Aprel, 2025-Yil
503
IJODIY O‘YINLAR ORQALI TASHABBUSKORLIKNI RIVOJLANTIRISH
Mirabdullayeva Ozoda Ilhomjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti Maxsus pedagogika va maktabgacha
taʼlim fakulteti yoʻnalishi talabasi.
Ilmiy rahbari.
Qodirova Omatxon Sobirjonovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286932
Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim jarayonida ijodiy o‘yinlarning o‘quvchilar
tashabbuskorligini shakllantirishdagi o‘rni va ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, amaliy misollar
orqali o‘yinlarning ta’sir doirasi va foydali jihatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: ijodiy o‘yin, tashabbuskorlik, mustaqil fikrlash, interfaollik, ta’lim jarayoni.
Kirish.
Bugungi globallashuv davrida ta’lim oldida turgan eng asosiy vazifalardan biri —
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini, tashabbuskorlik va ijodkorlik sifatlarini
shakllantirishdir. Ta’limda bu kabi fazilatlarni rivojlantirishning samarali vositalaridan biri — bu
ijodiy o‘yinlardir. O‘yin orqali ta’lim berish qadim zamonlardan beri mavjud bo‘lib, zamonaviy
pedagogik yondashuvlarda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
ASOSIY QISM.
Ijodiy o‘yinlarning ta’limdagi roli
Ijodiy o‘yinlar — bu o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, o‘z fikrini erkin ifodalashga,
jamoaviy ishlashga va eng muhimi, tashabbus ko‘rsatishga o‘rgatuvchi ta’limiy vositalardir.
Mazkur o‘yinlar o‘quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish orqali ular uchun muammoli
vaziyatlarda yechim topish, yangi g‘oyalarni ilgari surish, o‘zini namoyon etish imkoniyatlarini
yaratadi.
Tashabbuskorlikni rivojlantirishda ijodiy o‘yinlarning ta’siri
Ijodiy o‘yinlar o‘quvchilarda quyidagi fazilatlarning shakllanishiga xizmat qiladi:
Muammoni mustaqil hal qilish;
Yangi g‘oya bilan chiqish;
Jamoada faol ishlash;
Qaror qabul qilish va javobgarlikni his qilish.
Misol tariqasida, “Nima bo‘lardi, agar…” o‘yini orqali o‘quvchilar voqealarning muqobil
rivojlanishini tasavvur qilishadi, bu esa ularning fantaziyasi va ijodkorligini rivojlantiradi. “Rolli
o‘yinlar” esa ularni hayotiy vaziyatlarga tayyorlaydi, kommunikativ qobiliyatlarini oshiradi.
Aprel, 2025-Yil
504
Amaliy misollar
“Erkin sahnalashtirish” — berilgan mavzu asosida o‘quvchilar o‘z ssenariysi va rollari
asosida sahna ko‘rinishini yaratishadi.
“Teskari ertak” — o‘quvchilar voqeani odatiy tartibda emas, balki teskari yo‘nalishda
tasvirlashadi.
“Yangi ixtiro” — bolalar yangi qurilma, mahsulot yoki xizmat g‘oyasini ishlab chiqishadi.
Bunday o‘yinlar orqali bolalar nafaqat qiziqarli vaqt o‘tkazadilar, balki o‘z bilim va
ko‘nikmalarini ham mustahkamlashadi.
1. Ijodiy o‘yinlarning turlari va tavsifi
a) Rolli o‘yinlar
O‘quvchilar muayyan rolda chiqish qiladi (masalan, shoir, jurnalist, olim). Bu ularning
nutqiy faolligini, hayotiy holatlarga moslashuvchanligini oshiradi.
b) Improvizatsion o‘yinlar
Bunday o‘yinlarda qatnashchilar hech qanday tayyorgarliksiz berilgan mavzuda
improvizatsiya qilishadi. Bu ularni muammoni tezkor hal qilishga o‘rgatadi.
c) Muammoli o‘yinlar
Berilgan muammoli holat asosida yechim topish kerak bo‘ladi. Masalan: “Agar darsga
kech qolsangiz, nima qilgan bo‘lar edingiz?”
d) “Yangi ixtiro” o‘yini
O‘quvchilar yangi qurilma, xizmat yoki mahsulotni o‘ylab topishadi, reklama qilishadi. Bu
ijodkorlik bilan birga iqtisodiy tafakkurni ham rivojlantiradi.
2. Tashabbuskorlikni shakllantirish bosqichlari
1. Kuzatish va holat tahlili – o‘quvchi atrofdagi holatlarni tahlil qilishga o‘rgatiladi.
2. Fikr bildirishi uchun imkon yaratish – savollar, fikr almashuvlar, ochiq muhokamalar
orqali.
3. Ijodiy topshiriqlar berish – mustaqil loyiha, ssenariy tuzish, o‘yin tashkil etish.
4. Rag‘batlantirish – tashabbus ko‘rsatgan o‘quvchini maqtov, ball, sovrin bilan
mukofotlash.
3. Psixologik va pedagogik asoslari
Lev Vygotskiy nazariyasiga ko‘ra, o‘yin orqali o‘quvchi ijtimoiy rollarni egallaydi va
yaqin rivojlanish zonasiga kiradi.
Jan Piaget ta’limotida o‘yin bolaning kognitiv (aql-zakovat) rivojlanishida muhim vosita
sifatida ko‘riladi.
Aprel, 2025-Yil
505
Motivatsiya nazariyalari – o‘yinlar o‘quvchilarni ichki motivatsiya bilan ta’minlaydi, ular
o‘z xohishi bilan faol ishtirok etadi.
4. Dars jarayonida qo‘llash usullari
Ochilish qismida: e’tibor jamlash uchun qisqa ijodiy savol yoki o‘yin.
Asosiy qismida: mavzuga mos rolli yoki muammoli o‘yin.
Yakunda: o‘yin asosida xulosa chiqarish, baholash, mustahkamlash.
5. Natijalarni baholash mezonlari
“Ijodiy o‘yinlar orqali tashabbuskorlikni rivojlantirish” mavzusining asosiy maqsadlari:
1. O‘quvchilarda tashabbuskorlik fazilatini shakllantirish
O‘quvchilarni yangi g‘oyalarni ilgari surishga, muammoni mustaqil hal qilishga undash.
Har qanday holatda faol ishtirok etishga, yetakchilik ko‘rsatishga o‘rgatish.
2. Ijodiy tafakkurni rivojlantirish
O‘quvchilarda kreativ fikrlash, noodatiy yondashuv, erkin tasavvur qilish qobiliyatlarini
kuchaytirish. Fantaziya asosida yangi mahsulot yoki g‘oyalar yaratish ko‘nikmasini hosil qilish.
3. O‘quv jarayonini qiziqarli va samarali tashkil etish
Ta’limga o‘yin elementlarini olib kirib, o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini
oshirish. O‘yin orqali bilimlarni mustahkamlash, chuqurlashtirish.
4. Jamoada ishlash ko‘nikmasini rivojlantirish
O‘quvchilarning guruhda hamkorlikda ishlash, fikr almashish, qaror qabul qilish kabi
ijtimoiy kompetensiyalarini shakllantirish.
5. O‘quvchilarni erkin fikrlashga va o‘zini ifoda qilishga o‘rgatish
O‘z fikrini ochiq ayta olish, o‘z nuqtai nazarini asoslash, ijodiy chiqishlar qilishga
tayyorlash.
METODIK TAVSIYA
Mavzu: Ijodiy o‘yinlar orqali tashabbuskorlikni rivojlantirish
Maqsad:
O‘quvchilarda tashabbuskorlik fazilatini shakllantirish;
Ijodiy va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish;
O‘quv jarayonini qiziqarli va interaktiv tashkil qilish;
Jamoada ishlash, erkin fikr bildirish va qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Vazifalar:
Dars jarayonida ijodiy o‘yinlardan samarali foydalanish;
Har bir o‘quvchining o‘z g‘oyasini erkin ifodalashiga sharoit yaratish;
Aprel, 2025-Yil
506
O‘quvchilarda liderlik va tashabbus ko‘rsatish qobiliyatlarini rivojlantirish;
O‘yinlar orqali mavzuni chuqur o‘zlashtirishga yordam berish.
Ijodiy o‘yinlar namunasi:
1. “Nima bo‘lardi, agar...?” – muammoli vaziyat asosida erkin fikr yuritish.
2. “Rolli o‘yin” – tarixiy, adabiy, ijtimoiy rollarni ijro etish orqali mavzuni o‘zlashtirish.
3. “Teskari ertak” – voqealarni teskari ketma-ketlikda tasvirlash.
4. “Yangi ixtiro” – o‘quvchilar o‘z g‘oyalari asosida yangi mahsulot yoki xizmat ishlab
chiqadi.
O‘qituvchiga tavsiyalar:
O‘yinlar mavzuga mos va maqsadli bo‘lishi kerak;
Har bir o‘quvchining ishtirokini ta’minlash zarur;
Baholash mezonlari aniq va adolatli bo‘lishi kerak;
Darsda o‘yin orqali erishilgan natijalar bo‘yicha xulosa chiqarilishi lozim.
XULOSA.
Ijodiy o‘yinlar ta’lim jarayonida o‘quvchilar faolligini oshirish, ularning ijodiy
va tashabbuskor shaxs sifatida shakllanishida muhim vositadir. Bu uslub nafaqat darsni qiziqarli
qiladi, balki bilimlarning mustahkam o‘zlashtirilishiga ham xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, ijodiy o‘yinlar orqali o‘quvchilarda tashabbuskorlikni shakllantirish
ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanishi zarur. Bunday o‘yinlar bolalarda ijtimoiy faollik,
o‘z fikrini aniq ifodalash, mustaqil qaror qabul qilish, liderlik fazilatlarini rivojlantirishga zamin
yaratadi. Shuning uchun ham o‘qituvchilar ijodiy yondashuv orqali dars jarayonini boyitishlari,
o‘quvchilarning faolligini rag‘batlantirishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Абдураҳмонов Қ. “Педагогик технологиялар ва педагогик маҳорат”. – Тошкент: “Fan
va texnologiya”, 2010.
2.
Xasanboeva M.Q., Yo‘ldoshev N. “Pedagogik texnologiyalar”. – T.: “O‘qituvchi”, 2012.
3.
To‘xtasinov O., Jo‘raev N. “Shaxs rivojlanishida ijodiy o‘yinlarning o‘rni”. – “Ta’lim va
tarbiya” jurnali, 2020-yil, №3.
4.
Vygotsky L.S. “Imagination and Creativity in Childhood”. – Cambridge, MA: MIT Press,
2004.
5.
Piaget J. “Play, Dreams and Imitation in Childhood”. – London: Routledge & Kegan Paul,
1951.
6.
Sharipova G. “Ta’limda innovatsion yondashuvlar”. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2021.
Aprel, 2025-Yil
507
7.
www.ziyonet.uz – O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali (maqola va metodik tavsiyalar).
8.
Nazarova N.X. “Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy metodlar” – Samarqand, 2019.
9.
Karimova R., Matjonova M. “Maktabgacha ta’limda o‘yin faoliyati”. – T.: 2020.
10.
UNESCO (2020). “The Role of Play and Creativity in Learning”. –
https://unesdoc.unesco.org
