1573
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
KO‘RISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILADIGAN
PEDAGOGIK ISHLAR
Mirzayeva Arofat Abduhalilovna
Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti
“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi.
Muxammadjonova Iroda Iskandar qizi
Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15271725
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilanolib boriladigan
pedagogik ishlar mazmuni, maqsadi va metodlari yoritilgan. Maxsus pedagogika sohasi
doirasida ko‘rish imkoniyati cheklangan bolalarning individual xususiyatlari, psixofiziologik
holati va ularni o‘qitish-tarbiyalash jarayonidagi yondashuvlar tahlil qilingan. Ko‘rishida
nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan pedagogik ishlarning mazmun-mohiyati, ularni
ijtimoiy hayotga moslashtirishdagi muhim jihatlar, ta’lim-tarbiya jarayonida qo‘llaniladigan
metod va vositalar yoritilgan. Shuningdek, maxsus pedagogik yondashuvlar va inklyuziv ta’lim
sharoitlarida yaratiladigan imkoniyatlar haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta`lim, nuqson, ko`zida nuqsoni bor bolalar, sezgi sensori,
analizator, maxsus ta`lim, individual yondashuv, pedagogik metodlar, reabilitatsiya,
moslashtirilgan dasturlar, sensor rivojlanish.
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ РАБОТА С ДЕТЬМИ С НАРУШЕНИЯМИ ЗРЕНИЯ
Аннотация.
В данной статье раскрывается содержание, цель и методы
педагогической работы с детьми с нарушением зрения. В рамках специальной педагогики
анализируются индивидуальные особенности, психофизиологическое состояние детей с
ограниченными возможностями зрения, а также подходы в процессе их обучения и
воспитания. Освещается суть педагогической работы с такими детьми, важные
аспекты их социальной адаптации, методы и средства, применяемые в образовательном
процессе. Также рассматриваются специальные педагогические подходы и возможности,
создаваемые в условиях инклюзивного образования.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, нарушение, дети с нарушением зрения,
сенсорное восприятие, анализатор, специальное образование, индивидуальный подход,
педагогические методы, реабилитация, адаптированные программы, сенсорное развитие.
PEDAGOGICAL WORK WITH CHILDREN WITH VISUAL IMPAIRMENTS
1574
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Abstract.
This article highlights the content, objectives, and methods of pedagogical work
with children who have visual impairments. Within the scope of special pedagogy, the individual
characteristics and psychophysiological conditions of children with limited vision, as well as the
approaches used in their education and upbringing, are analyzed. The essence of pedagogical
activities carried out with visually impaired children, key aspects of their social adaptation, and
the methods and tools applied in the educational process are discussed. Furthermore, the article
explores special pedagogical approaches and the opportunities created within the framework of
inclusive education.
Key words:
inclusive education, impairment, children with visual disabilities, sensory
perception, analyzer, special education, individual approach, pedagogical methods,
rehabilitation, adapted programs, sensory development.
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar — bu to‘liq yoki qisman ko‘rish qobiliyatini
yo‘qotgan, maxsus ta’lim va tarbiya sharoitlariga muhtoj bo‘lgan shaxslardir. Mazkur toifadagi
bolalar uchun ta’lim jarayoni maxsus metodikalar asosida tashkil etilishi lozim. Pedagogik
ishlarbolaning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda, uning aqliy, jismoniy va ijtimoiy
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratiladi.Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda
individual yondashuv asosiy o‘rinda turadi.
Ushbu bolalar ko‘pincha atrof-muhitni eshitish, teginish, hid bilish orqali idrok etadilar.
Shu sababli sensor rivojlanishni rag‘batlantiruvchi mashg‘ulotlar — maxsus quloq bilan
idrok qilish, Braille yozuvi, relyefli tasvirlar, audiomateriallardan keng foydalaniladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga
ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2020-yil 13-
oktabrdagi PQ-4860-sonli qarori hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni
tasdiqlash to‘g‘risida” 2021-yil 12-oktabrdagi 638-sonli qarorlariga muvofiq birinchi marta
2021-2022-o‘quv yilidan boshlab zamonaviy alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bolalar uchun
qulayumumta’lim maktablariga qabul qilish boshlandi. Hozirgi XXI asrga kelib inklyuziv
ta`limda taxsil olayotgan bolalarga juda ham katta e`tibor qaratilmoqda. Ular ham o`qishga haqli.
Hamma bolalar kabi umum ta`lim maktablarida o`qigisi, tengdoshlari bilan birga dars
jarayonlarida faol qatnashishni hohlaydi. Bu imkoniyat ularda bor. Ularning harakati
tirishqoqligi boshqa sog`lom bolalar uchun juda katta mativatsiya beradi. Inklyuziv taʼlim
alohida ta’limga ehtiyoji bor bo‘lgan bolalarga quydagi imloniyatlarni beradi:
- oʻz harakatlari orqali imkoniyatlarini oʻzi uchun kashf etadi;
1575
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
- hamkorlikda tengdoshlari bilan erkin ishlash imkoniyati, darslarda mustaqil fikr
bildirish, faoliyat yuritish imkonini beradi;
-tengdoshlariga nisbatan dunyoqarashi kengayadi, hayotiy tajribasi oshadi;
-oʻqishga boʻlgan ehtiyoji va qiziqishlari ortib boradi;
-ilgari ota-onalariga ham sezilmagan imkoniyatlari ochiladi;
-yotsirash, yakkalanish kabi xususiyatlari yoʻqoladi;
inklyuziv taʼlim sogʻlom bolalar hayotiga ta`siri quydagicha;
-oʻzlariga oʻxshamagan tengdoshlari, ularning hayoti, ehtiyojlarini his qiladilar;
-tengdoshlariga nisbatan gʻamxoʻrlik hissi uygʻonadi;
-ularni qoʻllab-quvvatlash, yordam berishga intilish–insonparvarlik hissi tarbiyalanadi;
-oʻquvchilarda atrofdagi imkoniyati cheklangan insonlarga, pozitiv munosabat, oʻzaro
hurmat tarbiyalanadi;
-oʻquvchilarda bagʻrikenglik hissi shakllanadi;
Inklyuziv ta’lim ishtirokchilari o‘rtasida hamkorlik:
Maktabgacha ta’lim tarbiyachisi yoki boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
Maxsus pedagog, Psixolog, Ota-ona.
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning jamiyatga moslashuvi, kundalikhayotga
tayyorlanishida muhim. Reabilitatsiya ishlari doirasida quyidagilar amalga oshiriladi: makon va
yo‘nalish bo‘yicha harakatlanishga o‘rgatish; kundalik hayotda o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish
ko‘nikmalarini shakllantirish; muloqot va ijtimoiy muhitga moslashish bo‘yicha treninglar.
Ko‘rish nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun: Braille yozuvi;audio kitoblar va audio vizual
qurilmalar; maxsus didaktik materiallar; informatsion-kommunikatsion texnologiyalar (ekran
o‘qish dasturlari, ovozli kompyuterlar) keng qo‘llaniladi.Bu vositalar bolalarning mustaqil bilim
olishiga, o‘z fikrini bayon etishiga yordam beradi. Bugungi kunda O‘zbekistonda inklyuziv
ta’lim tizimi keng joriy etilmoqda. Bunda ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar sog‘lom bolalar
bilan birgalikda ta’lim oladi. Bu holat ularning ijtimoiylashuvi, teng imkoniyatga ega bo‘lishi va
jamiyatda o‘z o‘rnini topishida katta ahamiyat kasb etadi.
“Inklyuziv ta’lim” - “Barcha bolalarning turli xil ehtiyojlarini qondirish va ularga javob
berish jarayoni, ta’limda, madaniyat va jamiyatda ishtirok etishni quvvatlash, ta’limdan va
ta’limdan chetlatishni kamaytirish” ta’lim olish uchun keng imkoniyatlarni ta’minlash hamda
barcha bolalarning individual xususiyatlaridan, oldingi yutuqlaridan, tili, madaniyati, ota-
onalarning ijtimoiy va iqtisodiy holatidan qat’iy nazar ta’limda muvaffaqiyatga erishishi uchun
zarur shart sharoitlarni yaratishdir. Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlash – murakkab
va mas’uliyatli jarayon bo‘lib, u alohida yondashuv, maxsus bilim va ko‘nikmalarni talab qiladi.
1576
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bunday bolalarning jismoniy, aqliy va emotsional rivojlanishi ularning atrof-muhitni
qanday idrok qilishi bilan bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun pedagogik faoliyatda ular uchun
qulay, individual sharoitlar yaratish muhim hisoblanadi. Jamiyatda har bir bola to`laqonli ta`lim
va tarbiya lish huquqiga ega. Ko`rishda nuqsoni bor bolalar ham jamiyatda faol ishtirok etishlari,
bilim olishlari va mustaqil hayotga tayyor bo`lishlari lozim. Bunday bolalar bilan olib
boriladigan pedagogik ishlar o`ziga hoslikka ega bo`lib o`qtish va tarbiyalash jarayonida maxsus
pedagogik ishlar. Har qanday bilish dastlab oddiy sezgilardan boshlanadi. O`zimizni tilda
aytadigan bo`lsak sezgilarimiz bizni borliq bilan bog`lab turuvchi vosita. Hayotimizda
bo`ladigan jarayonlar ko`rish, eshitish, hid bilish, ta`m bilish, teri sezgilari va boshqalar bizning
sezgi bilimlarimizga asos bo`la oladi. Insonning sensor tuzilishi insonning tarixiy ijtimoiy
tarqaqqiyoti davomida shakillanib uning hayot va faoliyat mazmunini belgilaydi. Ko`rish timi
boshqa analizatorlardan ustun turadi. 1880-yillardan boshlab tiflopsixologik tadqiqotlarda sezish
chegaralarini o'rganish boshlangan edi. Ko'rishda nuqsoni bo'lgan bolalarda psixik jarayonlar
xususiyatlari turg'undir. L.S.Vigotskiyning anomal rivojlanishning murakkab strukturasi
haqidagi g'oyasi Rossiya defektologiya va tiflopedagogikasida, jumladan, R.M.Boskis (1963);
I.M. Solovyov (1956); M.l.Zemsova (1956); V.S.Sverlov (1949) va boshqalarning ishlarida
rivojlantirildi. Bu ko'p jihatdan keyingi yillarda butun dunyoda kuzatilayotgan ko'rishda nuqsoni
bo'lgan shaxslar tarkibining o'zgarishi bilan bog'liq. Qisman yoki zaif ko'ruvchilardagi sezgi
chegaralari o‘ziga xosligi bilan, nuqson chuqurligi bilan, uzviy bog‘liqligi bilan ajralib turadi.
Ko'rishida nuqsoni boigan shaxsni, uning faolligi, ishchanlik qobiliyatini shakllantirish
juda murakkab jarayon bo‘lib, hosil bo`ladigan individual psixologik tizim turi, shakli va sifatini
belgilaydigan ham ichki, ham tashqi xarakterdagi katta miqdordagi turlicha ta’sirlar, ularning
murakkab hamkorligiga bogiiq. Uning shakllanishiga ta’sir etish uchun ko‘rish buzilganda
yuzaga keladigan psixik tuzilmalarning xususiyatlarini hisobga olish zarur. Psixik jarayonlar
qanchalik ko‘p va nozik farqlansa (differensiatsiyalansa) va ularning kechish tushunarli boisa,
bola ma’naviyati va psixik rivojlanishi, shuningdek, uning xulqi darajasi shuncha yuqori boiadi,
qolaversa, shaxsning shakllanishi tashqi olam ta’siri bolaning ichki holatiga adekvatligiga bogiiq.
Agar bu o‘rab turgan olam psixik rivojlanish va qobiliyatlarni kengaytirish shartlariga
muvofiq kelmasa, bolaning genetik strukturasida berilgan xossalar rivojlana, namoyon boia va
kengaya olmaydi.
Tiflopedagogika – bu ko‘rishida nuqsoni bor bolalarni o‘qitish va tarbiyalash bilan
shug‘ullanuvchi maxsus pedagogika sohasi hisoblanadi. Mazkur soha nafaqat ko‘rish nuqsonini
bartaraf etishga emas, balki uning o‘rnini bosuvchi hissiy va intellektual imkoniyatlarni
rivojlantirishga qaratilgan. Tiflopedagogik yondashuvlar bolalarning idrok, nutq, xotira, tafakkur
kabi psixik jarayonlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
1577
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ko‘rishda nuqsoni bor bolalar bilan ishlashda quyidagi asosiy pedagogik yo‘nalishlar
ajratiladi:
- didaktik yondashuv: O‘quv materiallari oddiy ko‘ruvchilar uchun emas, balki maxsus
formatda – taktil (teginish asosidagi), audiovizual, Braille yozuvi orqali taqdim etiladi;
- individuallashtirish: Har bir bola uchun alohida rivojlanish xaritasi tuzilib, uning
ehtiyojlari, salohiyati va nuqson darajasiga qarab mashg‘ulotlar olib boriladi;
- ijtimoiylashtirish: Bolaning jamiyatga moslashuvi, jamoada erkin fikr bildirishi va
mustaqil qaror qabul qilishiga yo‘naltiriladi.
Pedagogik ishlar davomida quyidagi metod va vositalardan foydalaniladi:
- braille yozuvi va tegishli o‘quv qurollari;
- ovozli darsliklar, elektron kitoblar;
- kompyuter texnologiyalari yordamida vizual informatsiyani eshitish orqali qabul qilish
imkoniyati;
- Sensor rivojlantiruvchi vositalar (shakl, tovush, harorat ajratish vositalari);
- Psixologik-pedagogik diagnostika asosida tuzilgan mashg‘ulotlar.
Ko‘rishida muammosi bo‘lgan bolalar ko‘ruv o‘tkirligiga ko‘ra 2 turga bo‘linadi:
1. Total ko‘rlar - ko‘rish o‘tkirligi 0 bo‘lgan bolalar Brayl tizimidagi yozuv asosida
o‘qiydi va yozadilar.
2. Qisman ko‘rlar, ko‘rish o‘tkirligi 0,05 gacha bo‘lgan bolalar saqlangan ko‘rish
imkoniyatidan foydalanib oddiy yozuvda o‘qish va yozishi mumkin.
Zaif ko‘ruvchilar ko‘rish o‘tkirligiga ko‘ra quyidagicha turga bo‘linadi:
1.Ko‘ruv o‘tkirligi 0, 05 dan 0, 1 gacha;
2.Ko‘ruv o‘tkirligi 0, 1 dan 0, 2 gacha;
3.Ko‘ruv o‘tkirligi 0, 2 dan yuqori 0, 4 gacha.
Ko‘zi ojiz bolalar darsda o‘quv materialni asosan taktil sezish va eshitish idroki asosida
o‘zlashtiradilar.
Ota-onalar va jamiyat bilan hamkorlik
Pedagogik jarayon faqat ta’lim muassasasi doirasida cheklanmasligi kerak. Ota-onalar
bilan samarali hamkorlik, ularni pedagogik jarayonga jalb qilish, uy sharoitida bolaga to‘g‘ri
yondashuvni o‘rgatish orqali ko‘rish nuqsonli bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish
mumkin.
Ota-onalar bilvosita ishlash:
- ota-onalarga har qanday sharoitda va har qanday holatlarda aniq mutaxassislar bilan
bog‘lanish haqida ma’lumot berish (psixolog, o‘qituvchi, direktor, direktorning tarbiyaviy ishlar
bo‘yicha o‘rinbosari);
1578
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
- ota -onalar uchun maktabda yoki sinf xonasida kitoblar, uslubiy adabiyotlar
ko‘rgazmasini tashkil etish;
- o‘quvchilar bilimini, o‘zlashtirish jarayonini, darsgalarga bo‘lgan qiziqishlarini,
adaptatsiya holatini kuzatib borishi uchun ota-onalarga mos tarqatma materiallar tayyorlash;
- uyda ota -onalarga ham alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan o‘quvchiga mo‘ljallangan
metodik adabiyaotlar tarqatish;
- ota-onlarga uy vazifasi yoki bo‘lajak tadbir, dam olish imkoniyatlari uchun yozma
takliflar tayyorlash;
- ota-onalarning ehtiyoji va fikrlarini aniqlash uchun ma’lum bir grafik asosida
so‘rovnomalarni yuborish;
- maktabga farzandini olib ketish uchun kelgan ota–onalarga kutish joylarida stend yoki
e’lonlar taxtasini tashkil etish.
Inklyuziv ta’lim jarayonida o‘qituvchi, o‘qituvchi-defektolog va oilaning hamkorligidan
kutilayotgan natijalar: maktabdan kattalar hayotiga o‘tishda (ijtimoiy hayotga kirishda);
Ota onalar o’z farzandlariga sog’lom tarbiya berib, voyaga yetkazsa, farzandining
xayotga toza rux, olam – olam orzu intilishlari bilan qadam qo’yayotganini ko’rsa, umri ma’noga
to’ladi, xayotd armon qolmaydi. Inson shaxsinig to’laqonli, atroflicha mukammal bo’lib,
rivojlanishi, shakllanishi uchun barcha analizatorlar sog’lom bo’lishi darkor. Aks holda shaxs bir
butun holda me’yoriy rivojlanishi bo’lmasligi mumkin. Analizatorlarning tuzilishi nafaqat
atrofdan kelayotgan taasurotlarni qabul qilish bakli ularni taxlil qilish, faoliyatni nazorat qilishni
ta’minlaydi. Shui ta’kidlash joizki, ko’rish analizatorining zararlanishi nsonni ruxiy
jarayonlarining turli tomonlariga salbiy ta’sir etar ekan.
Maktablarda ko`rishda nuqsoni bor bolalar ota-onalar bilan bevosita hamkorlikni
tashkil etish ishlari:
Ota-onalar bilan navbatdan tashqari uchrashuvlarlar tashkil qilish, ular bilan ma’lumot
almashish, bajarilgan va rejalashtirilgan ishlarning borishi va bolaning muvaffaqiyatlari haqida
va kelajakdagi rejalarini muhokama qilish;
Ota-onalar yig‘ilishidagi har bir berilgan savol va takliflarni yozib olish va muhokama
qilish;
Ota-onalar uchun maxsus seminar, dialog, suhbat, rolli o‘yinlar tashkil etish;
Inklyuziv ta’lim bo‘yicha barcha ota -onalar uchun maxsus kurs tashkil etish;
Madaniy tadbirlarni o‘tkazish va uni senariysini tayyorlashda ota -onalarni jalb qilish;
Ota-onalardan inklyuziv ta’limga bo‘lgan o‘z munosabatlarini, ko‘rsatiladigan
yordamdan keyingi umidlari haqida suhbatlashish.
Maktablarga ota-onani hamkorlikka jalb qilishning ahamiyati va afzalliklari:
1579
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
O‘quvchi haqidagi muhim tibbiy ma’lumotlarni taqdim etadi;
Bolaning uyga va jamiyatga bo‘lgan qiziqish va intilishlari, hayotiy ko‘nikmalarga oid
muhim ma’lumotlarni beradi;
Uy sharoitida bolaning shaxsiy mahoratini mashq qildirish, ularni mustahkamlash,
umumlashtirish va saqlash uchun yordam beradi bolaning ta’lim muhitiga moslashishi oson
kechishida ko‘maklashadi;
Shahsiy tajribalari va farzandlarini yutuqlari yuzasidan o‘z tajribalari bilan boshqa ota-
onalar bilan bo‘lishgan holda ularda ham inklyuziv ta’limga nisbatan ijobiy munosabatni
shakllantirishda yordam beradi.
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan pedagogik ishlar — bu nafaqat
o‘qitish, balki tarbiyalash, moslashtirish, hayotga tayyorlash kabi murakkab va ko‘p bosqichli
jarayondir. Ushbu jarayonda pedagoglar, psixologlar, logopedlar, ota-onalar hamkorlikda
ishlashi zarur. Maxsus metodikalar, vositalar, sharoitlar va eng muhimi — mehr-muhabbat
asosidagi yondashuv bu bolalarning to‘laqonli hayot kechirishiga xizmat qiladi.
L.S.Vigоtskiy tоmоnidаn, ko’rlаr оltinchi sеzgi (hаrаkаt) gа egаligi ko’rsаtilib, u ulаrgа
prеdmеtlаrni mаsоfаdа sеzishgа rаnglаrni hаm sеzishgа imkоniyat yarаtаdi. Tа’lim jаrаyonidа
pеdаgоg, оtа-оnаlаr ko’rlikni kоmpеnsаsiya qilish bоlаdа uning hаyotining birinchi оylаridаn
bоshlаnishini hisоbgа оlish lоzim. Ko’rlikni kоmpеnsаsiyalаsh, dеydi L.I.Sоlnsеvа, butun psiхik
tа’lim tizimini, sеnsоr tizimini, intеllеktuаl kоmpоnеntlаrni o’z ichigа оlаdiki, bulаr bоlаlаrgа
аdеkvаt vа tаshqi dunyoni аktiv аks etirаdigаn vа bоlаlаrni yoshigа qаrаb hаr хil shаkldаgi
fаоliyat bilаn shug’ullаnishigа imkоniyatlаr yarаtib bеrаdi. Zаif ko’ruvchilаr hоdisаlаr,
prеdmеtlаr bilаn tаnishgаndа shuningdеk mаydоn оriеntirоvkаsini оlishdа vа hаrаkаtlаngаndа
ulаrdа sаqlаnib qоlgаn ko’ruvdаn fоydаlаnilаdi. Mаsаlаn, ko’zi оjizlаrdа rаnglаrni idrоk etish
buzilgаn hоlаtdа bo’lаdi. Kеskin ifоdаlаngаn yaqindаn ko’rishdа vа uzоqdаn ko’rishdа ko’zi
оjizlаr bа’zi bir pеdmеtni ifоdаlаydigаn hirа-shirа bеlgilаrni pаyqаmаsdаn qоlishi mumkin.
Mахsus tа’lim ertа bоshlаngаndаnоrmаl mаydоn vа stеrеоknоpik ko’ruv yaхshi
rivоjlаnаdi vа mukаmmаllаshаdi, bu ulаrdа kеlаjаkdа murаkkаb fаzоviy ko’rgаzmаlаrni idrоk
etish imkоnini bеrаdi. Ota onalar o’z farzandlariga sog’lom tarbiya berib, voyaga yetkazsa,
farzandining xayotga toza rux, olam – olam orzu intilishlari bilan qadam qo’yayotganini ko’rsa,
umri ma’noga to’ladi, xayotd armon qolmaydi.
Inson shaxsinig to’laqonli, atroflicha mukammal bo’lib, rivojlanishi, shakllanishi uchun
barcha analizatorlar sog’lom bo’lishi darkor. Aks holda shaxs bir butun holda me’yoriy
rivojlanishi bo’lmasligi mumkin. Analizatorlarning tuzilishi nafaqat atrofdan kelayotgan
taasurotlarni qabul qilish bakli ularni taxlil qilish, faoliyatni nazorat qilishni ta’minlaydi.
1580
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shuni ta’kidlash joizki, ko’rish analizatorining zararlanishi nsonni ruxiy jarayonlarining
turli tomonlariga salbiy ta’sir etar ekan. Atoqli psixolog L. V. Zankov 1935 yildan L. S.
Vigotskiy bilan hamkorlikda ishladi. Bu olimlarning olib borgan tadqiqot ishlari psixologiya va
korrektsion pedagogikaning nazariy jihatdan shakllanishida katta ahamiyatga ega bo’ldi. Ular
aqliy jihatdan qoloq bolalar psixikasi taraqqiyoti qonuniyatlarini noto’g’ri tushunishga qarshi
chiqdilar, «rivojlanishning to’xtash nazariyasi», «chegara» degeneratsiya nazariyasi»,
«ma’naviy defektli» kabi g’ayri ilmiy va reaktsion nazariyalarni fosh etdilar. Eksperimental
psixologiya laboratoriyasida anomal bolalarning rivojlanishi maxsus ta’lim ta’siri ostida qanday
o’zgarib borishini o’rganish, ulardagi mavjud nuqsonlarni ham, ijobiy tomonlarini ham aniqlash
yuzasidan qiyosiy eksperimental tadqiqotlar o’tkazildi. Ko’zi ojiz shaxslarni taraqqiyotining
manbaalarini bilmay turib, ular ta’limiga yondosha olmaymiz. Ko’zi ojizlar ham sog’lom
insonlar kabi yashashga, ilm olishga, ishlash va hayotda o’z o’rnini topishga xaqlidirlar.
Davlatimiz siyosati, albatta, ko’zi ojiz insonlarni ham inobatga olib, ta’lim-tarbiya jarayonlariga
ijobiy o’zgarishlarni olib kelmoqda. Chunki bizning ma’naviy merosimiz va muqaddas
dinimizda komil inson tarbiyasi asosiy mavzu sifatida talqin etilgan. Ota onalar o’z farzandlariga
sog’lom tarbiya berib, voyaga yetkazsa, farzandining xayotga toza rux, olam – olam orzu
intilishlari bilan qadam qo’yayotganini ko’rsa, umri ma’noga to’ladi, xayotd armon qolmaydi.
Inson shaxsinig to’laqonli, atroflicha mukammal bo’lib, rivojlanishi, shakllanishi uchun
barcha analizatorlar sog’lom bo’lishi darkor. Aks holda shaxs bir butun holda me’yoriy
rivojlanishi bo’lmasligi mumkin. Analizatorlarning tuzilishi nafaqat atrofdan kelayotgan
taasurotlarni qabul qilish bakli ularni taxlil qilish, faoliyatni nazorat qilishni ta’minlaydi.
Shuni ta’kidlash joizki, ko’rish analizatorining zararlanishi nsonni ruxiy jarayonlarining
turli tomonlariga salbiy ta’sir etar ekan.
Xulosa.
Mazkur maqola ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun logopedik ishlarning
zarurligini va ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Unda ko‘zi ojiz bolalar o‘z nutqiy rivojlanishida
ko‘pincha muayyan qiyinchiliklarga duch kelishi, bu esa ularning jamiyat bilan muloqot qilish,
bilim olish va shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarini cheklashi ta’kidlanadi. Maqolada
logopedlarning ushbu bolalar hayotidagi o‘rni keng yoritilgan. Ayniqsa, nutqni to‘g‘ri
shakllantirish, talaffuzdagi nuqsonlarni bartaraf etish va nutqiy faoliyatni rivojlantirish orqali
ular mustaqil hayotga tayyorlanishi mumkinligi tushuntiriladi. Shuningdek, muallif logopedik
yondashuvlar yordamida bolalarning psixologik holatini yaxshilash, o‘ziga bo‘lgan ishonchni
oshirish va ularni jamiyatga moslashtirishda erishilgan natijalarni tahlil qiladi. Maqola ko‘zi ojiz
bolalar bilan ishlashda logopedik xizmatning nafaqat zarurligini, balki uning ularning hayot
sifatini oshirishdagi asosiy vositalardan biri ekanligini asoslaydi. Ushbu material maxsus
pedagogik sohada faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun amaliy va ilmiy ahamiyatga ega.
1581
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 29-apreldagi
PF-5712-son Farmoni.
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Alohida
ta’lim
ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya byerish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” 2020-yil 13-oktyabrdagi PQ-4860-son qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktyabr “Alohida ta'lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash
to‘g‘risida”gi No-638-sonli Qarori.
4.
Abduraxmonov A., Rajabova G. Maxsus pedagogika. – Toshkent: TDPU, 2021.
5.
Juraeva M. Inklyuziv ta’lim: nazariya va amaliyot. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020.
6.
Sharipov Sh.S. Defektologiyaga kirish. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2019.
7.
Xodjibekova M. Ko‘zi ojiz bolalar bilan olib boriladigan koreksion ishlar. – Toshkent:
TDPU, 2022 8.G’ofurov A.M. Maxsus ehtiyojli bolalar psixologiyasi. – Samarqand:
Samarqand nashriyoti, 2021.
8.
Mahsus psixologiya L.R. Mo'minova, 0 ‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti
Toshkent — 2013
9.
N.Abidova “Ko’rishga nuqsoni bo’lgan bolalar rivojlanish xususiyatlari” (Respublika
Ilmiy-amaliy anjumanining maqolalar to’plami) 2011 yil.
10.
“Inklyuziv ta’limning dolzarb masalalari: muammo va ularning echimlari”mavzusidagi
xalqaro ilmiy-amaliy konfyerensiya matyeriallari to‘plami. “Lesson-Press” nashriyoti,
Toshkent-2021.
11.
2017-2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasi”. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
