812
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
UDK: 811.512.133’373.7:398.9
(=512.133)
O‘ZBEK XALQ PAREMALARIDA MILLIY QADRIYATLAR VA
URF-ODATLARINING AKS ETISHI
BuxDPI Nurova Yulduz Ubaydullayevna
Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
yulduznur.gmail.com
BuxDPI Ziyoyeva Marjona Anvar qizi
O‘zbek tili va dabiyoti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15225888
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘zbek xalq paremalarda uchraydigan milliy qadriyat va
urf-odatlarni etnolingvistik tomonidan tahlili berilgan. Bunda xalq va tilning uzviy bog‘liqligi
haqida so‘z boradi. Paremalar tizimidagi maqol, matallarning etnolingvistikasi haqida to‘xtalib
o‘tiladi. Shuningdek, keltirilgan fikrlar xalq o‘g‘zaki ijodiga tegishli bo‘lgan misollar orqali
ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
etnolingvistika, etnos, maqol, matal, etnik madaniyat, parema,
paremiologiya.
REFLECTION OF NATIONAL VALUES AND TRADITIONS IN UZBEKISTAN
PEOPLE'S PAREMAS
Abstract.
This article provides an ethnolinguistic analysis of national values and
traditions found in Uzbek folk proverbs. It discusses the intrinsic connection between language
and people. The ethnolinguistic aspects of proverbs and saying within the paremia system are
examined. Additionally, the presented ideas are illustrated through examples from folk oral
literature.
Keys words:
etnolinguistics, ethnos, proverb, saying, ethnic culture, paremia,
paremiology.
ОТРАЖЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ ЦЕННОСТЕЙ И ТРАДИЦИЙ В ПАРЕМАХ
НАРОДА УЗБЕКИСТАНА
Аннотация.
В статье представлен этнолингвистический анализ национальных
ценностей и традиций, отраженных в узбекских народных сказках. Это говорит о
неразрывной связи человека и языка. Обсуждается этнолингвистика пословиц и поговорок
в системе притч. Кроме того, представленные идеи поясняются примерами, связанными
с устным народным творчеством.
Ключевые слова:
этнолингвистика, этнос, пословица, идиома, этническая
культура, паремиология.
813
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Kirish (Introduction)
Parema- xalq og‘zaki ijodining mahsuli bo‘lib, ixcham va soda, qisqa va mazmundor,
mantiqiy umumlashma sifatida paydo bo‘lgan. Muayyan tilda mavjud bo’lgan maqol va matallar
paremalar tizimini tashkil etadi[10]. Bibish Jo‘rayeva o’zining ‘‘O‘zbek xalq paremalarning
sinonimlik lug‘ati’’ kitobida paremalar haqida quyidagi fikrlar aytilgan: ‘‘Biz paremalar nomi
ostida maqol, matal, maqol-matal tipdagi paremalar va aforizmlarni birlashtirishni lozim deb
topdik. Bu birliklarning barchasi pand-nasihat ifodalashga xoslanganligi bois ularni paremalar
deb nomlash maqsadga muvofiq. Ammo ayni paytda har bitta birlikning o‘ziga xos jihatlari ham
mavjud. Tilshunoslikda maqol va matallarni ma’no tomonidan chegaralash maqsadga
muvofiqdir, chunki ular berilayotgan xabarni ifodalash xarakteriga ko‘ra farq qiladi. Matal
nutqda axborot berish vositasi bo‘lsa, maqol shu axborotni jonli timsollarda yetkazish, uni
dallilash, isbotlash vositasi sifatida qo‘llanadi’’[5]. Paremalarda xalqning milliyligi va uning
madaniyati, urf-odat va qadryatlari, diniy e’tiqodlari namoyon bo`ladi.
Etnolingvistika- tilshunoslikning til vat il egasi bo‘lgan xalq orasidagi bog‘liqlikni hamda
munosabatlarni, til rivoji, vazifaviy xususiyatlariga lisoniy, etnik omillarning birgalikdagi
ta’sirini o‘rganuvchi sohasi[7]. A.Hojiyev ‘‘Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati’’ kitobida
etnolingvistika haqida shunday ta’rif beradi: ‘‘Etnoligvistika- makrolingvistikaning til bilan xalq
o‘rtasidagi munosabatlarni, tilning faoliyati va taraqqiyotida lingvistik va etnik omillarning
o‘zaro ta’sirini o‘rganuvchi bo‘limi...’’[1]. Etnolingvistika tilning etnik jihati va etnosning
lingvistik xususiyatlarini ifodalash, ichki va millatlararo aloqalardagi etnolingvistik jarayonlar,
etnik jarayonlarning shakllanishi va faoliyatida tilning o‘rni, til va an’anaviy madaniyat,
tafakkurning etnik o‘ziga xosligi, dunyo tillarining etnolingvistik tasnifini ifodalaydi.
Etnolingvistika, ayniqsa, yozuvga ega bo‘lmagan xalqlarning etnografiyasini o‘rganishda,
ularning tillardagi etnik xususiyatlar bilan bog‘liq lisoniy materiaalarni to‘plash va tadqiq
qilishda qo‘l keladi.[8] U, asosan, ikki yo‘nalishda ish ko‘radi:
-
xalqning etnolisoniy xususiyatini tavsifiy asosda o‘rganish;
-
xalqning etnolisoniy xususiyatini tavsiyaviy asosda o‘rganish.
Bunda birinchi maqsadni shartli ravishda tashqi va ikkinchisini ichki maqsad deyish
mumkin. Til jamiyat madaniyati va tarixining muhim qismi bo‘lib, u xaqlning qadryatlarini va
turmush-tarzini aks ettiradi. Etnoligvistika esa til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
o‘rganib paremalar tizimidagi til birliklarini tahlil qiladi. Til va etnik xususiyat munosabati,
ularning bir-biriga ta’siri ikki yo‘sinda kechadigan jarayon:
-
etnik omil [ urf-odat, an’ana, falsafiy, diniy qarashalar va h.k ning ] til rivojiga ta’siri;
-
lisoniy omilning etnos [ va etnik xususiyat] rivojiga ta’siri [7].
814
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
N.I.Tolstoy etnolingvistika haqida shunday deydi.. ‘‘keng ma’noda etnolingvistika
dialektologiya, folklor tili va tarixining tarixiy dialektologiya va xalqning madaniy-etnik tarixi
bilan bog‘liq qismini o‘z ichiga oladi’’ fikrlari bor (Tolstoy 1982, 398). Etnolingvistika maqol va
matallarni tahlil qilish orqali turli xalqlarning tili va madaniyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni , ijtimoiy
hayotini ochib beradi.
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology)
Tilshunoslikda til va madaniyat, til va inson omili, til va tarix masalalariga dastlab V. fon
Gumboldt, А.Vaysgerber, L.Blumfild, E.Sepir, Boduen de Kurtene, А.А.Potebnya,
А.А.Shaxmatov kabi Yevropa va rus tilshunoslari e’tibor qaratgan. Dunyo tilshunosligida matnni
antropotsentrik paradigma asosida o‘rganish etnolingvistika, lingvistik semantika,
lingvokognitologiya, psixolingvistika, lingvokulturologiya, pragmatikaga oid tadqiqotlarda
ko‘zga tashlanadi.
Xususan, N.Xomskiy, U.Cheyf, B.A.Serebrennikov, L.V.Shcherba,Y.N.Stepanov,
I.R.Galperin N.I.Каraulov, N.I.Jinkin, А.А.Leontyev, J.Lakoff, А.Vejbiskaya, E.S.Kubryakova,
E.Rosh, V.P.Belyanin, V.Z.Demyankov, V.A.Maslova, М.Dridze, К.F.Sedov ,A.Nurmonov,
N.M.Mahmudov, E.А.Begmatov, Sh.Safarov, S.Boymirzayeva, I.Azimova kabi tilshunoslarning
ishlarida til tizimi antroposentrik tamoyillar asosida tadqiq etilgan[6]. Professor
N.Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab…” nomli maqolasida
etnolingvistika, lingvokulturologiya, umuman, antropotsentrik paradigmaning mohiyatini va bu
boradagi muammolar chuqur va asosli yoritib beriladi. Til sohasida omonimiyani o‘rganish
borasida bir nechta ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilgan bo‘lib, odatda, omonimiya matnda
aniqlanadi (B.N. Golovin, A.M.Babkin, E.M.Galkina-Fedoruk, L.A.Bulaxovskiy, R.A.Budagov,
S.Axmanova, N.M.Shanskiy kabi), ammo ba’zi hollarda bu tushunishni qiyinlashtiradi.
L.V.Malaxovskiy “tabiiy tillarda omonimlarning mavjudligi zarur va tabiiy” deb hisoblaydi.
B.A.Plotnikov nisbatan barqaror va tilga mansub noaniqlik toifasiga omonimiyani kiritadi[2].
Maqol va matallarni qiyosiy-tipologik xususiyatlariga oid muammolar I.Begmurodov,
R.А.Latipova, I.K.Mirzaev, Ye.V.Ivanova, B.T.Kasharokov, V.V.Pavlov, Z.А.Yusupova,
Ye.А.Osheva, L.А.Babitova, O.Sh.Igbolov, M.Temirova, R.U.Majidova kabi olimlar tomonidan
tadqiq qilingan. Bu kabi ilmiy ishlar, maqol va matallar tadqiqotning nazariy jihatdan
mustahkam asosga ega ekanligini ko‘rsatadi. O‘zbek tilshunoslari X.Аbdurahmonov,
G.N.Sindibaeva, N.B.Saparova, P.U.Bakirov, M.Djusupov, K.E.Аlibekova, Sh.Majitaeva,
B.Jo‘raeva, D.S.Turdalievalar maqol va matallarining qiyosiy, g‘oyaviy-badiiy, leksik, leksik-
stilistik, grammatik tahliliga bagʼishlangan ilmiy tadqiqotlar olib borishgan[4].
Tahlil va natijalar (Analysis аnd results)
Paremalarning etnoligvistik xususiyatlari:
815
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
1.Maqollar va matallarda xaqlning qadriyatlari, urf- odatlari, diniy e’tiqodlari aks etadi.
Masalan.. ‘‘
Amri padar- arshdan a’lo
’’
Arsh- diniy aqidalarga ko‘ra, Allohning taxti, Falakning eng yuqori qismidagi saroy.
Maqolda otaning so‘zi, amri, buyrug‘i ana shu arshdan ham ulug‘ deb ko‘rsatiladi va
farzandlarga otaning aytganini bajo keltirish lozimligi uqtiriladi.
‘‘Qizniki qiyin bilan bitar, o‘g‘ilniki o‘yin bilan bitar.’’
Ushbu maqolda xalqimiz turmushida hukm surib kelayotgan urf-odatlar, rasm-rusumlar,
tartib-qoidalarga binoan, qiz uzatish- o‘g‘il uylantirishga nisbatan ancha mushkul va ko‘p
mablag‘ talab qiladi.
‘‘Qalin bergandan keyin o‘lik kuyov ham tobutda yotmas.’’
Bu maqolning kelib chiqishi qadimiy urf-odatlardan biri bo‘lgan ‘‘Qalliq o‘ynash’’ deb
ataluvchi urf-odatga borib taqaladi. Mazkur maqolni aytarkanlar, ota-onalar, oila a’zolari yoxud
chet kishilar kuyovga qarata.. ‘‘Qalinku bir amallab to‘lab bo‘lindi, endi bor qallig‘ingni oldiga’’
demoqchi bo‘lganlar [9].
2.Turli tillardagi maqollarni taqqoslash orqali xalqlarning dunyoqarashi farqlari
o‘rganiladi. Masalan,
‘‘Ko‘pdan qut ketmas.’’
Ushbu maqol o‘zbek tilida jamoatchilik qadryati, birdamlikni ulug‘lash kuzatiladi, ingliz
tilidagi ‘‘
Too my cooks spoil the broth’’
esa individualizmga urg‘u beradi. Yoki o‘zbek tilidagi
‘‘Ko‘pning rizqi ko‘p’’
va ingliz tilidagi
‘‘Unity is strength’’
maqollari bir xil g‘oyani, ya’ni
birdamlikning ahamiyatini ifoda etgan. Bundan tashqari, o‘zbek maqollarida
‘‘non’’
obrazi
hallolik va baraka timsoli sifatida ko‘p uchraydi, ammo ingliz tilida esa
‘‘bread’’
ko‘proq
kundalik ehtiyojni ifodalaydi [3].
3.Paremalarda xalq tajribasi, avlod-ajdodlar saboqlari saqlanib qolgan. Masalan,
‘‘Bir
yigitga qirq hunar oz.’’
Bir so‘z bilan aytganda hunar o‘rganish- qon-qonimizga singib ketgan
qadriyat. Hunar-tuganmas xazina. Hunarli inson hech qachon xor bo‘lmaydi. Bu kabi maqollarda
xalqning,ota-bobolarimizning tajribalari yaqqol namoyon bo`ladi [9].
4.Har bir tilga xos obrazlar paremalarda yaqqol aks etadi. Masalan, bizning faqatgina
o‘zbek tilimizga xos bo‘lgan
‘‘qaynona’’
va
‘‘kelin’’
obrazlari maqollarda ko‘plab uchraydi [3].
‘‘Kelin bo‘ldim qaynonamga yoqmadim, qaynona bo‘ldim kelinimga yoqmadim’’
yoki
‘‘Qaynonaga tosh otsang tosh olasan, qaynonaga osh otsang odh olasan’’
kabi maqollarni misol
qilishimiz mumkin. Ushbu maqolda quda-andachilik, qaynona kelin munosabatlari yoritilgan.
5. Paremalarda diniy va e`tiqodiy omillar, ya’ni bunda etnolingvistik jihatdan tahlil
qilganda ko‘plab paremalar islomiy qadriyatlarga asoslanganligini ko‘rish mumkin. Masalan,
‘‘Zakotli mol o‘tda kuymas, suvda cho‘kmas.’’
Zakot- musulmonlardan har yili olinadigan diniy
soliq bo`lib, islim shariatiga ko`ra, uni to‘lash farz, ya’ni majburiyatdir.
816
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Islomiy aqidalarga binoan o‘z ehtiyojlaridan tashqari bir yilgacha sarf bo‘lmay kelgan 83
gramm oltin yoki 200gramm kumush miqdoridagi pulga yoki shu miqdoridagi savdo puliga ega
bo‘lgan kishi badavlatdir. Bu kishi esa ortiqcha boyligini qirqadan bir qismini zakot niyatida
berishi bu farz hisoblangan [9].
‘‘Kamtar kamolga yetar, besabr oyoqdan yitar.’’
Ushbu maqol islomiy qadriyatlar bilan
chambarchas bog`liqdir. Insonlarni har qanday qiyinchilik ortida huzur-halovat borligiga,
ularning barchasini sabr bilan yengib o‘tishga chorlaydi. Shoshqaloqlik esa insonni
muvaffaqiyatdan mahrum etadi. Bundan tashqari, kamtarlik insonni kamolotga boshlaydi.
Islomda kamtarlik buyuk fazilat sanalib, Alloh taqvodor va kamtar kishilarni sevishini
bildiradi [10].
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations)
.
Xulosa qilib shuni ayta olamanki, paremalarning etnolingvistik tahlili ularning linvistik,
balki madaniy, ijtimoiy va tarixiy jihatlarini ham ochib beradi. O‘zbek paremalarida xalqning
turmush-tarzi, e’tiqod va urf-odatlari aks etganligi sababli, ularni o‘rganish o‘zbek malqining
ma’naviy merosini chuqurroq bilishga chorlaydi.
REFERENCES
1.
A.Ҳожиев Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент: ЎзМЭ, 2002. –
Б.178.
2.
Артеменко М., Фольклорное текстообразование и этнический менталитет
//Традиционная культура. Научный альманах. 2001. №2 (4). С. 11-17.
3.
Fayziyeva, A.X. (2024). Maqollarni o‘rganish bilan lingvokulturologik yondashuv.
Worldly knowledge, 9-son, 626-627-628. www.worldlyjournals.com.
4.
Гумбольдт В. Язык и философия культуры. - М., 1985. – 452 c
5.
Jo‘rayeva.B.M. O‘zbek xalq paremlarning sinonimlik lug‘ati.- Toshkent: ‘‘Kafolat print
company’’ nashriyoti, 2023. -B.7.
6.
Baxshilloyevna, S. M., & Mirzoyevna, I. M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM
TIZIMIDA ETNIK MADANIY TA’LIM VA UNING TARIXIY ILDIZLARI.
PEDAGOGS
jurnali
,
1
(1), 163-163.
7.
Sharipova, M. B., & Salimova, K. R. Q. (2021). “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR
O’LDI” MAROSIMI TASVIRI.
Scientific progress
,
2
(7), 1109-1113.
8.
Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры
воспитанников
дошкольных
образовательных
учреждений.
Вестник
магистратуры,(3-3 (102))
, 113-114.
817
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
9.
Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
10.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
11.
Sharipova, M. (2024). Historical-Vital Bases of Epos And Ritual Expression (In The
Example of the Epic “Alpomish”).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
12.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
13.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
14.
Sharipova, M. B., & G’afurova, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN THE
DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL EDUCATION
SYSTEM.
THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN
WORLD
,
3
(1), 21-29.
