1373
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
12–14 YOSHLI SUZUVCHILARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI ASOSIDA
MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH
YO‘LLARI
Adamboyev Sulaymon Farhod o‘g‘li
Oriental universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15257738
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 12–14 yoshli yosh suzuvchilarning fiziologik
xususiyatlari tahlil qilinib, ular asosida maxsus jismoniy va texnik tayyorgarlikni
takomillashtirish usullari yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu yoshdagi
sportchilarda o‘sish sur’ati va biologik rivojlanish individual bo‘lganligi sababli,
mashg‘ulotlar yuklamasini shaxsiy yondashuv asosida rejalashtirish muhimdir. Maqolada
jismoniy va texnik tayyorgarlikni oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan tavsiyalar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Yosh suzuvchilar, fiziologik xususiyatlar, maxsus tayyorgarlik, texnik
harakatlar, jismoniy rivojlanish, koordinatsiya, chidamlilik, portlovchi kuch, sport
mashg‘ulotlari, reaksiyaviy tezlik, mashg‘ulot yuklamasi, o‘sish bosqichi, harakat faolligi,
biologik yondashuv, suzish texnikasi.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СПЕЦИАЛЬНОЙ ФИЗИЧЕСКОЙ И
ТЕХНИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ ЮНЫХ ПЛОВЦОВ 12–14 ЛЕТ НА ОСНОВЕ
ИХ ФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ
Аннататция
. В данной статье анализируются физиологические особенности
юных пловцов в возрасте 12–14 лет и предлагаются пути совершенствования их
специальной физической и технической подготовки. Результаты исследования
показывают, что в этом возрасте темпы роста и биологическое развитие имеют
индивидуальный характер, что требует персонализированного подхода к нагрузкам на
тренировках. В статье даны научно обоснованные рекомендации по повышению
эффективности физической и технической подготовки.
Ключевые слова
: Юные пловцы, физиологические особенности, специальная
подготовка, технические действия, физическое развитие, координация, выносливость,
взрывная сила, спортивные тренировки, скорость реакции, тренировочная нагрузка,
период роста, двигательная активность, биологический подход, техника плавания.
WAYS TO IMPROVE SPECIAL PHYSICAL AND TECHNICAL TRAINING OF 12-
14-YEAR-OLD SWIMMERS BASED ON THEIR PHYSIOLOGICAL
CHARACTERISTICS
1374
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Abstract.
This article analyzes the physiological characteristics of 12-14-year-old
swimmers and presents methods for improving their special physical and technical training.
The research results indicate that growth rates and biological development at this age
are highly individual, necessitating a personalized approach to training loads. The article
provides scientifically grounded recommendations aimed at enhancing the effectiveness of
physical and technical preparation.
Keywords:
Young swimmers, physiological characteristics, special training, technical
movements, physical development, coordination, endurance, explosive strength, sports
training, reaction speed, training load, growth phase, motor activity, biological approach,
swimming technique.
Kirish Qismi:
Bugungi kunda sportning turli yo‘nalishlarida, xususan, suzish
bo‘yicha yutuqlarga erishishda sportchilarning yosh bosqichidagi tayyorgarlik darajasi muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, 12–14 yosh oralig‘ida suzish bilan shug‘ullanayotgan
sportchilar organizmida yuzaga keladigan fiziologik va psixologik o‘zgarishlar ularning
jismoniy faolligiga, texnik harakatlarni o‘zlashtirishiga va musobaqalarda ishtirok etish
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu yosh davrida organizmda o‘sish sur’atlarining tezlashuvi, mushak va suyak
tizimining shakllanishi, shuningdek, markaziy asab tizimining faollashuvi sport
mashg‘ulotlarining mazmuni va uslubiga individual yondashishni talab etadi. Aynan shu
yoshda sportchilarda texnik, jismoniy va koordinatsion qobiliyatlarni shakllantirish uchun eng
optimal poydevor yaratiladi.
Ilmiy manbalarda ham ushbu bosqichdagi sportchilar uchun yuklamaning mos
darajada tanlanishi, fiziologik xususiyatlarning hisobga olinishi va motivatsion omillarning
e’tiborga olinishi yuqori natijalarga erishishda asosiy omillardan biri sifatida e’tirof etiladi.
Shu sababli, 12–14 yoshli suzuvchilarning fiziologik rivojlanish darajasini o‘rganish
va unga mos ravishda maxsus jismoniy va texnik tayyorgarlikni shakllantirish ilmiy va amaliy
jihatdan dolzarb masalalardan biridir. Ushbu maqola aynan shu muammoni yoritishga, hamda
ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Asosiy Qism (12–14 yoshli suzuvchilarning fiziologik xususiyatlari asosida)
1. O‘sish va somatik rivojlanish.
12–14 yoshdagi suzuvchilarning jismoniy
rivojlanishi fiziologik jihatdan muhim bosqichga to‘g‘ri keladi. Bu davrda bolalar
organizmida tezlashtirilgan o‘sish jarayoni – ya’ni o‘sish spurti boshlanadi. O‘g‘il bolalarda u
odatda 13–14 yoshda, qiz bolalarda esa 11–13 yoshda kuzatiladi.
1375
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Suyak to‘qimalari bu yoshda intensiv o‘sadi, biroq yetarli mustahkamlikka ega
bo‘lmagani sababli, ayniqsa suzish sportida suzish tezligi, energiya sarfi va uzluksiz davom
etadigan yuklamalarda jarohatlanish xavfi ortadi. Shu bois bu bosqichda mashg‘ulotlar
ehtiyotkorlik bilan, fiziologik imkoniyatlarga mos holda tashkil etilishi lozim.
Muskul massasining hajmi ortadi, lekin portlovchi kuch, muvozanat va koordinatsiya
kabi murakkab jismoniy qobiliyatlar hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Suzish sporti uchun
texnik tayyorgarlikni asta-sekinlik bilan olib borish, murakkab harakatlarga tayyorlash muhim
hisoblanadi.
2. Mushak kuchi va chidamlilik.
Suzish sportida mushak kuchi va chidamlilik asosiy
harakat faoliyatlarini belgilovchi omillardandir. 12–14 yoshdagi suzuvchilarda mushaklar
massasining tana og‘irligiga nisbatan ulushi hali past bo‘lishiga qaramasdan, bu ko‘rsatkich
yil sayin ortib boradi.
Statik kuchga qaraganda dinamik kuch tezroq rivojlanadi, bu esa suzishdagi tezkor
zarbalar, suvda harakatlanish va chidamlilik uchun juda muhimdir. Mashg‘ulotlarda
chidamlilikni rivojlantirish bilan birga yurak-qon tomir tizimi holatiga ham e’tibor berish
zarur, chunki bu yoshda u hali mukammal darajada moslashmagan bo‘ladi.
Mashg‘ulotlar aerob (kislorodli) va anaerob (kislorodsiz) imkoniyatlarga mos tarzda
rejalashtirilsa, sportchilarning umumiy jismoniy holati sezilarli darajada yaxshilanadi.
3. Koordinatsiya va tezkorlik
Koordinatsiya suzish sportida texnik va taktik
harakatlarni aniq va samarali bajarishning asosi hisoblanadi. 12–14 yoshda harakatni
boshqarish, muvozanatni saqlash, fazoviy orientatsiya, reaksiya tezligi kabi qobiliyatlar faol
rivojlanadi. Bu yosh davri koordinatsion qobiliyatlarni shakllantirish uchun eng qulay bosqich
hisoblanadi.
Suzuvchilar uchun bu jarayonda harakatlar ketma-ketligini tushunish, o‘z vaqtida
bajarish va tez o‘zgaruvchan holatlarga moslasha olish muhimdir. Shu sababli
mashg‘ulotlarda texnik elementlar bilan bir qatorda, tezkorlik va harakatni boshqarish
qobiliyatlariga alohida e’tibor qaratilishi lozim.
4. Psixofiziologik xususiyatlar
Suzish sportida yosh sportchilarning ruhiy-irodaviy
tayyorgarligi ularning texnikasi va musobaqaviy ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
12–14 yoshda sportchilarda o‘ziga ishonch endigina shakllanadi, va bu davrda ular ko‘p
hollarda murabbiyning fikr-munosabatlariga bog‘liq bo‘lib qoladilar.
Mashg‘ulotlarda ijobiy rag‘bat, motivatsion muhit va individual yondashuv
sportchilarning texnik ko‘nikmalarini chuqur o‘zlashtirishiga va musobaqalarda psixologik
barqarorlikni ta’minlashiga xizmat qiladi.
1376
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
5. Mashg‘ulot davomiyligi va yuklamaning individualizatsiyasi.
Suzish sportida
mashg‘ulotlar davomiyligi 12–14 yoshdagilar uchun 60–75 daqiqani tashkil etishi maqsadga
muvofiq. Mashg‘ulotlar shaxsiy rivojlanish sur’ati, biologik yoshi va sog‘lig‘i darajasiga
qarab rejalashtirilishi lozim. Haddan tashqari yuklamalar organizmga ortiqcha zo‘riqish olib
kelib, o‘sish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois bosqichma-bosqich yuklama
berish, har bir sportchining individual imkoniyatlarini inobatga olish, dam olish intervallarini
to‘g‘ri taqsimlash va texnik-taktik mashqlarni muvozanatli tarzda qo‘llash muhim
hisoblanadi.
Amaliy Tavsiyalar:12–14 yoshli suzuvchilar uchun mashg‘ulotlarni tashkil etish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar:
Yuklamaning yoshga mosligi:
Mashg‘ulotlarda yuklama intensivligi, davomiyligi va
murakkabligi yosh sportchilarning biologik va fiziologik rivojlanishiga mos tarzda
belgilanishi zarur. Har bir sportchi uchun individual yondashuv qo‘llanilishi lozim.
Portlovchi kuch va koordinatsiyani rivojlantirish:
Suzishda zarba berish, suzish
tezligini oshirish va tezkor burilishlar uchun portlovchi kuchni oshirish muhim. Shu bois
haftasiga kamida 2–3 marotaba plyometrik mashqlar, bosqichli tezlik mashg‘ulotlari
o‘tkazilishi maqsadga muvofiq.
Texnik harakatlarni bosqichma-bosqich o‘rgatish:
Ko‘p takroriy, lekin kam
yuklama bilan bajariladigan texnik mashqlar yordamida to‘g‘ri harakat stereotiplarini
shakllantirish mumkin. Harakatlar soni emas, sifatiga e’tibor berilishi kerak.
Reaksiya tezligini oshirishga qaratilgan o‘yinlar:
Mashg‘ulotlarda sport o‘yinlari
(masalan, reaksiya asosidagi o‘yinlar, juftliklarda harakatlarni takrorlash) orqali sportchilarni
faol uslubda o‘rganishga jalb qilish natijadorlikni oshiradi.
Psixologik tayyorgarlikni e’tiborsiz qoldirmaslik:
Yosh sportchilarda o‘ziga
ishonch, diqqat va motivatsiyani shakllantirish uchun mashg‘ulotlar jarayonida maqtov,
rag‘bat, kichik musobaqalar va jamoaviy mashg‘ulotlar samarali bo‘ladi.
Xulosa:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, 12–14 yoshli yosh suzuvchilarning jismoniy va
texnik tayyorgarligini takomillashtirish uchun ularning o‘ziga xos fiziologik xususiyatlari,
o‘sish sur’atlari va psixologik holatlarini hisobga olgan metodik yondashuv zarur.
Tahlillarga asoslanib quyidagi xulosalar chiqarildi: Suzish sportida 12–14 yosh davri
koordinatsion, portlovchi kuch va texnik harakatlarni samarali o‘zlashtirish uchun eng qulay
bosqichdir. Mashg‘ulotlar tuzilmasini yosh suzuvchilarning rivojlanish sur’atlariga
moslashtirish natijadorlikni oshiradi hamda jarohatlarning oldini oladi.
1377
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Texnik harakatlarni bosqichma-bosqich, ko‘p takror bilan, lekin past yuklamada
o‘rgatish texnikani mukammal egallashga olib keladi.
REFERENCES
1.
Yusupov, F.
(2016).
Sportchilarni suzish bo'yicha tayyorlash metodikasi
. – Toshkent:
Sport adabiyoti.
2.
Toshpulatov, S.
(2015).
Suzishda musobaqalarga tayyorgarlik: fiziologik va metodik
asoslar
. – Toshkent: O‘zbekiston sport nashriyoti.
3.
PULATOV, LAZIZ A; ,SYSTEM OF PERSONALITY DEVELOPMENT IN HIGHER
EDUCATION INSTITUTIONS,Mental Enlightenment Scientific-Methodological
Journal,5,03,316-323,2024
4.
Ilhom X. Abdullayev. IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL
OF
GRECO-ROMAN
JUNIOR
WRESTLERS
/
MENTAL
ENLIGHTENMENT SCIENTIFIC – METHODOLOGICAL JOURNAL. ISSN: 2181-
1547 (E) / 2181-6131 (P) Vol. 5 No. 08 (2024): Vol.05, Issue08, 2024
5.
BOLTAEYV.
A.A.SCIENTIFIC
AND
THEORETICAL
ANALYSIS
OF
AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE SCHOOL AGE,"Spectrum Journal of
Innovation,
Reforms
and
Development",1,111-116,7,2023,SCIENTIFIC
AND
THEORETICAL ANALYSIS OF AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE.
6.
DEVELOPMENT
OF
AGILITY
IN
FEMALE
STUDENTS
THROUGH
BASKETBALL GAME ELEMENTS Umida Abdulla qizi Eshmanova THE
MULTIDISCIPLINARY
JOURNAL
OF
SCIENCE
AND
TECHNOLOGY-
VOLUME-4, ISSUE-12.
7.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 835-839.
8.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich
Y. Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI
//International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH. – 2024. – Т. 3.
9.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 1253-1262.
