1441
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
POYKEND QO‘RG‘ONIDAN TOPILGAN TEMIR BUYUMLAR
O‘.N. Hakimova
Buxoro davlat universiteti 2-kurs arxeologiya mutaxasisligi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15267886
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Buxoro vohasining eng qadimgi shaharlaridan biri
Poykend qo’rg’onida olib borilgan arxeologik ekspeditsiya va unda topilgan temir buyumlar,
ularning restavratsiyasi masalalari ilmiy tahlilga tortilgan.
Kalit so’zlar:
Paykend, Amul, Amudaryo, Yevroosiyo, Turkiston, Xorazm, Toxariston,
Yaqin Sharq, Hindiston, Buxoro, Zarafshon, O‘zbekiston, Ermitaj, Shohnoma.
IRON ITEMS FOUND IN THE POYKEND FORTRESS
Abstract.
This article presents a scientific analysis of the archaeological expedition
conducted in the Poykend fortress, one of the oldest cities of the Bukhara oasis, and the iron
items found there, as well as the issues of their restoration.
Keywords:
Paykend, Amul, Amu Darya, Eurasia, Turkestan, Khorezm, Tokharistan,
Middle East, India, Bukhara, Zarafshan, Uzbekistan, Hermitage, Shahnameh.
ЖЕЛЕЗНЫЕ ИЗДЕЛИЯ, НАЙДЕННЫЕ В КРЕПОСТИ ПОЙКЕНД
Аннотация.
В статье представлен научный анализ археологической экспедиции,
проведенной в крепости Пойкенд, одном из древнейших городов Бухарского оазиса, и
найденных там железных предметов, а также вопросы их реставрации.
Ключевые слова:
Пайкенд, Амуль, Амударья, Евразия, Туркестан, Хорезм,
Тохаристан, Ближний Восток, Индия, Бухара, Зарафшан, Узбекистан, Эрмитаж,
Шахнаме.
Poykend – G‘arbiy Sug‘diyonaning qadimiy shahri. Bu yerda 1981-yildan beri Davlat
Ermitaji va O‘zbekiston Arxeologiya institutining Buxoro arxeologik ekspeditsiyasi ishlab
kelmoqda. Qa’ladagi eng muhim obyekt Olov ibodatxonasidir. Uning atrofida temir va
bronzadan yasalgan ko‘plab qurol-aslaha va o‘q-dorilar topilgan. 2023-yilda ular qa’laning
shimoli va janubidagi antik va ilk o‘rta asr qatlamlarida topildi. Topilmalar orasida turli xildagi
temir akinak xanjarlar, uch patli o‘q uchilari, nayza uchi, kamon uchun suyak plastina, kamar
qadag‘ich, uzuklar, shuningdek, bezakli temir dubulg‘aning yonoq qismi bor edi. Barcha
topilmalar dala sharoitida quruq tozalandi va kimyoviy yo‘l bilan mahkamlandi. Quyidagi
materiallar ishlatildi: 646 erituvchisi, ksilol, atseton va 2% dan 15% gacha PBMA. Buyumlar
planshetga joylashtirilib, qayta ishlash va hujjatlashtirish uchun bazaga yetkazildi. Keyinchalik
restavratsiya kompress, kimyoviy va mexanik tozalash yo‘li bilan davom ettirildi. Topilmalar
Buxoro davlat arxitektura-san’at muzey-qo‘riqxonasiga topshiriladi.
1442
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Poykend (Paykand) – O‘zbekistonda, Buxoro vohasining janubi-g‘arbiy chegarasida
joylashgan qadimiy shahar bo‘lib, tarixiy-arxeologik adabiyotlarda G‘arbiy Sug‘diyonaga
mansub deb ko‘rsatiladi. Shahar xarobalari Zarafshon daryosining quyi oqimida, Buxoro
poytaxtidan ikki karvon yo‘li va Amudaryodagi qadimiy kechuv – Amyuldan yana ikki karvon
yo‘li masofada joylashgan. Bu Yevroosiyo yo‘llaridagi muhim tugunlardan biri bo‘lib, bu yerda
Xitoydan Sharqiy Turkiston va Transoksiana orqali Yaqin Sharqqa va Buyuk dashtdan Xorazm
va Toxariston orqali Hindistonga olib boruvchi savdo yo‘llari tutashgan.
O‘rta asr mualliflari Poykend haqida ko‘p yozishgan, uning Buxorodan qadimiyroq
ekanini ta’kidlashgan (Narshaxiy). “Shohnoma”ga (Firdavsiy) ko‘ra, Eron va Turon hokimi,
afsonaviy Eron shohi Faridun Paykendda (Kunduzda) qadimiy olov ma’badlaridan birini qurgan.
Bu Zarafshonning quyi oqimidagi vohalar (G‘arbiy Sog‘diyona) bilan Eron (Sharqiy
Xuroson) o‘rtasidagi qadimiy aloqalar va Poykendning mintaqada zardushtiylikning
tarqalishidagi ahamiyatining dalilidir.
1981-yildan beri Paykendda Davlat Ermitaji va O‘zbekiston Arxeologiya institutining
Buxoro arxeologiya ekspeditsiyasi ish olib bordi. Poykendda o‘tgan asrning 90-yillaridagi eng
muhim kashfiyot qa’laning shimoli-g‘arbidagi Olov ma’badi ibodatxonalari bo‘ldi.
Poykend qa’lasidagi ma’bad xazinasi bilan bog‘liq ko‘plab topilmalar uning
chegaralarida topilgan ko‘rinadi. Shimolda – ular inshootlar pollari orasidagi to‘ldirmalardan,
janubda esa maxsus chuqurlar – botroslardan topilgan (MBAE. XIII-son; MBAE. XIV-son.
2023-yilgi mavsumdagi ishlarning asosiy vazifasi qa’la-qo‘rg‘onning dastlabki faoliyat
bosqichlarini o‘rganish edi. Shuningdek, kechki antik davr va ilk o‘rta asrlarga oid inshootlar
ham o‘rganildi.
Buxoro ekspeditsiyasining bu yilgi qazishmalarida topilgan buyumlar uchta joydan:
ikkitasi – qa’laning shimoliy qismidan va bittasi – janubdan topilgan. Qa’la devori va milodiy IV
asrga mansub IV davr o‘q otish yo‘lagi ostida, shimoli-g‘arbiy burchakda, miloddan avvalgi I
asrlar – milodiy I asrlarga oid, VI davrning 1-bosqichiga mansub yo‘lak topildi. Uning
to‘ldirmasida, 1-pol ustida temir xanjarlar va o‘q uchi topildi. Qilichsimon xanjarlarda qilich
gardi va dastasi yo‘q, uch patli o‘q uchi esa salgina pastga egilgan patlarga ega bo‘lib, milodiy I
asrlarga mansub. Bu davrlash keramika topilmalari bilan tasdiqlanadi.
Shuningdek, qurol-aslaha qa’laning shimoliy qismidagi 3-raqamli minora – eng sharqiy
minora tashqarisidagi IV qurilish davri ostidagi qatlamlarni o‘rganish uchun qazilgan
transheyada ham topilgan. Topilmalar miloddan avvalgi I asrlarga mansub VI qurilish davrining
2-bosqichiga ham tegishli. Eng qiziqarlisi keng tig‘li, yirtqich qushlar yoki grifonlarning
stillashtirilgan boshlari shaklidagi qilich gardi va shoxli dastali xanjardir.
1443
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shuningdek, qilich gardi va dastasiz xanjarlar, harakatlanuvchi tilli qadama va bir qator
temir uzuklar va halqalar ham bor, ular olov ma’badiga tez-tez qurbonlik qilingan bo‘lishi
mumkin. Davrlash keramika kompleksi bilan tasdiqlanadi.
2023-yilgi mavsumda qurol-yarog‘ topilgan uchinchi joy "rasmli yo‘lak" deb nomlangan.
Bu yerda 1999-yilda milodiy VIII asr boshlariga oid birinchi qurol to‘plami topilgan edi.
Ikkinchi topilmalar kompleksi ham keyingi ilk o‘rta asr davriga oid qatlamdan topilgan,
unda Asbar tangasi (milodiy VI-VII asrlar) topilgan. U nayza uchi, o‘qlar, kamon uchun suyak
qoplama, turli o‘lchamdagi sovut plastinalari, temir uzukdan iborat. Ko‘plab o‘qlarning
dumchalari .Qilichsimon xanjarlar ham ko‘p. Barcha buyumlar antik davrlarga mansub. Eng
qiziqarli topilma dekorativ bezatilgan dubulg‘aning yonoq qismi bo‘lib, uni restavratsiya qilish
uchun katta kuch talab etiladi. Barcha narsalar antik davr – milodiy I asrlarga mansub.
Yana bir kichik topilmalar kompleksi olov ma’badi hovlisidan topilgan, deb taxmin
qilinadi. U asosan sovut plastinalari va o‘q uchilaridan iborat, bittasi, ehtimol, arbaletdan bo‘lgan
. Ular antik davrdan ilk o‘rta asrlargacha bo‘lgan davrlarga mansub.
Eng so‘nggi qurol – “tirgovchi” katta ikki patli lavr bargi shaklidagi o‘q uchi. U Paykend
qa’lasida XVI asrga qurilgan uyning badrabida topilgan. Dala sharoitida buyumlar dastlabki
restavratsiyadan o‘tkazildi: quruq tozalash va skalpel, cho‘tka, pipetka, pinset va h.k. yordamida
kimyoviy mahkamlash. Mahkamlash uchun quyidagi reaktivlar va polimerlar qo‘llanildi: 646
eritgichi, ksilol, atseton va 2% dan 15% gacha PBMA. Mahkamlangandan so‘ng, buyumlar
planshetga o‘tkazilib, keyingi qayta ishlash va ilmiy qayd etish uchun bazaga yetkazildi.
Keyinchalik tozalash va konservatsiya kompress, kimyoviy va mexanik tozalash
yordamida davom ettirilib, topilmalar Buxoro tarixiy-madaniy muzey-qo‘riqxonasining muzey
fondiga topshirish uchun tayyorlandi.
REFERENCES
1.
Мирзааҳмедов Д.Қ., Омельченко А.В., Горин А.Н., Мокробородов В.В., Иванов Г.П.,
Холов Д.О., Собиров Н.Д., Тойиров Р.М., Сапаров Н.Ж., Смирнова Л.О., Кулиш
А.В., Торгоев А.И. Пайкендда 2013-2014 йилларда олиб борилган қазишма ишлари
ҳақида ҳисобот. СПб., 2016.
2.
Бухоро археология экспедицияси материаллари. XIV сон / Мирзааҳмедов Д.Қ.,
Омельченко А.В., Холов Д.О., Горин А.Н., Собиров Н.Д., Собиров Н.Д., Тойиров
Р.М., Кий Е.А., Мирзааҳмедов С.Д., Торгоев А.И., Сапаров Н.Ж., Кулиш А.В.,
Викторова О.С. Пайкендда 2015-2016 йилларда олиб борилган қазишма ишлари
ҳақида ҳисобот. СПб., 2018.
1444
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
3.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
4.
Asror o’g’li A. A. History of Afghanistan-Bukhara Relations in the Process of
Incorporation of Bukhara Emirate into Russian Customs System //American Journal of
Social and Humanitarian Research. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 339-342.
5.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS OF
INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
6.
Ahmadov A.
XX ASR BOSHLARIDA
BUXORO VA AFG’ONISTON
EMIGRATSIYASI VA REMIGRATSIYASI //Modern Science and Research. – 2025. – Т.
4. – №. 1. – С. 842-845.
7.
Ahmadov A. BUXORO AMIRLIGIDAGI AFG’ONLAR: HAYOTI VA FAOLIYATI
XUSUSIDA //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 2. – С. 1304-1308.
8.
Шарипова Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АНГЛИЦИЗМОВ В РАЗНЫХ ЖАНРАХ СМИ
//Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 57-59.
9.
Sharipova N. IMPROVING THE METHODOLOGY OF DEVELOPING DESIGN
SKILLS IN STUDENTS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С.
578-583.
