1295
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
12–14 YOSHLI YOSH TAEKVANDOCHILARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI
ASOSIDA MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK TAYYORGARLIKNI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Jumaboyev Eldorbek Ikromjon o‘g‘li
Oriental universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15251093
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 12–14 yoshli yosh taekvandochilarning fiziologik
xususiyatlari tahlil qilinib, ular asosida maxsus jismoniy va texnik tayyorgarlikni
takomillashtirish usullari yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu yoshdagi
sportchilarda o‘sish sur’ati va biologik rivojlanish individual bo‘lganligi sababli, mashg‘ulotlar
yuklamasini shaxsiy yondashuv asosida rejalashtirish muhimdir. Maqolada jismoniy va texnik
tayyorgarlikni oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Yosh taekvandochilar, fiziologik xususiyatlar, maxsus tayyorgarlik, texnik
harakatlar, jismoniy rivojlanish, koordinatsiya, chidamlilik, portlovchi kuch, sport
mashg‘ulotlari, reaksiyaviy tezlik, mashg‘ulot yuklamasi, o‘sish bosqichi, harakat faolligi,
biologik yondashuv, taekvondo texnikasi.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СПЕЦИАЛЬНОЙ ФИЗИЧЕСКОЙ И
ТЕХНИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ ЮНЫХ ТХЭКВОНДИСТОВ 12–14 ЛЕТ НА
ОСНОВЕ ИХ ФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ
Аннoтация.
В данной статье анализируются физиологические особенности юных
тхэквондистов в возрасте 12–14 лет и предлагаются пути совершенствования их
специальной физической и технической подготовки. Результаты исследования
показывают, что в этом возрасте темпы роста и биологическое развитие имеют
индивидуальный характер, что требует персонализированного подхода к нагрузкам на
тренировках. В статье даны научно обоснованные рекомендации по повышению
эффективности физической и технической подготовки.
Ключевые слова:
Юные тхэквондисты, физиологические особенности,
специальная подготовка, технические действия, физическое развитие, координация,
выносливость, взрывная сила, спортивные тренировки, скорость реакции, тренировочная
нагрузка, период роста, двигательная активность, биологический подход, техника
тхэквондо.
WAYS TO IMPROVE SPECIAL PHYSICAL AND TECHNICAL TRAINING OF 12–14-
YEAR-OLD TAEKWONDO ATHLETES BASED ON THEIR PHYSIOLOGICAL
CHARACTERISTICS
1296
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Abstract.
This article analyzes the physiological characteristics of 12–14-year-old
taekwondo athletes and presents methods to improve their special physical and technical
training. The research results indicate that growth rates and biological development at this age
are highly individual, necessitating a personalized approach to training loads. The article
provides scientifically grounded recommendations aimed at enhancing the effectiveness of
physical and technical preparation.
Keywords:
Young taekwondo athletes, physiological characteristics, special training,
technical movements, physical development, coordination, endurance, explosive strength, sports
training, reaction speed, training load, growth phase, motor activity, biological approach,
taekwondo technique.
Kirish qismi:
Bugungi kunda sportning turli yo‘nalishlarida, xususan, taekvondo
bo‘yicha yutuqlarga erishishda sportchilarning yosh bosqichidagi tayyorgarlik darajasi muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, 12–14 yosh oralig‘ida taekvondo bilan shug‘ullanayotgan
sportchilar organizmida yuzaga keladigan fiziologik va psixologik o‘zgarishlar ularning jismoniy
faolligiga, texnik harakatlarni o‘zlashtirishiga va musobaqalarda ishtirok etish samaradorligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu yosh davrida organizmda o‘sish sur’atlarining tezlashuvi, mushak va suyak
tizimining
shakllanishi,
shuningdek,
markaziy
asab
tizimining
faollashuvi
sport
mashg‘ulotlarining mazmuni va uslubiga individual yondashishni talab etadi. Aynan shu yoshda
sportchilarda texnik, jismoniy va koordinatsion qobiliyatlarni shakllantirish uchun eng optimal
poydevor yaratiladi.
Ilmiy manbalarda ham ushbu bosqichdagi sportchilar uchun yuklamaning mos darajada
tanlanishi, fiziologik xususiyatlarning hisobga olinishi va motivatsion omillarning e’tiborga
olinishi yuqori natijalarga erishishda asosiy omillardan biri sifatida e’tirof etiladi.
Shu sababli, 12–14 yoshli yosh taekvandochilarning fiziologik rivojlanish darajasini
o‘rganish va unga mos ravishda maxsus jismoniy va texnik tayyorgarlikni shakllantirish ilmiy va
amaliy jihatdan dolzarb masalalardan biridir. Ushbu maqola aynan shu muammoni yoritishga,
hamda ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Asosiy qism (taekvondo sportida 12–14 yoshli yosh sportchilarning fiziologik
xususiyatlari asosida)
1. O‘sish va somatik rivojlanish.
Taekvondo sportida 12–14 yoshli yosh sportchilarning
rivojlanishi fiziologik jihatdan muhim bosqichga to‘g‘ri keladi. Bu davrda bolalar organizmida
tezlashtirilgan o‘sish jarayoni – ya’ni
o‘sish spurti
boshlanadi. O‘g‘il bolalarda u odatda 13–14
yoshda, qiz bolalarda esa 11–13 yoshda kuzatiladi.
1297
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Suyak to‘qimalari bu yoshda intensiv o‘sadi, biroq yetarli mustahkamlikka ega
bo‘lmagani sababli, ayniqsa taekvondo sportidagi sakrashlar, zarbalar, tezkor harakatlar kabi
yuklamalarda jarohatlanish xavfi ortadi
.
Shu bois bu bosqichda mashg‘ulotlar ehtiyotkorlik
bilan,
fiziologik imkoniyatlarga mos holda
tashkil etilishi lozim.
Muskul massasining hajmi ortadi, lekin portlovchi kuch, muvozanat va koordinatsiya
kabi murakkab jismoniy qobiliyatlar hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Shu sababli
taekvondochilarda texnik tayyorgarlikni asta-sekinlik bilan olib borish, murakkab harakatlarga
tayyorlash muhim hisoblanadi.
2. Mushak kuchi va chidamlilik.
Taekvondo sportida mushak kuchi va chidamlilik
asosiy harakat faoliyatlarini belgilovchi omillardandir. 12–14 yoshdagi sportchilarda mushaklar
massasining tana og‘irligiga nisbatan ulushi hali past bo‘lishiga qaramasdan, bu ko‘rsatkich yil
sayin ortib boradi.
Statik kuchga qaraganda dinamik kuch tezroq rivojlanadi, bu esa taekvondoda tezkor
zarbalar, oyoq harakatlari va sakrashlar uchun juda muhimdir. Mashg‘ulotlarda chidamlilikni
rivojlantirish bilan birga yurak-qon tomir tizimi holatiga ham e’tibor berish zarur, chunki bu
yoshda u hali mukammal darajada moslashmagan bo‘ladi.
Mashg‘ulotlar aerob (kislorodli) va anaerob (kislorodsiz) imkoniyatlarga mos tarzda
rejalashtirilsa, sportchilarning umumiy jismoniy holati sezilarli darajada yaxshilanadi.
3. Koordinatsiya va tezkorlik.
Koordinatsiya taekvondo sportida texnik va taktik
harakatlarni aniq va samarali bajarishning asosi hisoblanadi. 12–14 yoshda harakatni boshqarish,
muvozanatni saqlash, fazoviy orientatsiya, reaksiya tezligi kabi qobiliyatlar faol rivojlanadi. Bu
yosh davri koordinatsion qobiliyatlarni shakllantirish uchun eng qulay bosqich hisoblanadi.
Taekvondochilar uchun bu jarayonda harakatlar ketma-ketligini tushunish, o‘z vaqtida
bajarish va tez o‘zgaruvchan holatlarga moslasha olish muhimdir. Shu sababli mashg‘ulotlarda
texnik elementlar bilan bir qatorda, tezkorlik va harakatni boshqarish qobiliyatlariga alohida
e’tibor qaratilishi lozim.
4. Psixofiziologik xususiyatlar.
Taekvondo sportida yosh sportchilarning ruhiy-irodaviy
tayyorgarligi ularning texnikasi va musobaqaviy ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 12–
14 yoshda sportchilarda o‘ziga ishonch endigina shakllanadi
,
va bu davrda ular ko‘p hollarda
murabbiyning fikr-munosabatlariga bog‘liq bo‘lib qoladilar.
Mashg‘ulotlarda ijobiy rag‘bat, motivatsion muhit va individual yondashuv
sportchilarning texnik ko‘nikmalarini chuqur o‘zlashtirishiga va musobaqalarda psixologik
barqarorlikni ta’minlashiga xizmat qiladi.
1298
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
5. Mashg‘ulot davomiyligi va yuklamaning individualizatsiyasi.
Taekvondo sportida
mashg‘ulotlar davomiyligi 12–14 yoshdagilar uchun 60–75 daqiqani tashkil etishi maqsadga
muvofiq. Mashg‘ulotlar shaxsiy rivojlanish sur’ati, biologik yoshi va sog‘lig‘i darajasiga qarab
rejalashtirilishi lozim. Haddan tashqari yuklamalar organizmga ortiqcha zo‘riqish olib kelib,
o‘sish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shu bois bosqichma-bosqich yuklama berish, har bir sportchining individual
imkoniyatlarini inobatga olish, dam olish intervallarini to‘g‘ri taqsimlash va texnik-taktik
mashqlarni muvozanatli tarzda qo‘llash muhim hisoblanadi.
Amaliy tavsiyalar:
12–14 yoshli yosh taekvandochilar uchun mashg‘ulotlarni tashkil
etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar:
Yuklamaning yoshga mosligi:
Mashg‘ulotlarda yuklama intensivligi, davomiyligi va
murakkabligi yosh sportchilarning biologik va fiziologik rivojlanishiga mos tarzda belgilanishi
zarur. Har bir sportchi uchun individual yondashuv qo‘llanilishi lozim.
Portlovchi kuch va koordinatsiyani rivojlantirish:
Taekvondo sportida zarba berish,
sakrash, tezkor burilishlar uchun portlovchi kuchni oshirish muhim. Shu bois haftasiga kamida
2–3 marotaba plyometrik mashqlar, bosqichli tezlik mashg‘ulotlari o‘tkazilishi maqsadga
muvofiq.
Texnik harakatlarni bosqichma-bosqich o‘rgatish:
Ko‘p takroriy, lekin kam yuklama
bilan bajariladigan texnik mashqlar yordamida to‘g‘ri harakat stereotiplarini shakllantirish
mumkin. Harakatlar soni emas, sifatiga e’tibor berilishi kerak.
Reaksiya tezligini oshirishga qaratilgan o‘yinlar:
Mashg‘ulotlarda sport o‘yinlari
(masalan, reaksiya asosidagi o‘yinlar, juftliklarda harakatlarni takrorlash) orqali sportchilarni
faol uslubda o‘rganishga jalb qilish natijadorlikni oshiradi.
Psixologik tayyorgarlikni e’tiborsiz qoldirmaslik:
Yosh sportchilarda o‘ziga ishonch,
diqqat va motivatsiyani shakllantirish uchun mashg‘ulotlar jarayonida maqtov, rag‘bat, kichik
musobaqalar va jamoaviy mashg‘ulotlar samarali bo‘ladi.
Mashg‘ulot davomiyligini nazorat qilish:
Optimal mashg‘ulot davomiyligi 60–75
daqiqa, uning 10–15 daqiqasi umumiy qizish, 30–40 daqiqasi texnik va jismoniy tayyorgarlik,
qolgan qismi esa mashqlarni tahlil qilish va tiklanishga ajratiladi.
Raqobatbardoshlikni shakllantirish:
Musobaqa oldidan mental tayyorgarlik, strategik
yondashuvlar va raqibga moslashish qobiliyati ustida ishlash — yosh sportchilarni yuqori
darajaga olib chiqadi.
1299
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Metodologiya
(12–14 yoshli yosh taekvandochilarning maxsus jismoniy va texnik
tayyorgarligini takomillashtirish yo‘llari asosida)
Ushbu tadqiqot 12–14 yoshli yosh taekvandochilarning fiziologik, jismoniy va texnik
rivojlanish holatini chuqur tahlil qilish, ularning imkoniyatlariga moslashtirilgan mashg‘ulot
jarayonini takomillashtirish maqsadida olib borildi. Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslandi:
Empirik kuzatuvlar:
Yosh taekvandochilarning bo‘y o‘sishi, tana vazni, mushak kuchi,
yurak urish chastotasi, reaksiya tezligi kabi fiziologik ko‘rsatkichlari muntazam qayd etildi.
Shuningdek, texnik harakatlar — oyoq zarbalari, qo‘l zarbalari, kombinatsiyalar,
koordinatsion mashqlar bajarilish darajasi baholandi.
Nazariy tahlil:
Zamonaviy taekvondo metodikasi, bolalar sport fiziologiyasi va
pedagogikasi bo‘yicha ilmiy manbalar tahlil qilindi. Mavjud mashg‘ulot dasturlariga asoslanib,
yoshga moslashtirilgan metodik yondashuvlar ishlab chiqildi.
Eksperimental usul:
Yosh taekvandochilar ikki nazorat guruhiga ajratildi. Birinchi
guruh odatiy mashg‘ulotlar olib bordi, ikkinchi guruh esa takomillashtirilgan, yoshga xos
fiziologik va psixologik holatlarga mos metodika asosida shug‘ullandi. 8 hafta davomida
natijalar solishtirildi.
Statistik tahlil:
Yig‘ilgan ma’lumotlar matematik-statistik usullar yordamida tahlil
qilindi. Har bir ko‘rsatkich bo‘yicha o‘rtacha natijalar, foizli o‘zgarishlar aniqlanib, taqqoslama
tahlillar o‘tkazildi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, 12–14 yoshli yosh taekvandochilarning jismoniy va
texnik tayyorgarligini takomillashtirish uchun ularning o‘ziga xos fiziologik xususiyatlari, o‘sish
sur’atlari va psixologik holatlarini hisobga olgan metodik yondashuv zarur.
Tahlillarga asoslanib quyidagi xulosalar chiqarildi:
Taekvondo sportida 12–14 yosh davri koordinatsion, portlovchi kuch va texnik
harakatlarni samarali o‘zlashtirish uchun eng qulay bosqichdir.
Mashg‘ulotlar tuzilmasini yosh taekvandochilarning rivojlanish sur’atlariga moslashtirish
natijadorlikni oshiradi hamda jarohatlarning oldini oladi.
Texnik harakatlarni bosqichma-bosqich, ko‘p takror bilan, lekin past yuklamada o‘rgatish
texnikani mukammal egallashga olib keladi.
Rag‘batlantiruvchi muhit, murabbiyning individual yondashuvi va muntazam baholash
tizimi yosh taekvandochilarning ishtiyoqini oshiradi.
Mashg‘ulotlar davomiyligi, yuklama intensivligi va tiklanish oralig‘ining mutanosibligi
sportchilarning jismoniy salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
1300
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Mazkur metodik yondashuvlar amaliyotda qo‘llanilishi orqali yosh taekvandochilarning
sportdagi yutuqlari yanada samarali va barqaror bo‘lishi mumkinligi asoslab berildi.
REFERENCES
1.
PULATOV, LAZIZ A; SYSTEM OF PERSONALITY DEVELOPMENT IN HIGHER
EDUCATION INSTITUTIONS, Mental Enlightenment Scientific-Methodological
Journal,5,03,316-323,2024
2.
Ilhom X. Abdullayev. IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL OF GRECO-ROMAN JUNIOR WRESTLERS / MENTAL ENLIGHTENMENT
SCIENTIFIC – METHODOLOGICAL JOURNAL. ISSN: 2181-1547 (E) / 2181-6131 (P)
Vol. 5 No. 08 (2024): Vol.05, Issue08, 2024
3.
BOLTAEYV. A.A.SCIENTIFIC AND THEORETICAL ANALYSIS OF AGGRESSION
IN STUDENTS OF MIDDLE SCHOOL AGE,"Spectrum Journal of Innovation, Reforms
and Development",1,111-116,7,2023,SCIENTIFIC AND THEORETICAL ANALYSIS
OF AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE.
4.
DEVELOPMENT OF AGILITY IN FEMALE STUDENTS THROUGH BASKETBALL
GAME ELEMENTS Umida Abdulla qizi Eshmanova THE MULTIDISCIPLINARY
JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY- VOLUME-4, ISSUE-12.
5.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL TURIZMINI
RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY TURISTLARGA
AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 12. – С. 835-839.
6.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich Y. Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //International scientific
journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH. – 2024. – Т. 3.
7.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 1253-1262.
