1582
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
16 YOSHLI PARADZYUDO KURASHCHILARNING PSIXOFIZIOLOGIK
TAYYORGARLIGI DINAMIKASI (PEDAGOGIK TAJRIBADA)
Mamajonov Abdikodir Nabijanovich
Orental Universiteti
Sport faoliyati 1-bosqich magistranti.
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15271736
Annotatsiya.
16 yoshli usmirlarning “Paradzyudo” sport turi tо‘garak mashg‘ulotlari
jarayonida о‘quvchilarning funktsional tayyorgarligida individual imkoniyatlarini inobatga
olgan holda ularning salomatligini saqlash mashg‘ulot muhitini ta’minlaydigan yosh xos
xususiyat bо‘yicha saralangan jismoniy mashqlar bilan bog‘liq bо‘lgan testlar tо‘plami
shakllantirilgan,
Kalit sо‘zlar:
Kо‘zi ojiz, va, zaif kо‘ruvchi, о‘smir , paradzyudo, texnik-taktik,
ushlash, qaytarma, beldan ushlash, texnik usul.
ДИНАМИКА ПСИХОФИЗИОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ
16-ЛЕТНИХ БОРЦОВ ПАРАДЖУДО (В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ОПЫТЕ)
Аннотация.
В ходе тренировок подростков 16 лет в спортивном клубе
«Парадзюдо» разработан комплекс тестов, связанных с физическими упражнениями,
подобранными с учетом возрастных особенностей, что обеспечивает охрану здоровья
занимающихся с учетом их индивидуальных возможностей в функциональной
подготовке.
Ключевые слова:
Слепой, слабовидящий, подросток, парадзюдо, технико-
тактический, прием, возврат, прием за талию, технический прием.
DYNAMICS OF PSYCHOPHYSIOLOGICAL PREPARATION OF 16-YEAR-OLD
PARAJUDO WRESTLERS (IN A PEDAGOGICAL EXPERIMENT)
Abstract.
During the training of 16-year-old teenagers in the "Parajudo" sports club, a
set of tests related to physical exercises selected according to age-specific characteristics was
developed, which provides a training environment that protects the health of students, taking into
account their individual capabilities in functional training.
Keywords:
Blind, visually impaired, teenager, parajudo, technical-tactical, catch, return,
catch at the waist, technical method.
Mavzusining dolzarbligi.
Sо‘ngi yillarda amalga oshirilgan о‘zgarishlar jamiyatimiz
uchun qanchalik ma’nfaatli bо‘lgani barchamizga ma’lum.
1583
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Raqobatbardosh paralimpiya sport turlaridan para dzyudochilarni tayyorlash uchun
jismoniy sifatlarni erta yoshlikdan, toʻgarakka endi kelgan bolalar tomonidan tanlangan
paradzyudo turining oʻziga xos xususiyatlariga mos ravishda rivojlantirish paradzyudoda yuqori
natijalarga erishishning muhim shartlaridan biridir. Bu esa tayyorgarlik jarayonida yosh
paradzyudochilar uchun mashgʻulot vosita va usullarini toʻgʻri tanlash va amaliyotga joriy etish
hozirgi kunning dolzarb masalalaridan ekanligini koʻrsatadi.
Paradzyudo mashgʻulotlari jismoniy, texnik, taktik, psixologik, tayyorgarlik kabi tarkibiy
qismlari yoki nisbatan mustaqil jihatlarini oʻz ichiga oladi. Paradzyudo tayyorgarligining
bunday
tuzilmasi
dzyudo
mahorati
tarkibiy
qismlari
tushunchasini
soddalashtirib,
mashgʻulotlarning vosita va usullari hamda tayyorgarlik jarayonini nazorat qilish va boshqarish
tizimini takomillashtirishga imkon beradi. Shuni yodda tutish kerakki, tayyorlik tomonlarining
har biri uning boshqa tomonlarining mukammallik darajasiga bogʻliq boʻlib, oʻz navbatida
ularning darajasini belgilaydi.
Shu sababdan ham, “Nurli maskan” maktablarida о‘quvchi yoshlar jismoniy tayyorgarlik
darajasini oʻrganish va shu asosda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonini
optimallashtirish yoʻllarini shakllantirish dolzarb masalalardan biridir. Bu esa tadqiqotning
maqsadi va vazifalarini belgilab berdi.
“Nurli maskan” maktablarida о‘quvchilarni jismoniy tayyorgarligini rivojlantirishda
dzyudo tо‘garaklarining rо‘li juda ham muhim hisoblanadi chunki. Yurtimizda kо‘zi ojiz va
zaif kо‘ruvchi yosh avlodni о‘sib rivojlanishi uchun jismoniy tarbiya va sportga juda ham katta
e’tibor berilmoqda. Bunga misol qilib О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 -
yil 4-martdagi 122-son “Sport turlari bо‘yicha terma jamoalar tarkibiga sportchilarni saralab
olish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari tо‘g‘risidagi, О‘zbekiston respublikasi
Prezidentining kо‘zi ojiz va zaif kо‘ruvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarda
ta’lim berish sifatini oshirish hamda ular faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
tо‘g‘risida 2022-yil 18 apreldagi pq-209-son qarori, Yuqorida aytib utilgan farmon va qarorlarga,
maofiq maskur Ishning dolzarbligi biz tomonimizdan asta-sekin individuallashgan mashg‘ulot
tizimi, ya’ni har bir bolalar va usmirlarning uning qobiliyati va faolligiga qarab mashg‘ulotdagi
turlicha yо‘nalishiga kо‘ra moslashuvchan yondashuv mashg‘ulot jarayoniga tatbiq qilinmoqda.
Tadqiqotning
maqsadi
16
yoshli
usmir
paradzyudochilarning
tugaragiga
mashg’ulotlarida psixofiziologik tayyorgarlik yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab shiqishdan
iborat
ADABIYOTLAR TAHLIL VA METODLAR:
Xankeldiev Sр., Abdullaev A. (2011) оlib bоrilgan bir qatоr tadqiqоtlarda umumiу
сhidamlilik va tezlik qоbiliуatlarini rivоjlantirishda, umumiу сhidamlilik va kuсhni
1584
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
rivоjlantirishda mutanоsiblikni kuzatish aуniqsa muhimdir, уa’ni turli fiziоlоgik meхanizmlarga
asоslangan fazilatlar hisоblanadi, сhunki shundaу mutaхassislar ham bоrki, ular har bir sроrt
turida umumiу fazilatlarni rivоjlantirishda о‘ziga хоs хususiуatlarini e’tibоrga оlish zarurligini
ta’kidlashadi [1; 332b].
Etakch olimlar fikricha, paradzyudochilarni taууоrlash jaraуоnini орtimallashtirish
nafaqat уetakсhi оmillarni, ularning о‘zarо bоg‘liqligini va natijaga оlib keladigan miqdоriу
ta’sirlarni bilishni, balki eng samarali vоsitalar va usullarni tanlash va ularni amalda оqilоna
qо‘llashni о‘z iсhiga оladi о‘z manbalarida bergan ma’lumоtlariga kо‘ra, individual funksiуalar
umumiу fazilatlari qоbiliуatlarini shakllantirishning хususiуatlarining geterохrоn rivоjlanishi
tufaуli turli уuqоri malakali davrlarida sроrtсhilarda qоbiliуatlarning namоуоn bо‘lish
strukturasida ma’lum farqlar mavjud bundan tashqari уuqоri sроrt natijalariga erishish asоsan
davrida о‘rganilgan teхnik-taktik murakkab harakatlarni egallash sо‘ngra хalqarо sроrt ustasi
darajasidagi sроrtсhini taууоrgarlik darajasi bilan bir vaqtda sроrtсhining tanasini shakllantirish
murakkab jaraуоnlar bо‘lib о‘tadi [8; 553-559-b].
Tadqiqotning maqsadi.
Olimpiya sport turlari tarkibiga kirgan va keng ommalashgan
sport turlarida raqobatning ortishi jarayoni barcha sport turlari qatorida paradzyudo kurash sport
turlarida ham kuzatilib, davom etayotgan jadal bir jarayon bo‘lib hisoblanadi. Ushbu raqobatga
bardoshli sportchilar bilan milliy terma jamoa tarkibini jismonan va ruhan yetuk sportchilar bilan
boytib borish uchun esa tadqiqotchi izlanuvchi olimlar tomonidan qator tadqiqot ishlari,
pedagogik tajribalar amalga oshirilgan.
Yuqorida nomlari zikr etilgan olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlarida nazarda
tutilgan qator muammolarning yechimiga erishilgan. Ammo o‘tkazilgan ko‘plab tadqiqot
ishlariga qaramay paradzyudo kurashchilarning psixofiziologik tayyorgarligi jarayonida qator,
hali hamon yechimini topmagan muammolar ham uchraydi.
1-rasm. 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning Garvard testi bo‘yicha
ko‘rsatkichlari dinamaikasi
1585
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Quyida o‘quv mashg‘ulot guruhi bosqichida shug‘ullanuvchi 16 yoshli paradzyudo
kurashchilarning psixofiziologik tayyorgarligini aniqlash maqsadida o‘tkazilgan tadqiqot
ishining natijalarining ilmiy-uslubiy tahlili keltiriladi: demak, 16 yoshli paradzyudo
kurashchilarning Garvard testi bo‘yicha pedagogik tajribalar avvalidagi va yakuniy qismida qayt
etgan ko‘rsatkichlarining dinamikasi quyidagicha: unga ko‘ra nazorat guruhida shug‘ullanuvchi
paradzyudo kurashchilar pedagogik tajribaning boshida o‘rtacha 59,3 ga teng ko‘rsatkichni qayt
etgan bo‘lsalar, ushbu natija tajriba so‘nggiga kelib, yuqori o‘sish dinamikasiga ega bo‘lmagan
ko‘rsatkich bilan o‘rtacha 58,2 ga teng bo‘lganligini ko‘rish mumkin (1-rasmga qarang).
Ushbu yoshdagi tajriba guruhi sportchilarining Garvard testi bo‘yicha pedagogik
tajribalar avvalidagi natijalari nazorat guruhida shug‘ullanuvchi tengdoshlariga nisbatan
yaxshiroq 58,7 ga teng natijani ko‘rsatgan bo‘lsalar, pedagogik tajribalarning yakuniga kelib
tajriba guruhi sportchilari nazorat guruhi sportchilariga nisbatan yaxshi o‘sish ko‘rsatkichi bilan
o‘rtacha 55,4 ga teng natijani ko‘rsatdilar.
Ko‘rinib turganidek, tajriba guruhi sporchilari nazorat guruhi sportchilariga nisbatan
yaxshiroq o‘sish ko‘rsatkichiga egalar.
16 yoshli paradzyudo kurashchilarning psixofiziologik tayyorgarligining dinamikasini
aniqlashga yordamlashuvchi tanlangan mashqlardan navbatdagisi Rufe testi bo‘lib, nazorat va
tajriba guruhlarida shug‘ullanuvchi 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning tajriba avvalidagi va
tajriba yakunidagi natijalari quyidagicha: pedagogik tajribalarning boshida o‘tkazilgan
pedagogik tajribalarda o‘rtacha 12,6 ga teng, tajriba guruhi sportchilari esa 13,1 ga teng natijani
ko‘rsatdilar.
Tadqiqot avvalidagi natijalar bo‘yicha nazorat guruhi sportchilari tajriba guruhida
shug‘ullanuvchi tengdoshlariga qaraganda yaxshi natijaga erishgan edilar tajriba so‘nggiga kelib
esa ushbu natijalar quyidagicha ko‘rinish kasb etdi (2-rasmga qarang).
2-rasm. 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning Rufe testi bo‘yicha
ko‘rsatkichlari dinamikasi
1586
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Pedagogik tajribalarning yakuniga kelib nazorat guruhining natijalarining o‘rtacha
ko‘rsatkichi 11,4 ga teng, tajriba guruhi sportchilar natijalarining o‘rtacha ko‘rsatkichi esa 11,3
ga teng bo‘lgan ko‘rsatkichlarni qayt etdilar. Kutilganidek, nazorat guruhi sportchilardan, tajriba
guruhi sportchilari yuqori tayyorgarlik dinamikasiga ega bo‘ldilar.
Tepping testi bo‘yicha esa o‘quv mashg‘ulot guruhi bosqichida shug‘ullanuvchi 16 yoshli
paradzyudo kurashchilarning tajriba avvalidagi natijalari quyidagicha: nazorat guruhi sportchilari
o‘rtacha 55,7 ga teng ko‘rsatkichni qayt etgan bo‘lsalar, tajriba guruhining pedagogik tajribalar
boshidagi o‘rtacha natijari 55,1 ga teng bo‘ldi.
Shu tariqa pedagogik tajriba avvalidagi natijalar bo‘yicha nazorat guruhining dastlabki
natijalari tajriba guruhining natijalaridan yaxshiroq ekanligi ma’lum bo‘ldi (3-rasmga qarang).
3-rasm. 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning Tepping testi
ko‘rsatkichlari dinamikasi
Tadqiqotning yakuniy qismida 16 yoshli paradzyudo kurashchilar ishtirokida o‘tkazilgan
pedagogik tajribalarda nazorat guruhi sportchilarining natijalari 58,6 ga teng ko‘rsatkichni
tashkil qilgan bo‘lsa, tajriba guruhi sportchilarining pedagogik tajriba so‘ngidagi natijalari
o‘rtacha 63,9 ga teng ko‘rsatkichni tashkil qildi.
Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha ham tajriba guruhini tashkil qilgan paradzyudo
kurashchilarning natijalari nazorat guruhi sportchilariga nisbatan yaxshiroq ko‘ratkichga ega
chiqdilar.
Paradzyudo kurashchilarning psixofiziologik tayyorgarlik dinamikasi ko‘rsatkichlarini
aniqlashga qaratilgan so‘nggi tanlangan mashq bu (RDO) psixomotor testi bo‘lib, pedagogik
tajribalarning boshlanish va yakuniy qismlarida 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning natijalari
quyidagicha ko‘rinishdagi natijalarga egalar: demak, o‘quv mashg‘ulot guruhi bosqichida
shug‘ullanuvchi nazorat guruhi 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning dastlabki natijalari
o‘rtacha 123,2 ga teng ko‘rsatkichni tashkil qilgan bo‘lsa, tajriba guruhining natijalari 124,6 ga
teng ko‘rinishida (RDO) psixomotor ko‘rsatkichiga ega edilar. Pedagogik tajriba so‘nggiga kelib
esa sportchilar quyidagicha o‘sish ko‘rsatkichiga ega bo‘ldilar (4-rasmga qarang).
1587
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
4-rasm. 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning (RDO) psixomotor
testi ko‘rsatkichlari
(RDO) psixomotor testi bo‘yicha 16 yoshli paradzyudo kurashchilarning pedagogik
tajribalardan keyingi o‘rtacha ko‘rsatkichlari quyidagicha ko‘rinishga ega. Demak, tajriba
guruhining sportchilari o‘rtacha 130,3 ga, nazorat guruhining so‘nggi natijalari esa 127,9 ga teng
bo‘ldi. Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha tajriba guruhi sportchilari katta farq bilan bo‘lsa-da yuqoriroq
o‘sish ko‘rsatkichiga ega ekanliklarini ko‘rish mumkin.
Tadqiqot davomida o‘tgazilgan testlashlar jarayonida qo‘lga kiritilgan natijalardan
ma’lum bo‘ladiki, barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha nazorat guruhida shug‘ullanuvchi paradzyudo
kurashchilarga nisbatan tajriba guruhi spotchilari psixo-fizologik tayyorgarlik ko‘rsatkichi
yuqori bo‘lgan o‘sish dinamikasiga erishganlar.
REFERENCES
1.
Xankeldiev Sр., Abdullaev A. va boshqalar. Umumiy ta’lim maktabi o‘quvchilarining
sog’lom turmush tarzi jismoniy madaniyati. O‘quv qo‘llanma. - “Farg’ona” nashriyoti,
2011. - 332 b.
2.
Sharipova D.D, Valeologicheskie podxodы k formirovaniyu zdorovya detey i podrostkov.
// Jurnal «Fan -sportga» №2-2005 s. 21-23
3.
T.S.Tо‘ychiyev The importance of the principle of unity of general and
4.
special training of athletes in the conduct of sports circles in judo in the helpless
adolescents of the fall Web of scientist: international scientific research journal issn:
2776 - 0979, Volume 3, Issue 4, April., 2022 487-492 b;
5.
T.S.Tо‘ychiyev. Kо‘zi ojiz va zaif kо‘ruvchi о‘smirlarda dzyudo sport tо‘garak
mashg‘ulotlarini о‘tkazishda umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi tamoyilini
ahamiyati. Namangan davlat unversiteti iimiy axborotnomasi . 2022.4- soni 456-461b;
1588
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
6.
T.S.Tо‘ychiyev. Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi o‘smir dzyudochilarning jismoniy
rivojlanishini aniqlash usullari. Namangan davlat unversiteti iimiy axborotnomasi. 2022
yil. Maxsus son 553-559-b. [13.00.00. №3];
7.
T.S.Tо‘ychiyev. “Nurli maskan”ixtisoslashtirilgan maktab internati tahsil oluvchi ko‘zi
ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalar va o‘smir dzyudochilarining maxsus jismoniy
tayyorgarligini tahlili. Namangan davlat unversiteti iimiy axborotnomasi . 2023 yil. 8 son
528-533-b. [13.00.00. №3].
8.
T.S.Tо‘ychiyev. Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi o‘quvchlarda dzyudo to‘garak
mashg‘ulotlarida innovasion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash usullari. Namangan
davlat unversiteti iimiy axborotnomasi . 2023 yil. 10 son 352-357-b. [13.00.00. №3].
9.
T.S.Tо‘ychiyev. Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi o‘smir dzyudochilarning sport o‘quv
mashg‘ulot ta’sirini aniqlash usullari. O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport
universiteti Farg‘ona filiali jismoniy madaniyat va sport sohasida ta’lim sifatini
oshirishning muammolari va yechimlari Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman 12.2023 yil. 381-
385 b.
10.
T.S.Tо‘ychiyev. Adaptiv sportni rivojlantirishning xususiyatlari mashg‘ulot tayyorgarligini
rejalashtirishning nazariy tahlil. O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti
Farg‘ona filiali jismoniy madaniyat va sport sohasida ta’lim sifatini oshirishning
muammolari va yechimlari Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman 14.12.2023 yil. 376-380-b.
11.
T.S.Tо‘ychiyev. Kо‘zi ojiz va zaif kо‘ruvchi para dzyudochilarning maxsus jismoniy
tayyorgarligini tahlili. Xalqaro kurah turlarini rivojlantirish istiqbollari Respublika ilmiy-
amaliy anjumani 16.02 2024 yil. 168-172 b.
12.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL TURIZMINI
RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY TURISTLARGA
AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 12. – С. 835-839.
13.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich Y. Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //International scientific
journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH. – 2024. – Т. 3.
14.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 1253-1262.
