2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
322
O’ZBEK XALQ PAREMALARDA AKS ETGAN XALQ MADANIYATI
Ziyoyeva Marjona Anvar qizi
BuxDPI o'zbek tili va dabiyoti magistranti.
marjonziyoyeva555@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15276856
Annotatsiya. Mazkur maqolada o’zbek xalq paremalarda aks etgan xalq madaniyati
tahlilga tortilgan. Bunda xalq va tilning uzviy bog’liqligi haqida so’z boradi. Shuningdek,
keltirilgan fikrlar xalq o’g’zaki ijodiga tegishli bo’lgan misollar orqali ochib beriladi.
Kalit so’zlar: etnolingvistika, etnos, maqol, matal, etnik madaniyat, parema,
paremiologiya.
FOLK CULTURE REFLECTED IN UZBEKISTAN FOLK PARAMELS
Abstract. This article analyzes the folk culture reflectedin Uzbekfolk proverbs. It discusses
the intrinsic connection between language and people. Additionally, the presented ideas are
illustrated through examples from folk oral literature.
Keywords: etnolinguistics, ethnos, proverb, saying, ethnic culture, paremia, paremiology.
НАРОДНАЯ КУЛЬТУРА, ОТРАЖЕННАЯ В НАРОДНЫХ ПАРАМЕТРАХ
УЗБЕКИСТАНА
Аннотация. В статье анализируется народная культура, отраженная в узбекских
народных сказках. Это говорит о неразрывной связи человека и языка. Представленные
идеи также иллюстрируются примерами из народного фольклора.
Ключевые слова: этнолингвистика, этнос, пословица, идиома, этническая
культура, паремиология.
KIRISH. Parema- xalq og’zaki ijodining mahsuli bo’lib, ixcham va soda, qisqa va
mazmundor, mantiqiy umumlashma sifatida paydo bo’lgan. Muayyan tilda mavjud bo’lgan maqol
va matallar paremalar tizimini tashkil etadi. Paremalarda xalqning milliyligi va uning madaniyati,
urf-odat va qadryatlari, diniy e’tiqodlari namoyon bo`ladi.
ASOSIY QISM. Etnolingvistika- tilshunoslikning til vat il egasi bo’lgan xalq orasidagi
bog`liqlikni hamda munosabatlarni, til rivoji, vazifaviy xususiyatlariga lisoniy, etnik omillarning
birgalikdagi ta’sirini o`rganuvchi sohasi. A.Hojiyev ``Tilshunoslik terminlarining izohli lug`ati``
kitobida etnolingvistika haqida shunday ta’rif beradi.. ``Etnoligvistika- makrolingvistikaning til
bilan xalq o`rtasidagi munosabatlarni, tilning faoliyati va taraqqiyotida lingvistik va etnik
omillarning o’zaro ta’sirini o’rganuvchi bo’limi...".[2] Etnolingvistika tilning etnik jihati va
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
323
etnosning lingvistik xususiyatlarini ifodalash, ichki va millatlararo aloqalardagi etnolingvistik
jarayonlar, etnik jarayonlarning shakllanishi va faoliyatida tilning o’rni, til va an’anaviy
madaniyat, tafakkurning etnik o’ziga xosligi, dunyo tillarining etnolingvistik tasnifini ifodalaydi.
Etnolingvistika, ayniqsa, yozuvga ega bo’lmagan xalqlarning etnografiyasini o’rganishda,
ularning tillardagi etnik xususiyatlar bilan bog’liq lisoniy materiallarni to’plash va tadqiq qilishda
qo’l keladi. U, asosan, ikki yo’nalishda ish ko’radi:
-
xalqning etnolisoniy xususiyatini tavsifiy asosda o’rganish;
-
xalqning etnolisoniy xususiyatini tavsiyaviy asosda o’rganish.
Bunda birinchi maqsadni shartli ravishda tashqi va ikkinchisini ichki maqsad deyish
mumkin.[4] Til jamiyat madaniyati va tarixining muhim qismi bo’lib, u xaqlning qadryatlarini va
turmush-tarzini aks ettiradi. Etnoligvistika esa til va madaniyat o`rtasidagi o`zaro bog`liqlikni
o’rganib paremalar tizimidagi til birliklarini tahlil qiladi.
Paremalarning etnoligvistik xususiyatlari:
1.Maqollar va matallarda xaqlning qadriyatlari, urf- odatlari, diniy e’tiqodlari aks etadi.
Masalan.. ``
Amri padar- arshdan a’lo"[3]
Arsh- diniy aqidalarga ko`ra, Allohning taxti, Falakning eng yuaori qismidagi saroy.
Maqolda otaning so`zi, amri, buyrug`I ana shu arshdan ham ulug` deb ko`rsatiladi va
farzandlarga otaning aytganini bajo keltirish lozimligi uqtiriladi.
``Qizniki qiyin bilan bitar, o`g`ilniki o`yin bilan bitar.``
Ushbu maqolda xalqimiz turmushida hukm surib kelayotgan urf-odatlar, rasm-rusumlar,
tartib- qoidalarga binoan, qiz uzatish- o`g`il uylantirishga nisbatan ancha mushkul va ko`p
mablag` talab qiladi.
2.Turli tillardagi maqollarni taqqoslash orqali xalqlarning dunyoqarashi farqlari
o`rganiladi. Masalan,
``Ko`pdan qut ketmas.``
Ushbu maqol o`zbek tilida jamoatchilik qadryati, birdamlikni ulug`lash kuzatiladi, ingliz
tilidagi ``
Too my cooks spoil the broth``
esa individualizmga urg`u beradi.[5]
3.Har bir tilga xos obrazlar paremalarda yaqqol aks etadi. Masalan, bizning faqatgina
o`zbek tilimizga xos bo`lgan
``qaynona``
va
``kelin``
obrazlari maqollarda ko`plab
uchraydi.[5]
``Kelin bo`ldim qaynonamga yoqmadim, qaynona bo`ldim kelinimga yoqmadim.``
yoki
``Qaynonaga tosh otsang tosh olasan, qaynonaga osh otsang odh olasan``
kabi maqollarni
misol qilishimiz mumkin. Ushbu maqolda quda-andachilik, qaynona kelin munosabatlari
yoritilgan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
324
4. Paremalarda diniy va e`tiqodiy omillar, ya’ni bunda etnolingvistik jihatdan tahlil
qilganda ko`plab paremalar islomiy aqdryatlarga asoslanganligini ko’rish mumkin. Masalan,
``Zakotli mol o`tda kuymas, suvda cho`kmas``.
Zakot- musulmonlardan har yili olinadigan diniy
soliq bo`lib, islim shariatiga ko`ra, uni to`lash farz, ya’ni majburiyatdir. Islomiy aqidalarga binoan
o’z ehtiyojlaridan tashqari bir yilgacha sarf bo`lmay kelgan 83gramm oltin yoki 200gramm
kumush miqdoridagi pulga yoki shu miqdoridagi savdo puliga ega bo`lgan kishi badavlatdir. Bu
kishi esa ortiqcha boyligini qirqadan bir qismini zakot niyatida berishi bu farz hisoblangan.
Paremalarning etnolingvistik tahlili ularning linvistik, balki madaniy, ijtimoiy va tarixiy jihatlarini
ham ochib beradi.
REFERENCES
1.
Bibish Jo'rayeva. O‘zbek xalq paremlarning sinonimlik lug'ati.- Toshkent: "Kafolat print
company" nashriyoti, 2023. -B.7.
2.
Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент: ЎзМЭ, 2002. –
Б.178.32
3.
Рахимов Ф. Б., Шарипова М. Б. МЕСТО ИННОВАЦИЙ В РЕШЕНИИ
СОВРЕМЕННЫХ ПРОБЛЕМ НЕПРЕРЫВНОГО ОБРАЗОВАНИЯ //Academy. –
2020. – №. 5 (56).
4.
Шарипова М. Б., Садуллоева М. Б. К. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В
ОБЩЕСТВЕ //Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1 (46)
5.
Шарипова М. Б., Мустакимова Г. А. Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы //Вестник магистратуры. – 2019. – №. 10-5.
– С. 48-49.
6.
Sharipova M. B., Nizomova S. S. THE ARTISTIC IMAGE OF THE IMAGE OF"
WATER" IN THE POEM //УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА. – 2018. – №. 11. – С. 75.
7.
Шарипова М. Б., Муродова Ш. Ш. ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ
ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ» //Научный журнал. – 2020. – №. 9. – С. 32-34.
8.
Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ
//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.
9.
Baxshilloyevna M. S., Shuhratovna M. S. Description and interpretation of wedding
customs in the epic" Alpomish" //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т. 11.
10.
Sharipova M. " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
325
11.
Sharipova M. O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
12.
Sharipova M. Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi (" Alpomish"
dostoni misolida) //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. –
№.
