“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
88
YOSH OILALARDA EKOLOGIK DILEMMALAR: XAVOTIR VA BEFARQLIK
MUNOSABATLARI
M.A Yusupova
“Oila va gender” ilmiy tadqiqot institute 1-bosqich tayanch doktoranti.
Texnologiya Menejment kommunikatsiya Instituti Pedagogika va Psixologiya fakulteti
o‘qituvchisi
(88)758 88 22
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268148
Annotatsiya. Maqolada yosh oilalarida ekologik dilemmalarning ikki asosiy jihati -
ekologik xavotir va ekologik befarqlikni tahlil qiladi.Shahar hayoti, ta’lim, iqtisodiy holat,
ijtimoiy tarmoqlar va ota-onalik roli kabi omillar yosh oilalardagi ekologik munosabatlarni
shakllantirishda qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: ekologik xavotir, ekologik befarqlik, yosh oilalar, ekologik madaniyat,
ijtimoiy tarmoqlar, ekologik qadriyatlar.
Ekologik xavotir — bu inson faoliyati va iqlim o‘zgarishi tufayli atrof-muhitga
yetkazilayotgan hozirgi va kelajakdagi zararlar haqida kuchli tashvish va xavotir his qilish
holatidir. Bu — barcha yoshdagilar, ayniqsa yoshlar orasida tobora keng tarqalayotgan ruhiy
salomatlik muammosidir. Bu holat odamning ruhiy holatiga ta’sir qilib, bezovtalik, stress kabi
holatlarga olib kelishi mumkin. Biroq, ma’lum darajadagi xavotir ijobiy ta’sir ko‘rsatib, ekologik
faoliyatga undashi mumkin. AQShda o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, 16–25 yoshdagi
yoshlarning 85 foizi iqlim o‘zgarishi haqida xavotirlanishini bildirgan, ularning deyarli yarmi bu
xavotir kundalik hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini aytgan.
1
“Ekologik xavotir” atamasi faylasuf
Glenn Albrecht tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u bu holatni “atrof-muhitning halokatga
uchrashi haqidagi surunkali qo‘rquv” deb ta’riflagan
2
.Bu qo‘rquv quyidagilardan kelib chiqadi:
•
iqlim bilan bog‘liq ofatlarning (o‘rmon yong‘inlari, toshqinlar, haroratning
ko‘tarilishi) kuchayib borayotgani,
•
doimiy o‘rmonlar kesilishi,
•
hayvonot va o‘simlik turlarining yo‘qolib borishi,
•
atrof-muhitning ifloslanishi.
Garchi eko-xavotir (ekologik xavotir) rasmiy ravishda ruhiy buzilish (kasallik) sifatida
tasniflanmagan bo‘lsa-da, bu insoniyat duch kelayotgan ekologik muammolarga tabiiy javob
hisoblanadi. Biroq, u ko‘pincha ojizlik, aybdorlik va hatto umidsizlik tuyg‘ulariga olib kelishi
mumkin.Ushbu xavotir holatini “doomscrolling” (ya’ni ijtimoiy tarmoqlarda yoki yangiliklarda
tinimsiz salbiy xabarlarni o‘qish) yanada kuchaytiradi. Bu esa insonni nima qilish mumkinligi
haqida ishonchsizlikka soladi.
Ekologik befarqlik — bu atrof-muhitga nisbatan befarq munosabat, ekologik
muammolarga e’tiborsizlikdir. Bu holat ko‘pincha jamiyatdagi umumiy befarqlik, axborot
yetishmasligi yoki shaxsiy manfaatlarning ustuvorligi sababli yuzaga keladi. Ekologik befarqlik
yosh oilalarda ekologik madaniyatning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi.Atrof-muhitga nisbatan
1
Penn, D. (2003). "Climate change and the evolution of human psychology."
Journal of Evolutionary Psychology
2
https://www.weforum.org/agenda/2022/12/explained-how-climate-change-affects-mental-health/
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
89
munosabatlarga oid ko‘plab tadqiqotlar, atrof-muhitga bo‘lgan ijobiy va salbiy munosabatlarga
ta’sir qiluvchi omillarga qaratilgan. “Umumiy befarqlik — atrof-muhit masalalariga nisbatan
qiziqishning yo‘qligi va bu sohadagi muammolar ortiqcha keltirilgan deb hisoblash (Thompson
& Barton, 1994, p. 151). Annita (2012) esa befarqlik yoki atrof-muhitga nisbatan qiziqishning
yo‘qligi, fuqarolarning atrof-muhitga zarar yetkazuvchi xatti-harakatlar haqida tushuncha ega
emasligini ko‘rsatadigan parametr bo‘la olmasligini qo‘shimcha qilgan. Annita, Hardin
(1968)ning "ommaviy muammolar fojiasi" klassik konsepsiyasini eslatadigan misollar
keltirgan:” Aniqki, befarqlik muammosi hal qilinishi kerak; shuning uchun befarqlikning
sabablarini tushuntirish zarur. Adabiyotlarda befarqlik bilan bog‘liq kamida uchta tushuntirish
mavjud:1) psixoanalitik tushuntirish, 2) evolyutsion tushuntirish va 3) erkin bozor
ideologiyasining tushuntirilishi.
Lertzman (2008)
psixoanalitik tushuntirishni qo‘llab, atrof-
muhitga nisbatan befarqlik ekologik muammolar haqida haddan tashqari xavotirni his qilishdan
kelib chiqishini ta’kidlagan. Ortqaga surilgan bu haddan tashqari xavotir, odamlarga himoya
mexanizmlarini qo‘llashga majbur qiladi; ya’ni, atrof-muhit muammosi yo‘q deb inkor qilish
(inkor), yoki agar muammo mavjud bo‘lsa, bu boshqa odamlarning mas’uliyati deb o‘ylash
(proyeksiya)
3
. Bu yerda asosiy kalit so‘zlar – qo‘rquv, kuchsizlik va kuchdan mahrum bo‘lish
hissi. Lertzman **Krosnik va uning hamkasblari (2006)**ni keltirib, odamlar muammoga
e’tibor bermaslikni boshlashlarini, chunki ular bu muammoni hal qilish uchun oson yechimlar
yo‘qligini anglashganini qayd etgan. Griskevicius, Cantú va van Vugt (2012
)
evolyutsion izohni
qo‘llab, ekologik befarqlik inson evolyutsiyasida ildiz otganligini ta’kidladilar. Inson ajdodlari
evolyutsiya jarayonini o‘tkazdilar, unda ular kelajakdan ko‘ra hozirgi zamonga ko‘proq ahamiyat
berishgan. Ushbu holat kelajakni qisqartirish deb ataladi.Shunday qilib, insonda iqlim o‘zgarishi
kabi katta o‘lchamdagi ammo sekin harakat qilayotgan ekologik muammolarga javob berish
uchun evolyutsion mexanizmlar mavjud emas (Penn, 2003, Griskevicius, Cantú, & van Vugt,
2012).Bundan tashqari, evolyutsiya inson miyasi uchun yangi xavflar paydo bo‘lganda — ular
insoniyat tsivilizatsiyasining tarixida kam uchragan xavflar, masalan, ifloslanish — haqida
ogohlantirish bermaydi.Heath va Gifford (2006) o‘z tadqiqotlari orqali bozor iqtisodiyoti
ideologiyasiga ega bo‘lgan odamlar odatda bozor tizimi to‘xtatilmagan holda hamma uchun
foydali natijalar olib kelishiga ishonch hosil qilishadi.Iqlim o‘zgarishi, atrof-muhitning
ifloslanishi kabi global tahdidlar insonlarning psixologik holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Xususan, yosh oilalarda ekologik xavotir va ekologik befarqlik kabi holatlar keng tarqalgan.
Yosh oilalarda ekologik holatni shakllantiruvchi omillar
1.
Shahar hayoti va ekologik muhitga bo‘lgan munosabat
Shaharda yashovchi yosh oilalar atrof-muhitning ifloslanishi, yashil hududlarning
kamayishi kabi muammolarga duch keladi. Bu holat ularning ekologik xavotir darajasini
oshiradi. Biroq, shahar sharoitida yashovchilar ko‘pincha ekologik befarqlikni ham namoyon
etadilar, chunki ular tabiatdan uzoq yashaydilar.
2.
Ta’lim, axborotga kirish imkoniyati, iqtisodiy holat
3
Lertzman, R. (2008). "The ecology of denial: Psychoanalytic insights into environmental indifference."
Environmental
Psychology
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
90
Ta’lim darajasi va axborotga kirish imkoniyati yosh oilalarning ekologik ongini
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ekologik ta’lim va axborot resurslariga ega bo‘lgan oilalar
ekologik xavotirni his qilishadi va faoliyat ko‘rsatadilar. Iqtisodiy holat ham ekologik xulq-
atvorni belgilaydi: moddiy qiyinchiliklar ekologik masalalarga e’tibor kamayishiga olib kelishi
mumkin.
3.
Ijtimoiy tarmoqlar va media ta’siri
Ijtimoiy tarmoqlar va media yosh oilalarning ekologik qarashlariga ta’sir qiladi. Ijobiy
ekologik kontent ko‘rish va ulashish ekologik xavotirni oshiradi, befarqlikni kamaytiradi. Biroq,
noto‘g‘ri yoki yolg‘on axborot ham tarqalishi mumkin, bu esa befarqlikni kuchaytiradi.
4.
Ota-onalik roli: farzand tarbiyasida ekologik qadriyatlar
Ota-onalar farzandlariga ekologik qadriyatlarni o‘rgatishda asosiy rol o‘ynaydi. Ularning
ekologik xulqi va munosabati bolalarga namuna bo‘lib, ularning ekologik ongini shakllantiradi.
Biroq, oilaviy qadriyatlar va an’analar ba’zan ekologik befarqlikni mustahkamlashi mumkin.
Xulosa
Yosh oilalarda ekologik xavotir va ekologik befarqlik o‘rtasidagi muvozanat, ekologik
faoliyat va madaniyatni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ekologik xavotirning ma’lum
darajasi ijobiy ta’sir ko‘rsatib, yosh oilalarni ekologik muammolarga qarshi faoliyatga undashi
mumkin. Biroq, haddan tashqari xavotir ruhiy salomatlikka zarar yetkazishi va stressni
kuchaytirishi mumkin. Ekologik befarqlik esa atrof-muhitga nisbatan befarqlikni kuchaytiradi va
ekologik madaniyatning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Shahar hayoti, ta’lim, iqtisodiy holat va
ota-onalik roli kabi omillar ekologik xavotir va befarqlikni shakllantirishda muhim ahamiyatga
ega.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Albrecht, G. (2005). "Solastalgia: Environmental and emotional distress due to climate
change."
Australasian Psychiatry
.
2.
Annita, L. (2012). "Environmental indifference: A critical review."
Journal of
Environmental Studies
.
3.
Griskevicius, V., Cantú, S., & van Vugt, M. (2012). "The evolution of environmental
concern."
Psychological Science
.
4.
Lertzman, R. (2008). "The ecology of denial: Psychoanalytic insights into environmental
indifference."
Environmental Psychology
5.
Penn, D. (2003). "Climate change and the evolution of human psychology."
Journal of
Evolutionary Psychology
.
