“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
143
TALABA YOSHLARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Ikramova Kamola Shavkatovna
TMC institute “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268503
Annotatsiya. Ushbu maqolada talaba yoshlarga xos bo‘lgan psixologik xususiyatlar,
jumladan, intellektual rivojlanish, emotsional barqarorlik, shaxsiy identifikatsiya, ijtimoiy
munosabatlar va motivatsiya kabi omillar ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilingan. Maqolada
zamonaviy psixologik nazariyalar asosida talabalarning individual rivojlanish jarayonlari
yoritilgan va ularning ta'limdagi psixologik ehtiyojlariga e'tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar: talaba yoshlari, shaxs rivojlanishi, motivatsiya, stress, identifikatsiya,
emotsional barqarorlik, kognitiv rivojlanish.
KIRISH
Talabalik davri inson hayotidagi muhim rivojlanish bosqichlaridan biri bo‘lib, shaxsning
ruhiy, aqliy va ijtimoiy shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu davrda shaxs o‘zini
anglashga, mustaqil qaror qabul qilishga, kasb tanlashga va jamiyatda o‘z o‘rnini topishga
harakat qiladi (Erikson, 1968). Shu sababli, talaba yoshlar psixologiyasini o‘rganish ta'lim,
psixologiya va ijtimoiy fanlar uchun dolzarb hisoblanadi.
1. Intellektual rivojlanish
J.Piaje nazariyasiga ko‘ra, talaba yoshlari formal-operatsion tafakkur bosqichiga to‘g‘ri
keladi, ya'ni talabalar abstrakt fikrlash, nazariy tushunchalarni o‘zlashtirish va muammoli
vaziyatlarni tahlil qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar (Piaget, 1972). Bu davrda kognitiv rivojlanish
yuqori bo‘lib, talabalar ko‘pincha o‘z qobiliyatlarini sinovdan o‘tkazadilar va bilim sohasini
aniqlaydilar.
2. Emotsional barqarorlik va stress
Talabalik davri ko‘plab yangi mas'uliyatlar, moslashuv jarayonlari va hayotiy tanlovlar
bilan bog‘liq. Bu esa stress, xavotir va boshqa salbiy emotsional holatlarga olib kelishi mumkin
(Lazarus & Folkman, 1984). Masalan, imtihonlar, ijtimoiy bosim, moliyaviy muammolar yoki
shaxsiy munosabatlar — bularning barchasi talabalarning emotsional holatiga ta'sir ko‘rsatadi.
Maslahat: talabalarni stressni boshqarish usullariga (masalan, mindfulness, yo‘naltirilgan
nafas olish) o‘rgatish ularning ruhiy barqarorligini oshiradi (Kabat-Zinn, 1990).
3. Shaxsiy identifikatsiya va o‘zini anglash
Eriksonning psixosotsial rivojlanish nazariyasida talaba yoshlar 'identifikatsiya vs. rol
konfliktlari' bosqichida bo‘lib, ular 'Men kimman?' savoliga javob izlaydilar (Erikson, 1968). Bu
jarayonda shaxs shaxsiy qadriyatlarini shakllantiradi, ijtimoiy ta'sirlarga tanqidiy munosabat
bildirishni o‘rganadi va mustaqillikka intiladi.
4. Ijtimoiy munosabatlar
Talabalarda ijtimoiy o‘zaro ta'sir kuchli namoyon bo‘ladi. Ular do‘stlar, o‘qituvchilar va
guruhdoshlar bilan mustahkam ijtimoiy munosabat o‘rnatishga harakat qiladilar. Sotsiometriya
tadqiqotlari talabalarda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash (social support) psixologik salomatlikka
ijobiy ta'sir ko‘rsatishini ko‘rsatgan (Cohen & Wills, 1985).
5. Motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
144
Edvard Desi va Richard Rayanning Self-Determination Theory (SDT) nazariyasiga ko‘ra,
talabalarning ichki motivatsiyasi (o‘zini rivojlantirish, qiziqish) ularning ta'lim jarayoniga
bo‘lgan munosabatida hal qiluvchi ahamiyatga ega (Deci & Ryan, 1985). Shu bilan birga, tashqi
omillar — ballar, stipendiya, tan olinish kabilar ham muayyan darajada motivatsiyani
shakllantiradi.
XULOSA
Talaba yoshlari — shaxsiy, kognitiv va ijtimoiy rivojlanishning intensiv davridir. Bu
bosqichda yuzaga keladigan psixologik xususiyatlarni hisobga olgan holda, ta'lim muassasalari
va psixologik xizmatlar talabalarga emotsional qo‘llab-quvvatlash, shaxsiy o‘sish imkoniyatlari
va ijtimoiy munosabatlar uchun ijobiy muhit yaratishlari zarur. Bunday yondashuv talabaning
jamiyatga barkamol, ruhan sog‘lom shaxs sifatida integratsiyalashuvini ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton.
2.
Piaget, J. (1972). The Psychology of the Child. New York: Basic Books.
3.
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer.
4.
Kabat-Zinn, J. (1990). Full Catastrophe Living. Delacorte.
5.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in
Human Behavior. Plenum.
6.
Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis.
Psychological Bulletin, 98(2), 310–357
