BUXORO VILOYATIDAGI O‘ZLASHMA QATLAMGA MANSUB TOPONIMLARNING SEMANTIK-ETIMOLOGIK TAHLILI

2025

APRIL

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 4

259

BUXORO VILOYATIDAGI O‘ZLASHMA QATLAMGA MANSUB

TOPONIMLARNING SEMANTIK-ETIMOLOGIK TAHLILI

Javlonbek Jamshid o‘gʻli Togʻayev

Buxoro davlat pedagogika instituti

O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1-kurs magistranti.

javlonbektogayev@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15254941

Annotatsiya.

Maqolada Buxoro viloyatidagi o‘zlashma qatlamga mansub toponimlarning

vujudga kelishida foydalanilgan lingvistik vositalar, leksik-semantik tahlil qilingan. Hududda

mavjud o‘zlashma qatlamga mansub toponimlarning etimologiyasi, tarixiy shakllari haqida ham

atroflicha fikr yuritilgan.

Kalit so‘zlar:

ensiklopediya, toponim, etimologiya,lug‘at, til,leksema, semantika.

SEMANTIC-ETYMOLOGICAL ANALYSIS OF TOPONYMS BELONGING TO THE

ABSORPTION LAYER IN THE BUKHARA REGION

Abstract.

The article analyzes the linguistic means, lexical-semantic, used in the formation

of toponyms belonging to the absorption layer in the Bukhara region. The etymology, historical

forms of toponyms belonging to the existing absorption layer in the region have also been thought

of in detail.

Keywords:

encyclopedia, toponym, etymology, dictionary, language, lexeme, semantics.

KIRISH.

O‘zbekiston hududi, jumladan, Buxoro viloyati, boy tarixiy-madaniy merosga

ega bo‘lib, uning hududidagi joy nomlari (toponimlar) xalqning o‘ziga xos tili, madaniyati va tarixi

haqida muhim ma’lumotlarni o‘zida mujassam etgan. Ushbu toponimlar orasida arabcha, forscha

va turkiy tillardan o‘zlashgan qatlamlar alohida o‘rin tutadi. Mazkur maqolada Buxoro viloyati

toponimikasidagi o‘zlashma qatlamlarning semantik va etimologik jihatlari tadqiq qilinadi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

Maqolada S.Rajabov va H.Sarimsakovning “O‘zbekiston joy nomlarining izohli lug‘ati”

hamda H. To‘rayevning Buxoro viloyati toponimiyasiga bag’ishlangan “Buxoro toponimikasi”

kitobida keltirilgan toponimik qonuniyatlardan foydalanilgan holda fikr yuritilgan.

Buxoro viloyati toponimiyasi, jumladan, Buxoro viloyatidagi o‘zlashma qatlamga mansub

toponimlarning vujudga kelishida foydalanilgan til birliklari

leksik-semantik jihatdan tahlil

etilgan. Unda qiyosiy-tarixiy, tavsifiy metodlardan foydalanilgan.

2025

APRIL

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 4

260

NATIJALAR

O‘zlashma qatlam tushunchasi tilshunoslikda boshqa tillardan o‘zlashgan so‘z va

atamalarning ma’lum bir hududdagi lug‘at boyligiga qo‘shilib, mahalliylashuvi jarayonini

anglatadi. Buxoro viloyatidagi toponimlarning katta qismi arab, fors va qadimiy turkiy tillardan

o‘zlashgan bo‘lib, bu hududning tarixiy va madaniy aloqalarini ko‘rsatadi.

Buxoro viloyatidagi toponimlar bir necha asosiy manbalarga ega:

1. Arabcha o‘zlashmalar:

Islom dini va madaniyati tarqalishi bilan bog‘liq holda arab tilidan o‘zlashgan toponimlar

ko‘p uchraydi. Masalan: Shohrud – "shahar daryosi" ma’nosini anglatib, arab tilidagi "shahr"

(shahar) va "rud" (daryo) so‘zlaridan olingan. Madaniyat – arab tilidagi "madina" (shahar)

so‘zidan kelib chiqqan.

2. Forscha o‘zlashmalar:

Fors tilidan o‘zlashgan toponimlar Buxoro hududidagi forsiy madaniyat ta’sirini aks

ettiradi: Qorako‘l – forscha "qora" (qorong‘i, quyuq) va "kul" (ko‘l) so‘zlarining birikmasidan

hosil bo‘lgan. Saroy – fors tilida "saroy" so‘zi "sarbon" yoki "mehmonxona" ma’nosida ishlatilgan.

3. Turkiy tillardan o‘zlashmalar:

Qadimiy turkiy tillardan kelib chiqqan toponimlar o‘zbek xalqining etnik tarixini

ko‘rsatadi:

G‘ijduvon – "g‘ij" (buloq) va "duvon" (devor) so‘zlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan.

Vobkent – "vob" (suv) va "kent" (shahar) ma’nolarini anglatadi.

Semantik jihatlar

Buxoro viloyatidagi o‘zlashma toponimlarning semantik xususiyatlari ularning ko‘pchilik

hollarda hududning geografik, ijtimoiy va iqtisodiy xususiyatlarini aks ettirishidan iborat:

Geografik belgilar: Ko‘l, daryo, tog‘ kabi geografik ob’yektlarning nomlanishi (Qorako‘l,

Shohrud).

Madaniy belgilar: Ijtimoiy faoliyat va diniy qadriyatlarni ifodalovchi nomlar (Saroy,

Madaniyat).

Tarixiy belgilar: Hududda bo‘lib o‘tgan tarixiy voqealar yoki mashhur shaxslar nomlari

bilan bog‘liq toponimlar.

Etimologik tahlil

Har bir toponimning etimologiyasi uning tarixiy manbalarini aniqlash imkonini beradi.

2025

APRIL

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 4

261

Buxoro viloyatidagi toponimlarda arab, fors va turkiy tillarning birlashuv natijalari yaqqol

ko‘rinadi. Misol uchun: Shohrud – arabcha va forscha tarkiblarning birikmasi. Qorako‘l – forscha

va turkiy tillar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir mahsuli.

XULOSA

Buxoro viloyatining o‘zlashma toponimlari hududning tarixiy va madaniy rivojlanishini

tadqiq qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ularni o‘rganish orqali hududning boy

madaniyati va turli xalqlar bilan bo‘lgan tarixiy aloqalarini aniqlash mumkin. Kelgusida

zamonaviy geografik axborot tizimlari (GAT) yordamida ushbu toponimlarning tarixiy xaritalarini

yaratish va ularni keng jamoatchilikka taqdim etish lozim.

REFERENCES

1.

Toʻrayev, H. (2021). Buxoro toponimikasi

.

Durdona.

2.

Rajabov S., Sarimsakov H. "O‘zbekiston joy nomlarining izohli lug‘ati.

3.

Popov V. N. "Markaziy Osiyo toponimikasi."

4.

Hojimatov H. "O‘zbek tilida joy nomlarining lingvistik xususiyatlari."

5.

Buxoro tarixi bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami.

6.

Шарипова М. Б., Садуллоева М. Б. К. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В

ОБЩЕСТВЕ //Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1 (46)

7.

Шарипова М. Б., Мустакимова Г. А. Наследие мыслителей в эстетическом воспитании

учащихся начальной школы //Вестник магистратуры. – 2019. – №. 10-5. – С. 48-49.

8.

Sharipova M. B., Nizomova S. S. THE ARTISTIC IMAGE OF THE IMAGE OF" WATER"

IN THE POEM //УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА. – 2018. – №. 11. – С. 75.

9.

Шарипова М. Б., Муродова Ш. Ш. ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ

ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ» //Научный журнал. – 2020. – №. 9. – С. 32-34.

10.

Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ

//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.

11.

Baxshilloyevna M. S., Shuhratovna M. S. Description and interpretation of wedding customs

in the epic" Alpomish" //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т. 11.

12.

Sharipova M. " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi //ЦЕНТР НАУЧНЫХ

ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.

13.

Sharipova M. O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati

//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.

2025

APRIL

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 4

262

14.

Sharipova M. Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi (" Alpomish"

dostoni misolida) //

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ

(buxdu. uz).

– 2020. – Т. 1. – №. 1.

15.

Sharipova M. O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir xazinasi //ЦЕНТР

НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.

16.

Ахмедова М. Ш., Шарипова М. Б. ВОСПИТАНИЕ РЕБЕНКА НА ОСНОВЕ

НАРОДНЫХ ТРАДИЦИЙ //Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы

междунар. науч. – 2016. – С. 118.