1355
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
MUALLIFLIK HUQUQLARINI JAMOAVIY BOSHQARISH TIZIMINING AMALIY
MUAMMOLARI VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Arasheva Moxigul
Toshkent davlat yuridik unversiteti,
Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti,
Intellektual mulk va axborot texnologiyalar huquqi yo‘nalishi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15257663
Annotatsiya.
Mazkur maqolada mualliflik huquqlarini jamoaviy boshqarish tizimining
mavjud holati, uning amaliy faoliyatida uchrayotgan asosiy muammolar hamda ularni bartaraf
etish yo‘llari tahlil qilinadi. Jahon tajribasi asosida mualliflik huquqlari bo‘yicha kollektiv
boshqaruv tashkilotlarining samarali faoliyat yuritish modellari o‘rganilgan. O‘zbekiston
sharoitida mavjud bo‘lgan huquqiy, institutsional va iqtisodiy to‘siqlar, shuningdek, mualliflar
va huquq egalarining manfaatlarini yetarli darajada himoya qilishdagi kamchiliklar ochib
berilgan. Shuningdek, maqolada raqamli texnologiyalarni joriy qilish, shaffoflikni oshirish va
mualliflik huquqlarini yanada samarali boshqarish uchun normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
intellektual mulk, kollektiv boshqaruv tashkiloti, qonunchilik bazasi,
huquqiy himoya, raqamli texnologiyalar, litsenziyalash, mualliflik to‘lovlari.
ПРАКТИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ И ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СИСТЕМЫ
КОЛЛЕКТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ АВТОРСКИМИ ПРАВАМИ
Аннотация.
В статье анализируется современное состояние системы
коллективного управления авторскими правами, основные проблемы, возникающие в ходе
ее практического функционирования, и пути их преодоления. На основе мирового опыта
изучены модели эффективной деятельности организаций коллективного управления
авторскими правами. Раскрыты правовые, институциональные и экономические
препятствия, существующие в условиях Узбекистана, а также недостатки в
обеспечении адекватной защиты интересов авторов и правообладателей. В статье
также даны предложения и рекомендации по совершенствованию нормативной базы
внедрения цифровых технологий, повышению прозрачности и более эффективному
управлению авторскими правами.
Ключевые слова:
интеллектуальная собственность, организация коллективного
управления, законодательная база, правовая охрана, цифровые технологии,
лицензирование, роялти.
PRACTICAL PROBLEMS AND WAYS TO IMPROVE THE COLLECTIVE
MANAGEMENT SYSTEM OF COPYRIGHTS
1356
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Abstract.
This article analyzes the current state of the system of collective management of
copyright, the main problems encountered in its practical operation, and ways to overcome
them. Based on world experience, models of effective operation of collective management
organizations for copyright are studied. Legal, institutional, and economic obstacles existing in
the conditions of Uzbekistan, as well as shortcomings in adequately protecting the interests of
authors and rightholders, are revealed. The article also provides proposals and
recommendations for improving the regulatory framework for the introduction of digital
technologies, increasing transparency, and more effective management of copyright.
Keywords:
intellectual property, collective management organization, legislative
framework, legal protection, digital technologies, licensing, copyright fees.
Hozirgi zamon raqamli texnologiyalar va ommaviy axborot vositalari jadal
rivojlanayotgan davrda mualliflik huquqlarini himoya qilish masalasi dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Ijod mahsulidan adolatli tarzda foydalanish, muallifning mehnatini qadrlash va unga
tegishli daromadni ta’minlash mualliflik huquqi tizimining asosiy vazifalaridandir. Shu
maqsadda ko‘plab mamlakatlarda mualliflik va turdosh huquqlarni jamoaviy boshqarish tizimi
shakllantirilgan bo‘lib, u mualliflar huquqlarini keng ko‘lamda amalga oshirishga xizmat
qilmoqda.
Biroq, jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyati nafaqat yutuqlar, balki qator amaliy
muammolar bilan ham to‘qnash kelmoqda. Huquqlarni boshqarishdagi shaffoflik, mualliflar
bilan aloqalarning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagani, to‘lovlarni taqsimlashdagi
murakkabliklar va monitoring mexanizm-larining zaifligi ushbu sohaning takomillashtirilishini
talab qilmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida bu muammolar o‘ziga xos jihatlarga ega bo‘lib,
ularni chuqur o‘rganish va hal etish yo‘llarini ishlab chiqish muhim vazifadir.
Mazkur maqolada mualliflik huquqlarini jamoaviy boshqarish tizimining amaliy holati,
mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro
tajribalar asosida ushbu sohani rivojlantirishning istiqbollari ko‘rib chiqiladi.
Mazkur mavzuni yoritishdan asosiy maqsad — mualliflik huquqlarini jamoaviy
boshqarish tizimining huquqiy va tashkiliy asoslarini chuqur tahlil qilish, mavjud amaliy
muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq taklif va tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Shuningdek, xalqaro tajribani o‘rganish asosida O‘zbekiston sharoitida jamoaviy
boshqaruv tizimini takomillashtirishning istiqbolli yo‘llarini ko‘rsatish, mualliflik huquqlarining
real himoyasini ta’minlovchi samarali mexanizmlarni tavsiya qilish maqsad qilingan.
1357
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Mualliflik huquqlarini jamoaviy boshqarish tizimi — bu mualliflar va turdosh huquq
egalarining asarlaridan foydalanish jarayonini tartibga solish, ularga iqtisodiy manfaatlar
yetkazish va huquqlarining buzilishidan himoya qilishni ko‘zda tutuvchi tashkiliy-huquqiy
mexanizmdir. Bunday tizim, odatda, mualliflar bilan shartnomaga ega bo‘lgan jamoaviy
boshqaruvchi tashkilotlar (JBT) orqali amalga oshiriladi. Ushbu tashkilotlar asarlar litsenziyasini
beradi, ulardan tushgan daromadni yig‘ib, mualliflarga taqsimlaydi.
Bugungi kunda O‘zbekiston hamda ayrim boshqa davlatlar tajribasida mualliflik
huquqlarini jamoaviy boshqarish tizimida quyidagi asosiy muammolar mavjud:
Shaffoflikning yetishmasligi: JBTlar tomonidan yig‘ilgan mablag‘larning qanday
taqsimlanayotgani haqida mualliflar yetarli ma’lumotga ega emaslar. Bu esa ularning ishonchini
kamaytiradi.
Monitoring tizimining zaifligi: Asarlardan foydalanishni nazorat qiluvchi mexanizmlar
yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan. Ayniqsa, internetda asarlarning noqonuniy nusxalanishi holatlari tez-
tez uchraydi.
Huquqiy savodxonlikning past darajada bo‘lishi: Ko‘plab mualliflar o‘z huquqlari va
ularni qanday himoya qilish mumkinligi haqida yetarli bilimga ega emaslar.
Tashkilotlararo hamkorlikning sustligi: Davlat organlari, sud tizimi va JBTlar o‘rtasidagi
hamkorlik hali yetarlicha samarali yo‘lga qo‘yilmagan.
Raqamli muhitga moslashuvdagi muammolar: Raqamli platformalarda (YouTube,
Spotify, ijtimoiy tarmoqlar) asarlardan foydalanish bo‘yicha jamoaviy boshqaruv tizimi
hanuzgacha to‘liq shakllanmagan.
Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi taklif va chora-tadbirlarni ilgari
surish mumkin:
Normativ-huquqiy
bazani
takomillashtirish:
Mualliflik
huquqlarini
jamoaviy
boshqarishga oid qonunchilikka zamonaviy raqamli texnologiyalarni qamrab oluvchi o‘zgartirish
va qo‘shimchalar kiritish zarur.
Axborot tizimlarini joriy etish: Monitoring va hisobdorlikni oshirish maqsadida raqamli
axborot tizimlari (masalan, onlayn litsenziyalash platformalari)ni joriy etish muhim.
Mualliflar bilan bevosita ishlashni kuchaytirish: Huquqiy savodxonlikni oshirish bo‘yicha
treninglar, seminarlar tashkil etish va mualliflarga ularning huquqlari haqida doimiy ma’lumot
yetkazib borish lozim.
Xalqaro tajribani o‘rganish: GEMA (Germaniya), SACEM (Fransiya), ASCAP (AQSH)
kabi xalqaro jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining faoliyati chuqur o‘rganilib, ularning ilg‘or
tajribalari O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan holda joriy etilishi lozim.
1358
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Davlat va nodavlat tashkilotlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish: Sudlar, Adliya
vazirligi, Intellektual mulk agentligi va JBTlar o‘rtasida muvofiqlashtirilgan hamkorlik tizimi
yaratilishi zarur.
Mualliflik huquqlarini jamoaviy boshqarish tizimi zamonaviy intellektual mulk
sohasining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu tizim mualliflarning asarlardan adolatli
foyda ko‘rishi va huquqlari to‘laqonli himoya qilinishini ta’minlashga xizmat qiladi. Biroq
amaliyotda ushbu tizim faoliyatida bir qator muammolar, xususan, shaffoflikning yetishmasligi,
monitoring mexanizmlarining zaifligi, raqamli muhitga moslashishdagi qiyinchiliklar va huquqiy
savodxonlikning pastligi kabi holatlar mavjud.
Huquq egalarining tashkilotga aʼzoligi jamoaviy boshqaruv tashkilotini tavsiflovchi
muhim elementlardandir. Qolaversa, mualliflik asarlaridan ruxsatisiz foydalanish va mualliflarga
mualliflik haqini adolatli toʻlanmatyotganlik holatlarining koʻpligi muallifning mulkiy
huquqlarini jamoaviy asosda boshqarish institutini rivojlantirish zaruratining kuchayib
borayotganligidan ham dalolat beradi. Mamakatimizda oʻz yechimini kutayogan bir qancha
masalalar mavjud boʻlib, mualliflik-huquqiy munosabatlarni tartibga solish, xususan, uning
muhofazasida mualliflik huquqlarini jamoaviy boshqarish va mualliflik shartnomasi bilan
bog‘liq jarayonlarni tadqiq etish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining huquqiy
maqomini yanada mustahkamlash, ularning faoliyatini raqamlashtirish, mualliflar bilan bevosita
va ochiq aloqalarni kuchaytirish, shuningdek, xalqaro tajribalarni chuqur o‘rganib, milliy tizimga
moslashtirish zarur. Shuningdek, davlat organlari, sud tizimi va nodavlat tashkilotlar o‘rtasida
muvofiqlashtirilgan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish orqali mualliflik huquqlarini jamoaviy
boshqarish tizimining samaradorligi oshiriladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 26-apreldagi “Intellektual mulk
sohasini yanada rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-221-
son qarori //https://lex.uz/uz/docs/-59871204.Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
https://lex.uz/ru/docs/-1022944
2.
Моргунова Е.А. Авторское право: учеб. пособие/Е.Н. Моргунова; отв. ред. В.П.
Мозолин. М.: Норма, 2008. –С. 204.
3.
Yakubova I.B. Xalqaro intellektual mulk huquqi. O‘quv qo‘llanma. Toshkent davlat
yuridik universiteti nashriyoti. 2023. – 224 b.;
1359
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
4.
Yakubova I.B. Mualliflik huquqida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarishni
takomillashtirish. Monografiya. – Toshkent: “LESSON PRESS” MCHJ nashriyot uyi.
2022. – 263 b.;
