‘quv
mashg‘ulotlari, shu jumladan musobaqalar bilan bog‘liq bo‘lgan aynan shu shu jarayonlarda
yukori natijalarga erisha oladigan istiqbolli bolalarni izlab topishga imkon yaratadigan ko‘p
yillik pedagogik jarayonidir. Tanlovni maqsadga mos tashkil qilish, bolalardagi nasliy va xayot
davomida o‘zlashtirgan harakat qobiliyatchlari, ruhiy xislatlari hamda funksional imkoniyatlarni
ob’ektiv baholash, voleybolga bo‘lgan iste’dod va bo‘lajak mahorat belgilarini aniq bashoratlash
uchun turli me’yoriy test (mashqlar) majmuasidan foydalanish odat tusiga kirgan.
Sport tanlovi ko‘p yillik sport tayyorgarligi bilan uzviy bog‘lik bo‘lib, sport malakalarini
o‘zlashtirishning dastlabki bosqichigacha boshlab eng yuqori bosqichida, ya’ni milliy terma
jamoalari faoliyatida ham amalga oshiriladi. “Tanlov” tushunchasi o‘z ichiga “munosiblik”,
ya’ni insonni bir sohaga (ma’lum faoliyatga) iste’dodi bo‘yicha yarashi yoki yaramasligi
1264
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
masalasini kiritadi. Bu degan so‘z inson nafakat o‘z imkoniyatlari (qaddi-qomati, jismoniy
sifatlari, ruhiy xususiyatlari va h.) bilan muayyan faoliyatga (kasbga, ishga, sportga va h.) mos
kelishi kerak, balki aynan shu faoliyat mazkur inson mijoziga munosib bo‘lishi maqsadga
muvofiqdir (emotsiya, aktivatsiya, motivatsiya masalalari). “Tanlov” atamasi o‘z tarkibiga yana
sportga oid “chamalov” tushunchasini kiritadi.
Sport tanlovi – ko‘p yillik pedagogik jarayondir. Ko‘p yillik sport tayyorgarligi tizimi o‘z
moxiyati va maqsadiga binoan ko‘p yillik sport tanlovini o‘z ichiga oladi va mazkur jarayonni 4
bosqichda amalga oshirishi taqozo etadi:
Chamalash – bog‘chalarda, maktablarda va sport maktablarining boshlang‘ich
guruhlarida amalga oshirilishi mumkin. To‘g‘ri chamalash murabbiyning iste’dodiga, uning
bilimi va tajribasiga bog‘liq. Bolaning nasliga, turmush tarzi ko‘rsatkichlariga qarab chamalash
ham e’tiborli ahamiyatga ega.
Tadqiqot maqsadi.
Yosh voleybolchilarni belgilangan tartibli bosqichda tanlab olish va
iqtidorlilarni to‘g‘ri jalb qilish va kelajakdagi musobaqalarga bolalarni tayyorlash va
uyushqoqligini oshirish.
Tadqiqot vazifalari:
Yosh voleybolchilarni tanlashda dastlabki tanlov bosqichi,
musobaqalarga tanlash, terma jamoalarga tanlashda yoshlarning qiziqishi va qobilyatidan
foydalangan holda to‘g‘ri tanlovni amalga oshirish;
Tatqiqot usullari
ilmiy uslubiy adabiyotlar taxlili, pedagogik kuzatuv, kabi usullardan
foydalanilgan.
Tatqiqotning tashkil qilinishi
.
Ko‘p yillik sport tayyorgarligi tizimi o‘z moxiyati va maqsadiga binoan ko‘p yillik sport
tanlovini o‘z ichiga oladi va mazkur jarayonni 4 bosqichda amalga oshirishi taqozo etadi:
I. Dastlabki tanlov – (7-14 y);
II. Sportchilarni o‘yin ixtisosligiga (funksiyasiga) saralovchi maxsus tanlov (15-17 y);
III. Yuqori jamoalarga tanlov (18-20 y);
IV. Terma jamoalarga tanlov.
Ko‘p yillik sport tayyorgarligi tizimida tanlov jarayonini tashkiliy tartibi quyidagi blok-
andozada berilgan.
Bolalarni dastlabki tanlovga tayyorlash maktab Sharoitida jismoniy tarbiya o‘qituvchisi
tomonidan amalga oshiriladi, o‘quvchilar dastur asosida va baholovchi mashqlar, harakatli xalq
o‘yinlari yordamida saralanishi mumkin. Mazkur saralovchi vositalar aynan voleybol o‘yinining
mohiyatiga nihoyatda yaqin bo‘lishi maqsadga muvofiq. Bunday vositalar tavsiya qilingan
adabiyotlarda keng yoritilgan.
1265
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Dastlabki tanlovga tayyorlash jarayonida o‘quvchilar muntazam tibbiy kurikdan o‘tib
turishlari shart. Bu tadbir qanchalik sifatli va samarali amalga oshirilsa, shunchalik sport
maktablarida uyushtiriladigan tanlovni sifat darajasi yukori bo‘ladi.
Dastlabki tanlov.
Dastlabki
tanlov odatda 3 bosqichda amalga oshiriladi (14-andoza)
I-bosqich.
Targ‘ibot-tashviqot ishlarini uyushtirib, o‘quvchi bolalarni qiziqtirish, jalb
qilish (suhbat, ma’ruzalar o‘tkazish, voleybol musobaqalari haqida filmlar namoyish qilish).
Ko‘rgazmali musobaqalar uyushtirish, taniqli sportchilar ishtirokida suhbatlar o‘tkazish.
DAVRLAR
Boshlang‘ich tanlov
Ko‘p yilga mo‘ljallangan tanlov
Jamoani tuzish tanlovi
Pog‘onalar
Sport
iqtisosligiga
yondosh
tirish
Boshlan
g‘ich
tayyorgarlik
guruhiga
tanlov
Sport
ixtisosligiga
tanlov
Sport
takomillashuvi
guruxiga
tanlov
Sport ustalari
jamoasiga
tanlov
Terma
jamoalarga
tanlov
BOSQICHLAR
1-bosqich
Tayyorgarlik
tadbirlari
Tayrgarlikni
baholash
Tayrgarlikni
baho
lash
O‘yin
samarasini
baholash
O‘yinchi
larni tanlash
Nomzod
larni tanlash
2-bosqich
Naslga qarab
chamalash
Qobilyatni baho
lash
O‘yin
ixtisosligiga
munosiblik
Takomilla-
Shuv darajasini
baholash
Asosiy o‘yinchi
larni
birlashtirish
O‘yinchilarni
birlashtirish
3-bosqich
Sport turiga
karab chamalash
Spotr turiga
munosib
ligi xaqida
xulosa
Imkoniya
tiga qarab
chamalash
O‘yin
yo‘nalishini
baholash
Ma’lum uyinga
o‘yinchi
larni saralash
Ma’lum
uyinga
o‘yinchilarni
saralash
II-bosqich.
Baholovchi mashqlar, harakatli va xalq o‘yinlari yordamida dastlabki tanlov -
qabul o‘tkazish (qaddi-qomat ko‘rsatkichlari, jismoniy sifatlarning rivojlanganligini apparatlar
yordamida aniqlash va hokazo). Jismoniy rivojlanish va jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha
belgilangan me’yoriy ko‘rsatgichlar 4 jadvalda aks ettirilgan.
III-bosqich.
Boshlang‘ich tayyorgarlik I yillik o‘rgatish bosqichida bolalarni maxsus
sifatlari, texnik-taktik malakalari, qobiliyatlari va imkoniyatlarini baholash. Ularni nasliy xislatlarini
o‘rganish. Texnik va taktik tayyorgarlik bo‘yicha tanlov o‘tkazish.
Voleybol bilan shug‘ullanishga munosibligi.
Sport maktablariga qabul qilish mutaxassis-murabbiy
uchun o‘ta mas’uliyatli tadbirdir.
1266
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu tadbirni amalda hamma ko‘rsatkichlarni bir-biriga taqqoslay bilish, voleybol o‘yinining
mohiyatiga yaqin
ko‘rsatkichga ega bo‘lgan bolalarni farqlay olish,
sport turiga zarur qobiliyatlarni
ajrata bilish katta ahamiyatga egadir. Shu bilan bir qatorda tanlov natijalariga ko‘ra qabul qilish
haqida uzil-kesil xulosaga kelish o‘rinsiz, mavjud ko‘rsatkichlarni e’tiborga olgan holda saralovni
davom ettirish darkor.
Uzluksiz tanlov (saralov) va o‘yin funksiyalarini (ixtisoslarini) belgilash.
Yuqori
malakali voleybolchilarni tayyorlashda mazkur bosqich tadbirlari hal qiluvchi ahamiyatga loyiq.
Albatta uzluksiz tanlov-saralov hamda bolalarni muayyan o‘yyn ixtisosliklariga
munosibliklarini aniqlash ko‘p yillik sport tayyorgarligini barcha bosqichlarida amalga oshirib
boriladi. Bu masala, ayniqsa, o‘quv trenirovka va takomillashtiruv guruhlarida alohida ahamiyat
kasb etadi. Bolalarni dastlabki tanlovga tayyorlash maktab Sharoitida jismoniy tarbiya
o‘qituvchisi tomonidan amalga oshiriladi, o‘quvchilar dastur asosida va baholovchi mashqlar,
harakatli xalq o‘yinlari yordamida saralanishi mumkin. Mazkur saralovchi vositalar aynan
voleybol o‘yinining mohiyatiga nihoyatda yaqin bo‘lishi maqsadga muvofiq. Bunday vositalar
tavsiya qilingan adabiyotlarda keng yoritilgan.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda
ilmiy-uslubiy adabiyotlarni oʻrganish hamda
amaliyotda voleybolchilarning tayyorgarligi jarayonini kuzatish natijasida olib borilayotgan
mashgʻulotlarda aynan musobaqa faoliyatiga xos boʻlgan taktik harakatlarini rivojlantirishga
yetarli darajada e’tibor berilmasligi hamda tayyorgarlik davrining bosqichlarida mana shunday
harakatlarga oid metodik jihatdan yondoshuvning yetishmasligi yosh sportchilarda hujum va
himoyadagi taktik harakatlarni rivojlantirishni samarali tashkil etish imkonini bermay
kelayotganligi ma’lum boʻldi.
Voleybolchilarni belgilangan tartibli bosqichda tanlab olish va iqtidorlilarni to‘g‘ri jalb
qilish va yo‘naltirish kelajakdagi musobaqalarga bolalarni tayyorlash va uyushqoqligini
oshirish. Bosqichlardan yaxshi natijalarga erishgan bolalarni qo‘llab quvvatlasak, nafaqat
umum ta’lim maktablariga oliy ta’lim universitetlariga ham kerakli kadr yetishtirib beramiz.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi. Qonuni// Oliy ta’lim.
2.
Me’yoriy hujjatlar to‘plami. — T.: Sharq, 1997.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi
4.
to‘g‘risida”gi Qonuni. // Oliy ta’lim. Me’yoriy hujjatlar to‘plami. -T.: Sharq, 1997 y
5.
«Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida»gi Qonun. // O‘zbekiston Respublikasi
6.
Qonuniga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqida/ O‘zbekiston Respublikasi
Qonuni. “Xalq so‘zi” gazetasi, 2015 yil 5 sentabr, №174, 1-4 b.
1267
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
7.
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
8.
birga quramiz. - Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017, 48 b.
9.
Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
10.
birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish
tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi.
- Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2016, 56 b.
11.
A.A. Pulatov., A.A.Umarov. “Sport va harakatli o‘yinlar (Voleybol)” T: 2020y.
12.
B.M.Miradilov, B.Z.Karimov, M.A.Umbetova “Sport pedagogik mahoratini oshirish
(Voleybol)” T;-2018 y
13.
Belyaev A.V., Savin M.V., Voleybol. // Uchebnik dlya studentov vuzov FK. M.: TVT,
2009. – 360s.
14.
Ayrapetyans L.R., Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. // Oliy o‘quv yurtlari
uchun darslik. T.: 2011. - 278 b.
15.
Ayrapetyans L.R., Pulatov A.A., Isroilov Sh.X. Voleybol. // Oliy o‘quv yurtlari umumiy
kurs talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: 2009. – 77 b.
16.
Pulatov A.A. Voleybolning rasmiy qoidalari. O‘zDJTI nashriyot-matbaa bo‘limi. T.:
2002. - 53 b.
17.
Pulatov A.A. Voleybol. //JTI I kurs talabalariga mo‘ljallangan ma’ruzalar to‘plami. T.:
2004. - 71 b.
18.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 835-839.
19.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich Y. Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //International scientific
journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH. – 2024. – Т. 3.
20.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 1253-1262.
