ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1275
MUZIKA ÁSBAPLARINIŃ PAYDA BOLIW TARIYXIY BASQISHLARI
Allanov Ayapbergen Jabbarbergenovich
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
“Muzıkalıq tàlim” kafedrası aǵa oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15279355
Anotatsiya.
Bul maqlada muzıka ásbaplarınıń payda bolıw tariyxıy basqıshlari, muzıka
mádeniyatına tiyisli eń áyyemgi maǵlıwmatlar haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
Muzıka, saz-asbap
,
mádeniyat, kórkem-óner.
HISTORICAL STAGES OF THE EMERGENCE OF MUSICAL INSTRUMENTS
Abstract.
This article discusses the historical stages of the emergence of musical
instruments, the earliest information about musical culture.
Keywords:
Music, performance of the instrument, culture, art history.
ИСТОРИЧЕСКИЕ ЭТАПЫ ВОЗНИКНОВЕНИЯ МУЗЫКАЛЬНЫХ
ИНСТРУМЕНТОВ
Аннотация.
В статье рассматриваются исторические этапы возникновения
музыкальных инструментов и самые ранние сведения о музыкальной культуре.
Ключевые слова:
Музыка, хоровое исполнение, культура, история искусств.
Orta Aziya aymaǵinda bunnan 4-5 miń jıllar burın da adamlar jasaǵanlıǵı haqqinda
maǵlıwmatlar kóplegen dereklerde keltirilgen. Alǵashqi adamlardıń turmıs tárizi, olardıń
mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka mádeniyatı tuwrısında jazba derekler derlik joq.
Aymaqta jasaǵan parsı hám massagetlerdiń muzıka mádeniyatı tuwrısındaǵı dáslepki
jazba maǵlıwmatlar grek hám Rim tariyxshilariniń kitaplarında keltirilgen bolıp, bular
tiykarlanıp zardóshtiyliktiń múqaddes kitabı - Avesto menen baylanıslı.
Babalarımızdıń muzıka mádeniyatına tiyisli eń áyyemgi maǵlıwmatlar jartaslardaǵi
súwretlerde, arxeologiyaliq qazilmalar waqtında tabılǵan buyımlarda, qalaberdi, túrli esteliklerde
baspalarǵa islengen súwret hám miniatyuralarda óz sáwleleniwin tapqan.
Biziń názerimizde muzıka ásbaplarınıń xarakteristikasın sózler járdeminde uzatılıwı bir
tárepleme oylawdi sáwlelendiriwdi payda etse, olardıń súwret yamasa háykelshe formasındaǵı
súwreti onı tolıqtırıwı múmkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1276
Sebebi, áyyemgi derekler birinshiden, arab yamasa parsı tilinde jazılǵanlıǵı, ekinshiden
bul tillerdiń rawajlanıwı nátiyjesinde ayırım eski sóz hám sóz dizbegilerdi zamanagóy tilge
awdarma jasawda ushraytuǵın máseleler maǵlıwmatlardıń tolıq jetkeziliwine tosqınlıq etedi.
Súwret bolsa tiyisli ob'ekttiń óz dáwirinde súwretshiniń tárepinen qanday pikirde
sáwlelendiriw etilgenligin tolıq uzatıw múmkinshiligine iye. Sol sebepli de keyingi jıllarda
arxeologiyaliq ekspediciyalar nátiyjesinde tabılǵan hám tabılıp atırǵan túrli buyımlar hám
súwretler babalarımızdıń muzıka mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka ásbapları tuwrısındaǵı
pikirde sáwlelendiriwimizdi jáne de bayitpaqta.
Orta Aziya aymaǵında júdá áyyemgi zamanlardan baslanǵan tariyxıy process eramızdan
aldınǵı birinshi mıń jıllıqtıń yarımınan baslap óz orının basqa turmıs tárizine, yaǵnıy
mámleketshiliktiń qáliplesiwine bosatip berdi. Bunıń nátiyjesinde bul orinlar hám Iran
aymaǵinda eramızdan aldınǵı IV-III ásirlerden-aq bir mámleket payda boldı. Bul
mámleketlerdegi qala mádeniyatı tiykarlanıp otırıqshı hám ónermentshilikke tiykarlarǵan bolıp,
xalıqtıń basqa bir bólegi turmıs tárizin saqlap qaldı hám olardıń tiykarǵı iskerligi sharwashılıq
menen baylanıslı bolǵanlıǵın tariyxdan bilwmiz. Bul jerde jasaǵan xalıqtıń muzıka mádeniyatı
olardıń turmıs tárizi menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıǵın tastıyıqlap otırıwdıń hájeti joq.
Eramızdan aldınǵı 330-324 jıllarda Orta Aziyaǵa bastirip kirgen Aleksandr Makedonskiy
bul jerdegi bekkem qorǵanlar kórinisindegi qalalar, qızǵın social hám materiallıq turmıstı kórip
hayran bolǵan. Bul aymaqtiń shabiliwi nátiyjesinde tábiyiy ráwishte jergilikli xalıq mádeniyatı
hám turmıs tárizi kútá úlken joytıwlarǵa ushiraǵan bolsa da, sol qatarda ellin mádeniyatına tán
jańalıqlar da kirip kelip, xalıqtıń social hám materiallıq turmıs tárizin bayitti. Tariyxshilardiń
atap ótiwlerinshe bul (Invnla óz ǵárezsizligin saqlap qalǵan Xorezm mádeniyatı óz ǵárezsizligin
joǵaltqan Parfiya hám Baqtriyaga qaraǵanda kemrek ózgerislerdi bastan keshirgen.
Afrosiyob (Samarqand) qarabaxanalarınan tabılǵan miynet quralları, túrli urıs quralları,
xojalıq hám kórkem ılaydan islengen ıdıs buyımlar, teńgeler hám basqa buyımlar qatarında
tabılǵan ılaydan islengen ıdıs terrakotalar (loydan jasalip, keyin jalinda pısırılgen, arqa tárepi,
maydan bólegi bolsa bo'rttirilgan kórinistegi, boyı hám eni shama menen 9 -10 sm. bolǵan
ılaydan islengen ıdıs) de sáwlelendirilgen muzıkashı er adam hám hayallardıń súwretleri sol
dáwir muzıka ásbapları haqqında júdá qımbatlı maǵlıwmatlardı beredi. Olardıń shamalıq jası
eramızdan aldınǵı III-l ásirlerden aldin ekenligi anıqlanǵan. Afrosiyob terrakotalarida eń kóp
súwretlengen muzıkalıq ásbap ud esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1277
Bul bolsa bul ásbaptıń sol dáwirde júdá keń tarqalǵan ardaqlı saz ásbabi ekenliginen
dárek beredi. Súwretlerde udtiń úsh hám tórt túrli kóriniste kórsetilgeni baqlanadı.
Terrakotalar jaratılǵan dáwirden keyingi ótken 7-8 ásir dawamında da bul ásbaplardiń
kórinisi hám tarlarınıń sanında derlik ózgeris bolmaǵan. Abu Nasr Farabiy tárepinen jaratılǵan
“Muzıka haqqında úlken kitap”da da ud ásbabı tap soǵan jaqın súwretlengen. Farabiyden keyin
jaratılǵan muzıkalıq qollanbalarda bolsa udtiń tórtinshi tarina qosımsha túrde Farabiy tárepinen
besinshi tar kiritilgenligi jáne onıń sazı kvarta aralıǵinda sazlana baslanǵanlıǵı jazılǵan.
T.S.Vizgoniń « Muzikalnie instrumenti Sredney Azii» kitabında keltirilgen dálillerge
tayanǵan halda ud asbabınıń haqıyqıy watanı Orta Aziya, atap aytqanda, soǵdlar aymaǵi
ekenligin tastıyıqlaw múmkin. Avtordiń maǵliwmatina qaraǵanda Xorezm, Marv hám Arqa
Turkistanda tabılǵan terrakotalarda udsiyaqli ásbaplardıń ayırım kórinisleriniń saqlanıp qalǵan
halda, onıń súwreti na Tigrdagi Selevkiyadaǵi, Gretsiyadaǵı hám de Egipettegi tabılǵan
terrakotalarda uchramaydi. Egipettiń áyyemgi muzikataniwshilardiń maǵliwmatina góre ud
Egipet aymaǵına Aziyadan keltirilgen. Qitayda házirgi kúnge shekem paydalanilip kiyatirǵan ud
siyaqli ásbap- prima Qitay tariyxshilariniń maǵliqmatna góre Batıs aymaqtan kirip kelgen.
T.S.Vizgoniń “Muzikalnie instrumenti Sredney Azii” kitabında pipaniń Qitayǵa kirip
keliwi (Farmerdiń maǵlıwmatlarına tayanǵan halda) Qitay imperatori Vu Tiniń turk Malikasina
úyleniwi menen baylanıstiradi. Izertlewshi Pikken bolsa udntiń Qitayǵa kirip keliwi eramızdıń V
ásri baslarına tuwrı keliwin aytqan. Házirde tutınıwda bolǵan Qitay pipasiniń dástesinde ladlar
ornatılǵan bolıp, pipani atqarıw waqtında uslap turıw udni ustawdan parıq
etedi. Pipa ádette shep
dizede tap girjek sıyaqlı tirelip, shep qol menen dástesinen uslap turıladı hám oń qol menen
plektr (mizrob) járdeminde dawıs payda etiledi.
Eramızdan aldınǵı birinshi ásirden baslap Qitaydıń arqa aymaqlarına turkiy qáwimler
jaylasa baslaǵan hám olar arqalı ud Qitay aymaǵina kirip kelgen bolıwı itimal. Arqa
Turkistannan tabılǵan terrakotalarda da tap Afrosiyob terrakotalarina uqsas ásbaplar, soniń
ishinde udsiyaqli ásbaplardıń súwreti ushraydı. Bul ásbaplarda da 4 tar bar bolsa da, olardıń
dástesi azmaz uzınlaw kóriniste hám ásbap atqarıwshıları retinde bolsa meshinler súwretlengen.
Ud siyaqli ásbaptıń taǵı bir túri yaponlarda da ushraydı hám ol “biva” dep ataladı. Arqa
Indiya aymaǵinan tabılǵan Gandxar releflarida da, Pakistan aymaǵınnan tabılǵan jas hayaldıń
háykelshesinde de ud siyaqli ásbaptıń súwreti ushraydı.
Pakistandaǵı tabılǵan háykelshede bolsa udtiń tari úshew bolıp, onıń kesasi udqa
salıstırǵanda ensizrek hám dástesi azmaz uzın kóriniske iye.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1278
Sonıń menen birge, ol jaǵdayda uddaǵi siyaqli dásteniń úsh bólegi (qulaqlar jaylasqan
bólek) dıń keyin basıp qayırılǵanlıǵı baqlanbaydı. Udtiń Gandxar aymaǵında bunday kóriniste
payda bolıwın kushonlardiń Arqa Indiya aymaǵına jılısıwı menen boljaw múmkin.
Afrosiyobdan tabılǵan taǵı bir udsiyaqli ásbaptıń súwreti avtordıń (T.S.Vizgoniń
)
itibarın tartǵan. Bul terrakota ud súwreti sáwlelengen basqa terrakotalardan áyyemgilew bolıp,
onıń kórinisi júdá anıq top=ilq saqlanaǵam bolsa da, eki tari bar ekenligi hám dástesiniń
uzınlıǵınan kelip shıǵıp, bul ásbap kóshpeli xalıqqa tiyisli bolıwı múmkinligi shama etiledi. Bul
terrakotaǵa jaqsılaw itibar berilsa, odaǵı súwret uddan kóre (házirge shekem mámleketimizdiń
arqa aymaqları - Surxondarya hám Qashqadáryada paydalanilatilatuǵinın) dombiraǵa jaqınlıǵın
baqlaw múmkin.
Tap sonday kórinistegi súwretler Xorezm aymaǵındaǵı Qoyqirilǵan qorǵaninan tabılǵan
háykelshelerde de ushraydı. Bunnan sonı juwmaq qılıw múmkin, otırıqshı xalıq, atap aytqanda
onıń bir bólegi bolǵan qala xalqı tárepinen paydalanılǵan ásbaplar kóshpeli xalıqtıń ásbaplarınan
jetiliskenligi hám odanǵı atqarıwshılar professionallasiwi menen parıqlanǵan. Qala xalqi
tárepinen quramalastirilǵan ásbaplar bolsa óz gezeginde kóshpeli xalıqlardıń ásbapların
jetilistiriw tiykarında qáliplesken.
Afrosiyob qarabaxanalarında tabılǵan ásbaplar súwreti arasında arfa asbabınıń da óz
sáwleleniwin tapqanlıǵı, bul ásbaptıń watanı retinde aldinlari Egipet esaplanıp kelinlıgi, lekin
Aldinǵi Aziyada alıp barılǵan qazilmalar nátiyjesinde Ur dinastiyasiniń birinshi buwını bolǵan
Shumer Malikasi xanasinan (eramızdan aldınǵı 3 mıń jıl ) tabılǵan 11 tarli elegant bezewli
arfaniń tabılıwı onıń tarqalıw aymaǵı (geografiyası) n keńeytiw qatarında tekǵana Egipetke emes
bálki Aldinǵi Aziyaǵa da tiyisli bolıwı múmkinligi usı derekte keltirilgen. Onda jazılıwınsha,
múyeshtegi arfa taǵa tárizlı arfadan keyin payda bolǵan hám ol Egipetke Aziyadan kelitirilgan.
Sol sebepli de onı “Aziya arfasi” dep ataǵan.
VII-VIII ásirler - Feodalizm dáwirinde arablar tárepinen Orta Aziyanıń jawlap aliniwi,
islam dininiń kirip keliwi bul jerdegi xalıqlardıń materiallıq turmısına kúshli tásir kórsetdi. Arab
xalifaliǵinda tiri janzatti súwretlewdiń qadaǵan etiliwi diywaliy súwretlewdiń sonday-aq muzıka
ásbapları súwretiniń joq etiliwine alıp keldi.IX ásirdiń ekinshi yarımında Movarounnahr hám
Xurasanda xalıq azatlıq gúresiniń kúsheyiwi, jergilikli xalıqlardıń basqinshilarǵa qattı qarsılıq
kórsetiwi hám kóterilisleri nátiyjesinde arab xalifalaǵi húkimranlıǵı awdarılıp, jergilikli
Tohiriylar, keyininen Samaniyler mámleketi qurıldı. Buxara iri materiallıq orayǵa aylandı. Bul
dáwirde mádeniyat hám kórkem ónerdiń rawajlanıwı ushın keń sharayat jaratıldı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1279
Atap aytqanda, on eki maqomniń dáslepki túbirleri payda boldı. Orta ásir sharayatında
muzıkalıq sawatqanliqtiń artiwi arnawlı muzıka ustaxanalariniń payda bolıwına alıp keldi. Bul
jerde ustaz-shákirt dástúrlerine tiykar salindi, muzıka ásbapları qáliplesti, ásbaplardıń jańa
úlgilerine jańalıq ashıldı. Folklorist hám maqomshi alım Fayzulla Tóreyevtiń atap ótiwinshe,
«Buxarada jasap dóretiwshilik etken kópshilik shayırlar úlken uqıp iyesi bolıp, olar bir waqtıniń
ózinde de sazende, de qurandı yadǵa biletuǵın adam hám da muzikataniwshi retinde iskerlik
kórsetken. Deylik, Abulabbos Baxıtlı, Abu Abdulloh Rudakiy, Alibek Tanburiy, Tohir
Abdutoyibiy, Abu Nasr Mutriblar sol dáwirdiń ataqlı sazende hám qosıqshısı esaplanıp, olar
muzıkalıq dóretpeler dóretiwshilik qılıw menen birge ud, shang, barbat, rud sıyaqlı sazlardı da
oylap tapqan». Alım IX ásirdiń ekinshi yarımında muzıka izertlewshileri hám muzıka ásbapları
haqqında pikirin dawam ettirip, áyne Abdulloh Ro'dakiy elegant Rud sazınıń jaratıwshısı
ekenligin, Shohrud hám de Musiqor atlı sazlardı Abu Havs Suǵdiy oylap tapqanliǵin atap ótedi.
«Bul ásbaplar ózine tán dawıs tembri hám jaǵimli shıńǵırlawiqqa iye bolǵanı sebepli sol dáwirde
odan Jaqın Shıǵıs hám Oraylıq Aziya mámleketlerinde jetekshi sazlardan biri retinde keń
paydalanilgan».
Abu Nasr Muhammad Al Farabiy (873-950) tekǵana ullı filosof alım, orta ásir Shıǵıs
muzıka teoriyasınıń tiykarin saliwshilariń biri bolǵan, bálki sheber muzika atqarıwshı retinde de
belgili. Ásirese nay, tanbur hám ud muzika ásbabinda namalardı sheber atqarǵan. Farabiy ilimiy
qaraslarinda muzıka ásbaplarınıń jámiyet turmısındaǵı ornın úyreniwge ayriqsha áhimiyet
bergen. XX asirde dúnya xalıqları muzıka ásbaplarınıń universal klassifikaciya sistemasın
jaratqan abıraylı ilimpazlar Kurt Zaks hám Erix Xornbostellardiń pikirine qaraǵanda,
muzikataniwshiliq (organologiya) pánine Farabiy tiykar salǵan. «Kitabul musiqiy al-kabir»
(«Muzıka haqqında úlken kitap») de muzıkataniwshiliq tariyxında birinshi mártebe muzika saz
ásbaplarınıń ilimiy klassifikaciyasi haqqinda aytılǵan. Sonıń qatarında muzıka ásbaplardıń jırlaw
orni, atqarıw waqıtları haqqında maǵlıwmat berip, «áskeriy júrislerde, oyınlarda, toy-tamashalar
hám bázmlerde, ıshqı-muhabbat qosıqların jırlawda shertiletuǵin ásbaplar bar», dep jazadı alım.
Qollanbanıń ekinshi bóleginde xalıq ásbapları lyutnya, tanbur, ud, nay, rubob, shang, shohrud,
qonun, duwtar hám basqa ásbaplarǵa izbe-iz hám tolıq táriyp beredi. Bul qatarda ud jetekshi orın
iyeleydi. Eski muzıkanıń perde strukturalarıniń teoriyalıq hám ámeliy tiykarları naǵız ózi ud
asbabınıń dawıs sisteması járdeminde tusintiriledi.
Zamanagóy xalıq muzıka ásbapları qollanılıw usılı hám jayına qaray
2 gruppaǵa bólinedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1280
Bular - professional atqarıwshılıqta qollanılatuǵın ásbaplar hám folklor ásbapları.
Professional atqarıwshılıqta qollanılatuǵın ásbaplar óz gezeginde dástúriy hám
akademikalıq atqariwshiliqta isletiletuǵın ásbaplar túrlerine bólinedi.
REFERENCES
1.
Akbarov Il. Musiqa lug’ati T., San’at 1990 yil.
2.
Vizgo T. O’rta Osiyo musiqa asboblari. Moskva., 1980 yil.
3.
Karomatov F. O’zbek chlg’uchilik musiqasi. Moskva., Muzika 1980yil.
4.
Odilov A. O’zbek xalq cholg’u asboblarida ijrochilik tarixi. Toshkent., O’qituvchi 1995
yil.
5.
Fitrat A. O’zbek klassik musiqasi va uniń tarixi. Toshkent., Fan., 1993 yil.
6.
Petrosyants A.I. Cholg’ushunoslik T., San’at 1990 yil. 7. Talaboev, A., Akbarov, T., &
Haydarov, A. The European Journal of Arts, Issue 1/2020.
7.
Yunusov, G., Juraev, I., & Ahmedov, R. (2020). A LOOK AT THE REGIONAL
SEASONAL FOLKLORE AND THEIR ORIGIN. THE ROLE AND IMPORTANCE OF
FOLKLORE IN THE DEVELOPMENT OF DANCE ART. European Journal of Arts, (1),
121-124.
