2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
310
BOLALAR VA O‘SMIRLARDA INTERNETDAN FOYDALANISHNING PSIXOLOGIK
TA’SIRI
Ikramova Kamola Shavkatovna
Texnologiya Menejment kommunikatsiya Instituti
Pedagogika va Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14854871
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bolalar va o‘smirlarning internetdan foydalanishi ularning
ruhiy salomatligi, ijtimoiy rivojlanishi va kognitiv qobiliyatlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil
qilinadi. Internetning ortib borayotgan roli va raqamli texnologiyalar hayotga chuqur singib
borayotganini inobatga olgan holda, ushbu mavzu dolzarb hisoblanadi. Tadqiqotda empirik va
nazariy ma’lumotlarga asoslangan holda internetdan foydalanishning ijobiy va salbiy jihatlari
tahlil qilinadi. Shuningdek, tadqiqot natijalari asosida bolalar va o‘smirlar uchun muvozanatli
internetdan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
internet, bolalar, o‘smirlar, psixologik ta’sir, ruhiy salomatlik, raqamli
texnologiyalar.
Kirish
So‘nggi yillarda internet va raqamli texnologiyalar bolalar va o‘smirlar hayotida
muhim rol o‘ynay boshladi. Ular ta’lim, muloqot va ko‘ngilochar maqsadlarda internetdan faol
foydalanadilar. Biroq, bu jarayonning ruhiy salomatlikka va shaxsiy rivojlanishga bo‘lgan ta’siri
haqida bahs-munozaralar mavjud. Ba’zi tadqiqotlar internetdan foydalanish o‘smirlarning
ijodkorligi va intellektual salohiyatini oshirishini ko‘rsatsa, boshqalari esa texnologik qaramlik va
ijtimoiy izolyatsiya xavfini ta’kidlaydi. Ushbu maqola internetdan foydalanishning ijobiy va salbiy
tomonlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan.
Nazariy Asoslar
Internetdan foydalanishning psixologik ta’sirini tushunish uchun
quyidagi nazariyalarga asoslaniladi:
Sotsial o‘rganish nazariyasi
(Bandura, 1986): Bolalar va o‘smirlar internet orqali
modelga asoslangan xatti-harakatlarni o‘rganadilar. Ular onlayn muhitda ko‘rgan obrazlarni
hayotiy vaziyatlarga tatbiq etishlari mumkin.
Kognitiv rivojlanish nazariyasi
(Piaget, 1952): Internet muloqot va interaktiv
o‘yinlar orqali bolalarning intellektual rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin. Virtual muhitda
muammolarni hal qilish qobiliyati rivojlanadi.
Giperbog‘lanish nazariyasi
(Carr, 2010): Internetdan haddan tashqari foydalanish
diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishiga olib kelishi mumkin. Internet orqali uzluksiz axborot
oqimi miyani ortiqcha yuklaydi va kognitiv qobiliyatlarni zaiflashtiradi.
O‘zini namoyon qilish nazariyasi
(Goffman, 1959): Ijtimoiy tarmoqlarda o‘zini
qanday ko‘rsatish bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchiga va hissiy barqarorligiga ta’sir qiladi.
Internetdan foydalanishning ijobiy ta’siri
Ta’lim va rivojlanish
Interaktiv ta’lim platformalari bilim olish jarayonini osonlashtiradi.
Raqamli resurslar orqali bilim va malakalar orttiriladi.
Dasturlash, dizayn va multimedia sohalarida o‘smirlar o‘z qobiliyatlarini
rivojlantirishi mumkin.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
311
Internet orqali dunyo miqyosidagi akademik ma’lumotlarga kirish imkoniyati
mavjud.
Bolalar va o‘smirlar mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Ijtimoiy muloqot
Uzoqda yashovchi do‘stlar va oila a’zolari bilan aloqani saqlash imkonini beradi.
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam berishi mumkin.
Yoshlar o‘z manfaatlari doirasida turli guruhlarga qo‘shilib, bilim va tajriba
almashadilar.
Onlayn muhit orqali notanish tillarni o‘rganish imkoniyati kengayadi.
Muloqot jarayonlari bolalarning o‘z fikrini aniq ifodalashiga yordam beradi.
Internetdan foydalanishning salbiy ta’siri
4.1.
Ruhiy salomatlikka ta’siri
Haddan tashqari foydalanish stress va xavotirni oshirishi mumkin.
O‘smirlarda depressiya va ijtimoiy izolyatsiyaga olib kelishi ehtimoli mavjud.
Virtual muloqot real hayotdagi ijtimoiy tajriba yetishmovchiligiga sabab bo‘lishi
mumkin.
O‘smirlar o‘z tengdoshlari bilan real muloqotga ehtiyoj sezmay qolishlari mumkin.
Tadqiqot Metodologiyasi
Tadqiqotda 12-18 yosh oralig‘idagi o‘smirlardan iborat 500 nafar respondent
ishtirok etdi.
So‘rovnomalar va psixologik testlar orqali internetdan foydalanish odatlari va ruhiy
holat o‘rganildi.
Natijalar statistik tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari ijtimoiy tarmoqlarning farqli foydalanuvchilarga qanday ta’sir
qilishini ham ko‘rsatdi.
Natijalar boshqa sohalardagi ilg‘or tadqiqotlar bilan taqqoslandi.
Natijalar va Tahlil
60% respondent internetda kuniga 4 soatdan ko‘proq vaqt o‘tkazishi aniqlandi.
40% respondent internetda uzoq vaqt qolish natijasida uyqusizlik va stress sezishini
bildirgan.
Ijtimoiy media bilan ko‘proq shug‘ullangan o‘smirlarning diqqat va motivatsiyasi
pasayganligi kuzatildi.
Yoshlarning texnologik bog‘liqligi ularning ruhiy salomatligiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Xulosa va Tavsiyalar
Internetdan foydalanishni nazorat qilish va bolalar uchun xavfsiz raqamli muhit
yaratish zarur.
Ota-onalar va pedagoglar bolalarni texnologiyadan ongli foydalanishga
o‘rgatishlari kerak.
Hukumat va ta’lim muassasalari internet xavfsizligi bo‘yicha chora-tadbirlarni
kuchaytirishlari lozim.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
312
Adabiyotlar
1.
Smith, A. (2022). Digital Parenting: How to Balance Screen Time and Mental Health.
2.
Johnson, B. (2023). The Effects of Social Media on Adolescent Well-being.
3.
Thompson, R. (2022). Cognitive Development in the Digital Age.
4.
Lee, K. (2023). Internet Addiction and Psychological Health Among Teenagers.
5.
Williams, P. (2022). Online Learning and Its Impact on Student Performance.
