1352
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
O'QUVCHILARDA KASB-HUNARGA BO’LGAN QIZIQISHLARINI
SHAKLLANTIRISHNI PSIXOLOGIK ASOSLARI
Abduraxmatov Sardor Saidovich
Termiz davlat pedagogika instituti Aniq va tabiiy fanlar fakulteti texnologiya yo'nalishi
2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15257651
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
o'quvchilarda kasb-hunarga mayl va qiziqish uyg'otish,
ularni shakllantirish hamda o'stirish ota-onalar bilan hamkorlikda olib borish Shaxsning
mutaxassis sifatida shakllanish jarayoni xususida qarashlar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
qiziqish, mayil, qobiliyat, kasbiy faoliyat,kasbiy etuklik.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ИНТЕРЕСА СТУДЕНТОВ К
ПРОФЕССИИ.
Аннотация.
В статье представлены взгляды на процесс формирования личности
как специалиста, привития учащимся желания и интереса к профессии, а также их
развития и воспитания совместно с родителями.
Ключевые слова:
интерес, склонность, способность, профессиональная
деятельность, профессиональная зрелость.
PSYCHOLOGICAL FOUNDATIONS OF THE FORMATION OF STUDENTS'
INTEREST IN THE PROFESSION.
Abstract.
This article presents views on the process of instilling in students a desire and
interest in the profession, their formation and development in cooperation with parents.
Keywords:
interest, inclination, ability, professional activity, professional maturity.
O'quvchilarda kasb-hunarga mayl va qiziqish uyg'otish, ularni shakllantirish hamda
o'stirish ota-onalar bilan hamkorlikda olib borilsa kutilgan natijalarga erishish mumkin.
Shaxsning mutaxassis sifatida shakllanish jarayoni xususida mualliflik qarashlari
keltirilgan. Ilgari ishlab chiqilgan shaxsning mutaxassis sifatida shakllanishi yosh xususiyati va
ish stajiga bog’liq degan qarashlardan farqli ravishda muallif tomonidan shaxsning kasbiy
mahorati bu parametrlarning funksiyasi hisoblanmasligi, aksincha individning kasbiy
shakllanishining qaysi bosqichida ekanligiga qarab aniqlanishini ko’rsatib bergan. Kasbiy
faoliyatni turli darajada o’zlashtirgan mutaxassislar haqidagi tasavvurlar,qolaversa, kasbiy
shakllanish mezonlarining tavsifi keltirib o’tilgan. Malakali kadrlar tayyorlash tizimini uzluksiz
ravishda rivojlantirish ehtiyoji va turli ishlab chiqarish sohalarida ko’p yillik ish staji bilan
faoliyat yuritayotgan shaxsning o’z imkoniyatlarini to’liq amalga oshirmasligi shaxsni har
tomonlama kasbiy faoliyatda o’zini namoyon qilishi muammosini yuzaga keltirdi.
1353
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu muammolarni hal qilmasdan turib kelgusi kasbiy faoliyatdagi muvaffaqiyatli sifatli
ta’limni va rejalashtirishni amalga oshirish mumkin emas. Bu muammoning amaliy ahamiyati
uni turli fan doiralar qatorida psixologiya doirasida ham o’rganishni muhimligini ko’rsatib berdi.
Kasbiy shakllanish jarayonini o’rganishdagi qiyinchiliklar qobiliyatlar va kasbiy
qobiliyatlarning ishni bajarishning muayyan bir usuliga asoslangan normativ faoliyatga
yo’naltirilganligidadir. Shuning uchun ham kasbiy yetuklik darajasi ajratib ko’rsatilmaydi, balki
faqatgina yosh xususiyati va mutaxassis sifatida yuritilayotgan vaqt inobatga olinadi. Shaxsning
kasbiy shakllanishi masalasi ko’pgina mualliflar tomonidan tadqiq qilingan.
Bu inson taraqqiyotida tez-tez uchraydigan jarayondir. Ko’pincha mutaxassis shaxsining
to’la tahlil qilish tushib qoladi, shaxsning kasbiy shakllanish bosqichi esa hayot yo’li bosqichi
bilan muvofiq tarzda ko’rib chiqiladi.
i
Shuning uchun vaqt doirasida qat’iy chegaralanib qoladi.
Ijtimoiy sohalarda faoliyat yurituvchi shaxsning kasbiy shakllanishini o’rganishda
insonning imkoniyatlarini to’liq ochib beruvchi sub’ekt va ijtimoiy muhit orasidagi turli ijtimoiy
aloqalar tipiga ahamiyat berish muhimdir.
Har bir ijtimoiy aloqalarning yana odamovilik va muloqotchanlik kabi kichik tiplarga
bo’linishi biz uchun muhim ahamiyatga egadir. Birinchi tipda sub’ekt o’zini topgan, o’zida va
faoliyatida o’zini o’zgartirishni xohlamasligi bilan tavsiflanadi. Ikkinchi tip esa sub’ektning
o’zini o’zi qidirishi bilan izohlanadi. Bu o’tish, oraliq holat hisoblanadi. Individ (yoki jamiyat)
bir shaklni tark etib jamiyatning boshqa yuqori darajasiga erishadi. Garmonik aloqalar uchun
sub’ekt yaxlit shaxs sifatida namoyon bo’ladi, u sub’ekt predmet tartibi - rolli niqob sharti bilan
belgilanadi. Bu yerda inson—taraqqiyotning absolyut harakati holatida bo’ladi.
Kasbiy maorif o'quvchilarga mahalliy sharoitlarning ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarini
hisobga olib, u yoki bu kasb egalariga, mutaxassislarga bo'lgan ehtiyojlarni, turli kasblardagi
professional mehnatning mazmunini
,
kasbning insonga qo'yadigan talablarini, mehnat
sharoitlarini moddiy va ma’naviy rag'batlantirish sharoitlarini, kasbni egallash mumkin bo'lgan
o'quv muassasalari turlarini ma’lum qilish, ya’ni bunda o'quvchilar turli kasblar va
ixtisosliklarning xarakteri va o'ziga xosliklari bilan tanishadilar.
Kasbiy konsultatsiya- individual xarakterga ega bo'lib, ayrim o'quvchilarga ular
egallamoqchi bo'lgan kasbning xususiyatlari va o'z imkoniyatlarini to'g'ri anglashga
ko'maklashishininazardatutadi. Kasbiy diagnostika- o'quvchilarda kasb tanlash sub’ekti shaxsini
uning ma’lum shaxs xususiyatlari tanlayotgan kasb talablariga mosligi nazarda tutiladi.
Kasbiy tanlash (saralash)- muayyan kasbni muvaffaqiyatli ravishda egallab, o'z oldiga
qo'ygan fuqarolik (xususiy) burchini yuqori saviyada ado eta biladigan shaxslarni ajrata olishdan
iborat jarayondir. Kasbiy bilimlar, shakllangan ma’lum ko'nikmalar, malakalarga asoslangan
holda tekshirish me’zonlariga suyanib, omilkorlik bilan oqilona saralash o'tkaziladi.
1354
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Kasbiy yo'nalganlik inson shaxsi yo'nalganligining bir ko'rinishi hisoblanib, bu holat
uning chuqur shaxs tuzulmalarigacha kirib boradi. Kasbiy yo'nalganlik insonning individual-
psixologik va individual-tipologik xususiyatlarigacha, uning qadriyatlar tizimiga, steriotiplariga,
qobiliyatlari va qiziqishlariga borib taqaladi. Bu maktabda, oliygohda, atrofdagilarning aytib
berishlari va o‘zining mustaqil o‘rganishlari bilan shakllanib boradi. Maktabda bolalarga kasb
bilan bog‘liq bo‘lgan tanishtirish darslarini ham tashkil etish zarur bo‘ladi. Bunda bolalar
ko‘pchilik kasblar haqida bilib oladilar va kasb tanlashlari uchun imkoniyatlar kengayadi. Ularni
yuqori sinflarga o‘tib borishlari bilan birga keyingi etaplarda qaysi kollejga va litseyga kirishlari
ham aniqroq bo‘lib boradi. Ular o‘zlari qiziqqan kasbni olishga mustaqil qarorlar qabul qilgan
holda intiladilar. Yoshlarning kasb tanlashlari maktabdan boshlanadi.
Bunga ularni tayyorlab borish zarur bo‘ladi. Buni psixolog olim Anvar Jalolov o‘zining
“Kasb qanday tanlanadi” kitobida shunday ko‘rsatib beradi. Xilma – xil va qiziqarli kasblarni
tanlashning asosiy maqsadi yaxshi yashash va yaxshi kasbni tanlash hisoblanadi. O‘zi uchun
qiziqarli bo‘lgan kasb insonni har doim o‘z ustida ishlashga, uni yaxshiroq bilishga olib keladi.
Insonda kasb tanlash jarayonini yana shu muallif quyidagicha belgilaydi. Insonda ma’lum
kasbga, uni egallashga xavas, mayil, orzu, ishtiyoq, xafsala bo‘lmasa u hech qanday kasbni
egallay olmaydi. Insondagi shu jarayonlar odamning o‘z kelajagini to‘g‘ri anglashga,
tushunishga olib keladi.
REFERENCES
1.
Adizova T.M. Psixokorrеksiya. − T.2005.
2.
Ontogenez psixologiyasi: nazariy eksperimental tahlil/E.G’oziyev; O’zr oliy v
3.
orta maxsus ta’lim Vazirligi, O’zbekiston Milliy universiteti.-T.:-Noshir, 2010.360 b.
4.
Barotov Sh.R. Ta'limda psixologik xizmat. – Buxoro, 2007.
5.
Mirashirova N. Maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik xizmat. -T.:TDPU, 2003.
6.
Nishanova Z.T. Psixologik xizmat. -T.: TDPU, 2006. - 162 b.
7.
(Metodika manbasi: Nemov R.S.Psixologiya: Ucheb.dlya
8.
stud.vissh.ped.ucheb.zavedeniy: V Z kn. – Z ye izd. – M.: Gumanitar.izd.tsentr
9.
VLADOS, 1999. – Kn. Z. Psixodiagnostika. Vvedenie v nauchnoe
10.
psixologicheskoe issledovanie s elementami matematicheskoy statistiki.
11.
E.G’oziyev, K.Mamedov Kasb psixologiyasi.-T :O’zMU, 2003
i
