1764
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
O‘DK.35.1
OLMA QURTI VA UNGA QARSHI KURASHISH CHORA TADBIRLARINI
SAMARALI YO‘LLAR BILAN BARTARAF ETISH
Nabiyev Inomjon Ziyoviddin o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti talabasi.
Maxmudov Oʻtkirjon Toʻlqinjon oʻgʻli
Toshkent davlat garar universiteti mustaqil izlanuvchisi.
Oʻlmasova Robiya Karimjon qizi
Toshkent davlat garar universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15284235
Annotatsiya.
Hozirgi vaqtga kelib dunyo aholisining soni ortib bormoqda va bi oziq-
ovqat taqchiligi kabi muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun qishloq xo‘jalik
mahsulotlarini zararli organzimlardan himoya qilish dolzarb masalaga aylanmoqda. Maqolada
olma qurti bioekologiyasi, zarari va unga qarshi biologk himoya qilish, feromon tutqichlar,
oltinko‘z entomofagini qo‘llash, zararkunandalarga qarshi kurashda kimyoviy preparatlarni
qo‘llash haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar:
Olma qurti, meva, barg, faza, feromon tutqich, oltinko’z.
EFFECTIVE WAYS TO ELIMINATE THE APPLE WORM AND MEASURES TO
COMBAT IT
Abstract.
Currently, the world's population is increasing, which causes problems such as
food shortages. Therefore, protecting agricultural products from harmful organisms is becoming
an urgent issue. The article provides information on the bioecology of the apple worm, its harm
and biological protection against it, the use of pheromone traps, the use of goldfish
entomophagous, the use of chemical preparations in pest control.
Keywords:
Apple worm, fruit, leaf, phase, pheromone trap, goldfish.
ЭФФЕКТИВНЫЕ СПОСОБЫ УНИЧТОЖЕНИЯ ЯБЛОЧНЫХ ЧЕРВЕЙ И МЕРЫ
БОРЬБЫ С НИМИ
Аннотация.
В настоящее время население мира увеличивается, что вызывает
такие проблемы, как нехватка продовольствия. Поэтому защита сельскохозяйственной
продукции от вредных организмов становится актуальной проблемой. В статье
приведены сведения о биоэкологии яблонной огневки, ее вредоносности и биологической
защите от нее, применении феромонных ловушек, использовании златоглазых
энтомофагов, применении химических препаратов в борьбе с вредителем.
1765
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ключевые слова:
яблонная огневка, плод, лист, фаза, феромонная ловушка,
золотая рыбка.
Kirish.
Dunyo miqyosida mevachilik ko‘plab mamlakatlar qishloq xo‘jaligida yetakchi
tarmoqlardan biri hisoblanadi. Jahonda har yili 5 million gektardan ortiq maydonda olma
yetishtiriladi. 2022 yilda uni yetishtirish hajmi 80 million tonnani tashkil etgan.
Respublikamiz
hududlarida barcha toifa xo‘jaliklari tomonidan 342 ming gektar maydonda meva va rezavorlar
parvarishlanib kelinmoqda. Bunda ham an’anaviy uslubdagi, ham intensiv bog‘dorchilik,
shuningdek, yaqinda yangi tashkil etilgan bog‘lar ham hisobga olinmoqda.
Shundan 2021-yilda hosil beradigan 233 ming gektar bog‘larda 2 852 ming tonna meva
va rezavorlar yetishtirildi. Jami bog‘larning 146 ming gektarini yoki 42,6 foizini olma bog‘lari
tashkil etadi. Shu bilan bir qatorda fermer xo‘jaliklarining jami 120,6 ming gektar olma
maydondaridan 31,6 ming gektari intensiv usulda parvarishlanadigan bog‘lardir.2021-yilda xosil
beradigan 111,5 ming gektar olma bog‘laridan terib olingan hosil 1238,2 ming tonnani tashkil
etdi.Shundan fermer xo‘jaliklaridagi 86,9 ming gektar hosil beradigan maydondan 827,3 ming
tonna, dehqon xo‘jaliklari va axoli tomorqalari olma maydolarinining hosil beradigan 24,6 ming
gektar maydonidan 410,9 ming tonna olma yetishtirilgan.
J
oylarda 2022-yilning iyul oyigacha
o‘tkazilgan monitoring natijalariga asosan respublikada 328 ming tonna olma yetishtirildi, bu
o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 27 foizga ko‘pdir. Har gektar yerdagi hosildorlik o‘rtacha 8-
10 tonnadan 12-13 tonnaga ko‘tarildi.
Yuqori mahsuldor va salbiy tashqi omillarga eng chidamli navlarni ekish, kasallik va
zararkunandalarga o‘z vaqtida ishlov berish, ekish va paravarishlashda zamonaviy
resurstejamkor texnologiyalarni joriy etish kabi agrotexnika tadbirlarining sifatli bajarilishi
hosildorlikning oshishiga turtki bermoqda. O‘z navbatida zamonaviy texnologiyalarning
qo‘llanilishi ekinlarning bir maromda va o‘z vaqtida sug‘orilishini, mikroelementlar bilan
boyitilishini ta’minlab, mineral o‘g‘itlar sarfini masalan, tomchilatib sug‘orishdan foydalanishda
kamaytirishga imkon yaratmoqda.
So‘nggi haftalarda havo haroratining keskin ko‘tarilib ketishi avvalo mevalarning
yetilishiga, birinchi navbatda o‘rtapishar va kechpishar navlarga sezilarli ta’sir o‘tkazdi.
Hosilning bir qismi deyarli bir oy oldin pishib yetildi.
Shu bilan birga olmaning kechki navlaridan “Renet Simirenko”, “Starkrimson”, “Fuji”
navlari o‘zining yuqori chidamliligi bilan ajralib turadi. Prognozlarga ko‘ra, ushbu navlarni
yetishtirayotgan fermer va dehqonlar yuqori hosil olish bilan birgalikda sifatli mahsulot
yetishtirishlari aniq.
1766
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Respublikamizning turli mintaqalarida mahalliy olma navlarining mavjudligi hamda
xilma-xil introduksiya qilingan navlar olma narxi keskin o‘zgarishining oldini oladi. Olma
navlarining xilma-xilligi, pishib etilish muddatlari va vaqtidagi farq har bir yangi hosilni yig‘ib
olish va bozorlarga yetkazib berish muddati o‘rtasidagi oraliqlarni qisqartirib, narx barqarorligini
saqlashga yordam beradi.
Azaldan O‘zbekiston sharoitida olmaning tezpishar ko‘chatlari ekib kelingan, shundan
ma’lumki tez o‘suvchi va yarim pakana payvandtagdagi ko‘chatlarning tabiiy shakli mevalarni
quyosh urishidan himoyalaydi. Bu an’anaviy bog‘larga tegishli.
Intensiv bog‘dorchilikda shox-shabbasi kam, mevalari mo‘l bo‘lgan pakana
payvandtaglardan foydalaniladi. Intensiv usulda pakana payvandtagdagi olma ko‘chatlari maxsus
ustunlarga bog‘lanib, bog‘ning ustiga quyoshdan himoyalovchi to‘rlar tortiladi. Bu to‘rlar
mevani bir xil rangda pishib yetilishiga ham xizmat qiladi.
Bugungi kunda respublikaning dehqon bozorlarida olmaning o‘rtacha narxlari
8000 -
15000
so‘m/kgni tashkil qilayotgan bo‘lsa, 2021-yilda o‘rtacha
6000-8 000
so‘mni tashkil etgan.
Tadqiqot maqsadi.
Mazkur tadqiqotdan maqsad Toshkent viloyati Bo`stonliq tumanida
olma zararkunandalarini aniqlab ularga qarshi feromonlarni qo`llash choralarini olib borishdir.
Olma qurti
, olma mevaxoʻri (
Carpocapsa pomonella
zararkunandasi, barg oʻrovchi kapalaklar oilasidan. Olma, behi, nok,
mevalariga zarar yetkazadi. Mevaning
va eti bilan oziqlanadi. Olma qurti
yozilganida" 18–21 mm, oldingi qanotlari kulrang, kanotlari asosi va
uchi qoramtir; keyingi qanotlari och qoʻngʻir, oqish tukli. Soʻnggi yoshdagi
qurtlari 1
4–20 mm,
och pushti.
davrida daraxt poʻstlogʻi, toʻkilgan shoxshabba va
yuza qavatida, meva omborlari devorlari kavagida, meva yashiklari tirqishlarida
qishlaydi. Erta bahorda olma gullaganda pilladan kapalak uchib chiqib, daraxt bargi va gullariga
tuxum qoʻyadi
6—8 kundan soʻng qurtlar chiqib, mevalarni zararlaydi.
Mavsumda 3—4-marta nasl beradi.
Olma qurti Respublikamizning Farg’ona vodiysi viloyatlarida 3 marta tog’ va tog’oldi
tumanlari sharoitlarida 2 marta avlod berib rivojlanadi.
1767
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bitta avlodi 4 yoshni boshdan kechiradi. Kapalagining uzunligi 18-21 mm keladi,
qanotlari to’q kulrang tuxumi dumaloq oq rangli, kattaligi 1mm atrofida. Qurtning uzunligi 17-
19 sm bo’lib, och sariq rangdan to och pushti ranggacha,g’umbagi esa 9-12sm uzunlikda
jigarrang tusda bo’ladi. Olma qurti oziqlanib bo’lgandan so’ng pilla o’rash uchun yashirin joyga
daraxtning po’stlog’idagi yoriqlar, kovaklar, ildiz atrofiva qisman daraxt tagidagi tuproq
atlamlariga tushadi shu pilla ichida qishlaydi. Bahorda birinchi kapalagining uchish davri “Renet
Simirenko” navli olmalar gullab bo’lgan vaqtga to’g’ri keladi.Shundan keyin 6-7 kun o’tgach
kapalagi g’umg’uj bo’lib uchib chiqadi. Ikkinchi avlod beradigan kapalagining ommaviy uchish
davri olma gullagandan 45-48 kun, uchinchi avlodiniki esa 92-96 kundan keyin boshlanadi. Erta
bahorda havo harorati 10C dan yuqori bo’lganda g’umbakka aylanadi.Olma gullagan vaqtda
g’umbakdan kapalaklar uchib chiqadi,qorong;I tushganda ular asosan daraxtlar atrofida uchib
turadi. Kapalagi bir nechta tuxum qo’yadi. Tuxuxmdan chiqqan qurtlar meaning eti va urug’i
bilan oziqlanadi. Qurtlarning 60-80% meva ichiga gul kosachi orqali meaning yoni va pastgi
yuzasidan kiradi.Qurtlar meva po’sti ostiga kirib meva etidan kamera ochadi va unung ichida
birmuncha vaqt oziqlanib turadi.So’ngra urug’ yuzasining ostidagi tomirlar tuguni orqali urug’
uyasiga o’tadi,meva sirtidan tomirlar tuguniga o’tish uchun burama yo’l ochadi.Xar bir qurt 25-
30 kun davomida oziqlanadi.Qurt rivojlanish davrining oxirida mevadan chiqib,g’umbakka
aylanishi uchun pastki shoxlarning asosiga yoki daraxtlar tanasiga o’rmalab boradi.Olamaning
qurt chiqqan joyi ko’pincha irib ketadi, olma ichiga kirgan teshigi esa po’kak bo’lib qoladi.Hosil
yeg’ib terib olinganda meva ichiga qolgan qurtlarning ko’pchiligi g’umbakka aylanish uchun
meva ichidan chiqadi.
Kurashish choralari. Feromon tutqichlardan foydalanish:
Olamazorlarni mevaxo’r
qurtdan o’z vaqtida himoya qilish maqsadida zararkunanda kapalagining uchish muddati
aniqlanib turiladi. Olma daraxtining rivojlanish davri kuzatib borilib, feromon tutqichlar ilib
qo’yiladi.Ular yordamida olma mevaxo’rining uchish davomiyligi aniqlanadi.Feromon tutqichlar
dastlab olmaning gullash arafasida qo’yiladi.
1.Bog’larda daraxtlarning gullash davrida gektariga 1 donadan olma mevaxo’ri
(Carpacapsa pomonela) ning erkak kapalaklarini ushlash uchun daraxt hoxlariga 1,5-2 metr
balandlikda feromon tutqich o’rnatish va ularning nazoratini olib borish.
2.Nazorat qilish quyidagicha amalga oshiriladi: feromon o’rnatilgandan keyin to birinchi
kapalak tushgancha har uch kunda ertalab, soat 8:00 gacha kuzatilib hisob qilinadi. Birinchi
kapalak aniqlanishi bilan har kuni ertalab,8:00 da feromon uchet qilanadi va ma’lumot
shnurlangan hisob qilish daftariga yozib boriladi.
Zararkunandalarga qarshi kurashda quyidagi preparatlardan biri qo’llaniladi: karbofos
yoki benzofosfat, zolon (100l suvga 200-300g hisobida) Preparatlar ularning turiga va bog’ning
1768
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
yoshiga qarab, 1 gektar bog’ga 2,5-4,5 kg hisobida sarflanadi. Peretroid turkumiga oid
preparatlardan Fyuri 0,25l/ga, Talstar 0,4-0,6l/ga, Nurel-D 0,6-2kg/ga purkaladi
Tadqiqot usuli va natijalari.
Vizual diagnostik va zamonaviy elektron mikroskop
yordamida aniqlash.
1.Bog’larda daraxtlarning gullash davrida gektariga 1 donadan olma mevaxo’ri
(Carpacapsa pomonela) ning erkak kapalaklarini ushlash uchun daraxt hoxlariga 1,5-2 metr
balandlikda feromon tutqich o’rnatish va ularning nazoratini olib borish.
2.Nazorat qilish quyidagicha amalga oshiriladi: feromon o’rnatilgandan keyin to birinchi
kapalak tushgancha har uch kunda ertalab, soat 8:00 gacha kuzatilib hisob qilinadi. Birinchi
kapalak aniqlanishi bilan har kuni ertalab,8:00 da feromon uchet qilanadi va ma’lumot
shnurlangan hisob qilish daftariga yozib boriladi.
3.Olma qurtiga tuxumlari va 1-va 2-yoshdagi qurtlariga qarshi oltinko’zning
entomofagini 2 kunlik tuxumini va havo harorati o’rtacha 25-26C bo’lganda tarqatiladi. Intensiv
olma bog’larda olma qurtiga qarshi oltinko’z entomofagini 1;10 nisbatda qo’llash natijasida
yuqori biologic samaradorlikka erishiladi. Bog’dorchilikka ixtisoslashgan fermer xo’jaligi va
klasterlarda oltinko’z entomafagini 1:10 nisabtada qo’llash tavsiya etiladi.
Zararkunandalarga qarshi kurashda quyidagi preparatlardan biri qo’llaniladi: karbofos
yoki benzofosfat, zolon (100l suvga 200-300g hisobida) Preparatlar ularning turiga va bog’ning
yoshiga qarab, 1 gektar bog’ga 2,5-4,5 kg hisobida sarflanadi. Peretroid turkumiga oid
preparatlardan Fyuri 0,25l/ga, Talstar 0,4-0,6l/ga,Nurel-D 0,6-2kg/ga purkaladi.
1769
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Xulosa
Intensiv olma bog‘larda olma mevaxo‘riga qarshi oltinko‘z entomafagini 1:10
nisbatda qo‘llash natijasida yuqori biologik samaradorlikka erishildi. Bog‘dorchilikka
ixtisoslashgan fermer xo‘jaligi va klasterlarda oltinko‘z entomafagini 1:10 nisbatda qo‘llash
tavsiya etamiz
REFERENCES
1.
”O’simliklar klinikasida bog’, tokzor va dala ekinlarining zararkunanda,kasalliklarining
aniqlash hamda qarshi kurashish usullari” I.K.Ergashev, B.E.Murodov, O.A.Sulaymonov,
B.S.Boltayev, A.R.Anarboyev Toshkent-2018 “Navruz” nashiryoti
2.
Kimkimsanboyev X.X, Bo’riyev X.CH, Boltayev B.S, Yusupov A.X, Nabiyev O.Y,
G’ulomov B. Esanboyev Sh.E “Boglarimiz zararkunandalari Toshkent -2001yil
3.
Nabiyev U.Y Tomorqa va dala hovlilardagi bog’ tokzorlarni zarakunanda va kasalliklari
1991
4.
Sh.T Xo’jayev Umumiy va qishloq xo’jalik entomologiyasi hamda uyg’unlashgan himoya
qilish tizimining asoslari Toshkent 2019 yil
5.
Sh.T Xo’jayev “ O’simliklarni zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish hamda
toksikologiya asoslari Toshkent 2014yil
6.
Esanbayev. Sh ”Entomologiya” Toshkent 2022 yil
7.
www.agro.uz
