2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
318
BUXORO VILOYATIDAGI O‘ZLASHMA QATLAMGA MANSUB
TOPONIMLARNING SEMANTIK-ETIMOLOGIK TAHLILI
Javlonbek Jamshid o‘gʻli Togʻayev
Buxoro davlat pedagogika instituti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15276829
Annotatsiya. Maqolada Buxoro viloyatidagi o‘zlashma qatlamga mansub toponimlarning
vujudga kelishida foydalanilgan lingvistik vositalar, leksik-semantik tahlil qilingan. Hududda
mavjud o‘zlashma qatlamga mansub toponimlarning etimologiyasi, tarixiy shakllari haqida ham
atroflicha fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar: ensiklopediya, toponim, etimologiya,lug‘at, til,leksema, semantika.
SEMANTIC-ETYMOLOGICAL ANALYSIS OF TOPONYMS BELONGING TO
THE ABSORPTION LAYER IN THE BUKHARA REGION
Abstract. The article analyzes the linguistic means, lexical-semantic, used in the formation
of toponyms belonging to the absorption layer in the Bukhara region. The etymology, historical
forms of toponyms belonging to the existing absorption layer in the region have also been thought
of in detail.
Keywords: encyclopedia, toponym, etymology, dictionary, language, lexeme, semantics.
СЕМАНТИКО-ЭТИМОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ТОПОНИМОВ
АССИМИЛЯЦИОННОГО СЛОЯ БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ
Аннотация. В статье анализируются языковые средства и лексико-семантический
анализ, используемые при образовании топонимов, относящихся к ассимиляционному слою
в Бухарской области. Подробно рассматриваются этимология и исторические формы
топонимов, относящихся к существующему в регионе ассимиляционному слою.
Ключевые слова: энциклопедия, топоним, этимология, словарь, язык, лексема,
семантика.
KIRISH.
O‘zbekiston hududi, jumladan, Buxoro viloyati, boy tarixiy-madaniy merosga
ega bo‘lib, uning hududidagi joy nomlari (toponimlar) xalqning o‘ziga xos tili, madaniyati va tarixi
haqida muhim ma’lumotlarni o‘zida mujassam etgan. Ushbu toponimlar orasida arabcha, forscha
va turkiy tillardan o‘zlashgan qatlamlar alohida o‘rin tutadi. Mazkur maqolada Buxoro viloyati
toponimikasidagi o‘zlashma qatlamlarning semantik va etimologik jihatlari tadqiq qilinadi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
319
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Maqolada S.Rajabov va H.Sarimsakovning “O‘zbekiston joy nomlarining izohli lug‘ati”
hamda H. To‘rayevning Buxoro viloyati toponimiyasiga bag’ishlangan “Buxoro toponimikasi”
kitobida keltirilgan toponimik qonuniyatlardan foydalanilgan holda fikr yuritilgan. Buxoro
viloyati toponimiyasi, jumladan, Buxoro viloyatidagi o‘zlashma qatlamga mansub toponimlarning
vujudga kelishida foydalanilgan til birliklari
leksik-semantik jihatdan tahlil etilgan. Unda qiyosiy-
tarixiy, tavsifiy metodlardan foydalanilgan.
NATIJALAR
O‘zlashma qatlam tushunchasi tilshunoslikda boshqa tillardan o‘zlashgan so‘z va
atamalarning ma’lum bir hududdagi lug‘at boyligiga qo‘shilib, mahalliylashuvi jarayonini
anglatadi. Buxoro viloyatidagi toponimlarning katta qismi arab, fors va qadimiy turkiy tillardan
o‘zlashgan bo‘lib, bu hududning tarixiy va madaniy aloqalarini ko‘rsatadi.
Buxoro viloyatidagi toponimlar bir necha asosiy manbalarga ega:
1. Arabcha o‘zlashmalar:
Islom dini va madaniyati tarqalishi bilan bog‘liq holda arab tilidan o‘zlashgan toponimlar
ko‘p uchraydi. Masalan: Shohrud – "shahar daryosi" ma’nosini anglatib, arab tilidagi "shahr"
(shahar) va "rud" (daryo) so‘zlaridan olingan. Madaniyat – arab tilidagi "madina" (shahar)
so‘zidan kelib chiqqan.
2. Forscha o‘zlashmalar:
Fors tilidan o‘zlashgan toponimlar Buxoro hududidagi forsiy madaniyat ta’sirini aks
ettiradi: Qorako‘l – forscha "qora" (qorong‘i, quyuq) va "kul" (ko‘l) so‘zlarining birikmasidan
hosil bo‘lgan. Saroy – fors tilida "saroy" so‘zi "sarbon" yoki "mehmonxona" ma’nosida ishlatilgan.
3. Turkiy tillardan o‘zlashmalar:
Qadimiy turkiy tillardan kelib chiqqan toponimlar o‘zbek xalqining etnik tarixini
ko‘rsatadi:
G‘ijduvon – "g‘ij" (buloq) va "duvon" (devor) so‘zlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan.
Vobkent – "vob" (suv) va "kent" (shahar) ma’nolarini anglatadi.
Semantik jihatlar
Buxoro viloyatidagi o‘zlashma toponimlarning semantik xususiyatlari ularning ko‘pchilik
hollarda hududning geografik, ijtimoiy va iqtisodiy xususiyatlarini aks ettirishidan iborat:
Geografik belgilar: Ko‘l, daryo, tog‘ kabi geografik ob’yektlarning nomlanishi (Qorako‘l,
Shohrud).
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
320
Madaniy belgilar: Ijtimoiy faoliyat va diniy qadriyatlarni ifodalovchi nomlar (Saroy,
Madaniyat).
Tarixiy belgilar: Hududda bo‘lib o‘tgan tarixiy voqealar yoki mashhur shaxslar nomlari
bilan bog‘liq toponimlar.
Etimologik tahlil
Har bir toponimning etimologiyasi uning tarixiy manbalarini aniqlash imkonini beradi.
Buxoro viloyatidagi toponimlarda arab, fors va turkiy tillarning birlashuv natijalari yaqqol
ko‘rinadi. Misol uchun: Shohrud – arabcha va forscha tarkiblarning birikmasi. Qorako‘l – forscha
va turkiy tillar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir mahsuli.
XULOSA
Buxoro viloyatining o‘zlashma toponimlari hududning tarixiy va madaniy rivojlanishini
tadqiq qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ularni o‘rganish orqali hududning boy
madaniyati va turli xalqlar bilan bo‘lgan tarixiy aloqalarini aniqlash mumkin. Kelgusida
zamonaviy geografik axborot tizimlari (GAT) yordamida ushbu toponimlarning tarixiy xaritalarini
yaratish va ularni keng jamoatchilikka taqdim etish lozim.
REFERENCES
1.
Toʻrayev, H. (2021). Buxoro toponimikasi
.
Durdona .
2.
Rajabov S., Sarimsakov H. "O‘zbekiston joy nomlarining izohli lug‘ati.
3.
Popov V. N. "Markaziy Osiyo toponimikasi."
4.
Hojimatov H. "O‘zbek tilida joy nomlarining lingvistik xususiyatlari."
5.
Buxoro tarixi bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami.
6.
Шарипова М. Б., Садуллоева М. Б. К. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В
ОБЩЕСТВЕ //Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1 (46)
7.
Шарипова М. Б., Мустакимова Г. А. Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы //Вестник магистратуры. – 2019. – №. 10-5.
– С. 48-49.
8.
Sharipova M. B., Nizomova S. S. THE ARTISTIC IMAGE OF THE IMAGE OF"
WATER" IN THE POEM //УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА. – 2018. – №. 11. – С. 75.
9.
Шарипова М. Б., Муродова Ш. Ш. ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ
ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ» //Научный журнал. – 2020. – №. 9. – С. 32-34.
10.
Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ
//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
321
11.
Baxshilloyevna M. S., Shuhratovna M. S. Description and interpretation of wedding
customs in the epic" Alpomish" //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т. 11.
12.
Sharipova M. " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
13.
Sharipova M. O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
14.
Sharipova M. Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi (" Alpomish"
dostoni misolida) //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. –
№. 1.
15.
Sharipova M. O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir xazinasi //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
16.
Ахмедова М. Ш., Шарипова М. Б. ВОСПИТАНИЕ РЕБЕНКА НА ОСНОВЕ
НАРОДНЫХ ТРАДИЦИЙ //Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы
междунар. науч. – 2016. – С. 118.
