Aprel, 2025-Yil
635
Jahon iqtisodiyoti va
diplomatiya
universiteti
University of world
economy and
diplomacy
O‘zbekiston
Respublikasi Tashqi
ishlar vazirligi
Ministry of Foreign
Affairs of Uzbekistan
OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI- IMKONIYAT
Ismatova Sabrina
Jahon Iqtisodiyoti va Diplomatiya Universiteti xalqaro huquq fakulteti 1-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15298719
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasi 81-modda; 82-modda, so‘z
erkinligi, OAV, Konstitutsiya, jurnalist, haqiqat, mas’uliyat, senzura, axborot, huquq, adolat,
ishonch, axloq, jamiyat, xalq, davlat, bloger, qonunchilik, OAV erkinligi, axborot olish huquqi,
senzurasiz faoliyat, axborot ishonchliligi, davlat nazorati, taraqqiyot, shaxs sha’ni, milliy
manfaatlar
Ключевые слова:
свобода слова, СМИ, Конституция, журналист, правда,
ответственность, цензура, информация, право, справедливость, доверие, мораль,
общество, народ, государство, блогер, законодательство, свобода СМИ, право на
получение информации, деятельность без цензуры, достоверность информации,
государственный контроль, прогресс, честь личности, национальные интересы
Key words:
freedom of speech, media, Constitution, journalist, truth, responsibility,
censorship, information, right, justice, trust, morality, society, people, state, blogger, legislation,
media freedom, right to access information, censorship-free activity, information reliability, state
control, development, personal dignity, national interests
Tarix davomida minglab imperiyalar qulagan. Ba’zilar qurollar bilan, ba’zilar esa — so‘z
bilan. Volter
“Men sizning fikringizga qo‘shilmasligim mumkin, ammo uni aytish huquqingizni
o‘limgacha himoya qilaman”
degan edi. Bugun biz ham shu huquq uchun yashayapmiz.
O‘zbekiston Konstitutsiyasi xalqimizga eng oliy ne’mat — so‘z erkinligini berdi. Bu
erkinlikning eng yorqin ko‘rinishi esa — ommaviy axborot vositalaridir.
Aprel, 2025-Yil
636
“Erkin so‘z bor joyda – haqiqat yashaydi. Haqiqat yashagan yurtda esa adolat g‘olib
bo‘ladi.” Tasavvur qil: sening ovozing bor. Uni millionlab odamlar eshitmoqda. U sening
fikringni, dardingni, haqiqatga bo‘lgan intilishingni ifodalayapti. Bu ovoz – seniki. Bu – so‘z
erkinligi. Endi tasavvur qil: bu ovozni hech kim to‘xtata olmaydi, senzura chetda, haqiqat esa
oldinda.
“Axborot erkinligi prinsiplari to‘g‘risida”gi Qonun
(2002-yil 12-dekabr)
4-modda. Axborot erkinligining asosiy prinsiplari
O‘zbekiston Respublikasida axborot erkinligi quyidagi prinsiplarga asoslanadi:
so‘z erkinligi va axborot olish erkinligi;
axborotni izlash, olish, tayyorlash, saqlash, uzatish va tarqatish erkinligi;
axborot manbalarini tanlashda erkinlik;
senzura yo‘qligi;
axborot huquqlarini qonuniy himoya qilish.
1
Bu – Konstitutsiyaning bizga hadya qilgan kuchi. Bu – OAV orqali haqiqatni gapira olish
imkoniyati. Bugun biz o‘zimiz guvoh bo‘layotgan taraqqiyot va yangilanishlar davrida
yashayapmiz. Har bir islohotning markazida inson huquqlari, erkinliklari, so‘z va fikr mustaqilligi
turibdi. Bu erkinliklar faqat shiorlarda emas – ular bizning asosiy qonunimizda,
Konstitutsiyamizda
muhrlangan. Ayniqsa, ommaviy axborot vositalari (OAV) bugungi kunda
haqiqatni yorituvchi mayoq, jamiyat vijdoni, fuqarolarning ko‘z-u qulog‘iga aylangan. Ammo bu
qudrat so‘z orqali bo‘ladi. So‘z esa — yolg‘on va rost, adolat va nohaqlik o‘rtasidagi chiziqni
ajrata oladigan eng kuchli quroldir.
81-modda
. Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq ish olib boradilar.
Davlat ommaviy axborot vositalari faoliyatining erkinligini, ularning axborotni izlash,
olish, undan foydalanish va uni tarqatishga bo‘lgan huquqlari amalga oshirilishini kafolatlaydi.
Ommaviy axborot vositalari o‘zi taqdim etadigan axborotning ishonchliligi uchun
javobgardir.
2
Bu moddada
ikki muhim tushuncha
yotadi:
erkinlik
va
mas’uliyat
. OAV vakillari –
jurnalistlar, blogerlar, tahlilchilar – bu erkinlikni ifodalaydigan, uni real hayotga olib chiqadigan,
xalq nomidan so‘z yuritadigan insonlardir. Shu bilan birga, 1997-yilda qabul qilingan, 2020-yilda
yangi tahrirda tasdiqlangan
“Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonun
OAV
1
2
Aprel, 2025-Yil
637
faoliyatining huquqiy asoslarini belgilab berdi. Unda jurnalistlarning axborot olish huquqi,
senzurasiz faoliyat yuritishi, hamda ularning huquqiy himoyasi mustahkamlangan.
5-modda. Ommaviy axborot vositalarining erkinligi
Har kim, agar qonunda boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo‘lsa, ommaviy axborot
vositalarida chiqish, o‘z fikri va e’tiqodini oshkora bayon etish huquqiga egadir.
Davlat ommaviy axborot vositalari faoliyatining erkinligini, ularning axborotni izlash,
olish, undan foydalanish va uni tarqatishga bo‘lgan huquqlari amalga oshirilishini, ommaviy
axborot vositalarining mulk huquqini, davlat organlarining g‘ayriqonuniy qarorlaridan, ular
mansabdor shaxslarining g‘ayriqonuniy harakatlaridan (harakatsizligidan) himoya qilinishini
kafolatlaydi. Ommaviy axborot vositalarining faoliyatiga to‘sqinlik qilish yoki aralashish
taqiqlanadi.
Ommaviy axborot vositalari qonunchilikka muvofiq axborotni izlash, olish, tadqiq etish,
tarqatish, undan foydalanish, uni saqlash huquqiga ega hamda tarqatilayotgan axborotning
xolisligi va ishonchliligi uchun belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.
5
1
-modda. Ommaviy axborot vositalarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
Davlat ommaviy axborot vositalarini quyidagi yo‘llar bilan qo‘llab-quvvatlashi mumkin:
soliqlar hamda boshqa majburiy to‘lovlar va tariflar bo‘yicha imtiyozlar hamda
preferensiyalar berish;
davlat subsidiyalari, davlat grantlari va davlat ijtimoiy buyurtmalari tizimi orqali
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash;
moddiy-texnika bazasini mustahkamlash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni ishlab
chiqish va amalga oshirish;
tahririyatlar xodimlarini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash;
ommaviy axborot vositalarini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armalari faoliyatini tashkil etish;
tahririyatlar xodimlarini tayyorlashga, qayta tayyorlashga va ularning malakasini
oshirishga ko‘maklashish.
Ommaviy axborot vositalarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashdan ommaviy axborot
vositalarining mustaqil kasbiy faoliyatini cheklab qo‘yish uchun foydalanilishi mumkin emas.
3
Ammo so‘z erkinligi – bu cheksiz erkinlik degani emas.
Shaxs sha’ni, qadr-qimmati,
milliy manfaatlar, axloqiy me’yorlar
bu erkinliklar chegarasini belgilab beradi.
OAV – mas’uliyatli kuch: hayotiy misollar orqali
3
Aprel, 2025-Yil
638
2021-yilda bir onaning murojaati ijtimoiy tarmoqlarda tarqaldi. U farzandi uchun hayot-
mamot masalasida yordam so‘radi. Mahalliy telekanallar bu holatni yoritdi. Tez orada tibbiyot
muassasalari, homiylar va davlat vakillari harakatga tushdi. Bolaga davo topildi, oila esa
minnatdor bo‘ldi. Bu oddiy voqea emas. Bu – OAVning inson hayotiga ta’sir o‘tkaza oladigan
darajadagi kuchi. Yana bir hayotiy misol, 2023-yilda qaysidir tuman hokimligi budjet
mablag‘larini maqsadsiz sarflagani haqida maqola chiqqanidan so‘ng, Davlat moliyaviy nazorat
xizmati tekshiruv o‘tkazdi. OAV orqali yoritilgan dalillar asosida mas’ul shaxslar javobgarlikka
tortildi. Tog‘li hududdagi bir qishloqda maktab binosi yaroqsiz edi. Bolalar qorli kunlarda adashib
tushgan qushlar kabi darsda qaltirab o‘tirardi. Bu holatni hech kim eshitmasdi. Hech kim
ko‘rmasdi. To u haqida bir jurnalist yozmaguncha. Shundan so‘ng hokimiyat harakatga keldi,
maktab ta’mirlandi, bolalar kulib o‘qishga kirdi. Bu – OAV kuchi. Bu – so‘zning hayotga aylangan
qudratidir. Bu – Konstitutsiyada mustahkamlangan huquqning real ifodasidir.
Bu — Konstitutsiyada belgilangan
so‘z erkinligi va jamiyat ustidan jamoatchlik
nazorati
amalda qanday ishlashining yorqin namunasidir.
Bugun har kim jurnalist, har kim bloger. Telegramda, Instagramda, YouTube'da, hatto
oddiy statusda ham odamlar fikr bildiradi, voqelikni baholaydi.
“Jurnalistlik faoliyatini himoya
qilish to‘g‘risida”gi Qonun
(1997-yil 24-aprel)
3-modda. Jurnalistning huquqlari
Jurnalist quyidagi huquqlarga ega:
axborotni erkin izlash, olish, tahlil qilish, tarqatish;
davlat organlari va boshqa tashkilotlarga murojaat qilish;
senzurasiz faoliyat yuritish;
jurnalistik faoliyati tufayli ta’qib qilinmaslik.
4
Lekin bu imkoniyatlar insonning ichki madaniyati, axloqiy mezoni bilan uyg‘unlashmasa,
so‘z kuch emas, qurolga aylanadi.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks.
40-1-modda. Ommaviy axborot vositalaridan noto‘g‘ri foydalanish
“Ommaviy axborot vositalari orqali yolg‘on axborot tarqatganlik, fuqarolarning sha’niga
va qadr-qimmatiga tajovuz qilganlik uchun javobgarlik belgilanadi.
5
” Yolg‘on xabarlar, g‘iybat,
bo‘hton va noto‘g‘ri tahrirlangan ma’lumotlar odamlar orasida shubha, adovat va ijtimoiy
beqarorlik keltirib chiqaradi.
4
5
Aprel, 2025-Yil
639
Shuning uchun OAV vakili bo‘lish – bu nafaqat huquq, balki
insoniy va fuqarolik
mas’uliyati
dir. Jurnalist – bu jamiyatga halollik, haqqoniylik va obro‘ olib kiradigan shaxsdir.
Uning yozgan har bir satri, chiqargan har bir lavhasi– bu tarix uchun qoldirilgan izdir.
So‘z – bu foniy dunyoda insonning eng kuchli qurolidir. U bilan ko‘ngilni da’vo qilsa
bo‘ladi, yurtni qutqarsa bo‘ladi, yurakni ham o‘ldirsa bo‘ladi. Konstitutsiyamiz bizga bu so‘zni
ishlatishga huquq berdi. Endi navbat bizda – uni mas’uliyat bilan, xalq, davlat va haqiqat yo‘lida
ishlatish bizning burchimiz. Bugungi OAV – nafaqat yangiliklar manbai, balki xalq ishonchini
qozonayotgan, adolat uchun xizmat qilayotgan, davlat va jamiyat o‘rtasida ko‘prik bo‘layotgan
kuchli institutdir. Konstitutsiyamiz bu ko‘prikni mustahkamlab, unga qonuniy poydevor berdi.
Demak, bugun har bir OAV vakili, har bir erkin so‘z egasi Konstitutsiyaning ruhini,
mohiyatini, va xalq irodasini o‘z qalbida, qalami va kamerasi ortida asrashga mas’uldir.
So‘z erkinligi — bu shunchaki bir huquq emas, balki jamiyatning ong darajasi, taraqqiyot
mezoni va davlat bilan xalq o‘rtasidagi ishonch ko‘prigidir. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi va “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonun har bir fuqaro, jurnalist,
bloger va axborot tarqatuvchi shaxsga bu erkinlikni nafaqat tan oladi, balki uni qonuniy asosda
himoya qiladi. Biroq bu erkinlik cheksiz emas — uning chegara va mezonlari bor: bu — shaxs
sha’ni, axloqiy qadriyatlar va milliy manfaatlardir. Bugungi OAV — yolg‘on va rost, adolat va
nohaqlik o‘rtasidagi chiziqni belgilab beruvchi, jamiyat muammolariga nur sochuvchi, haqiqatni
yorituvchi kuchli mayoqdir. U so‘z orqali inson taqdiriga, jamiyat taraqqiyotiga va davlat
siyosatiga ta’sir ko‘rsata oladigan kuchli vositaga aylangan. Biroq har bir kuch bilan birga
mas’uliyat ham keladi. OAV vakillari – bu nafaqat haqiqatni aytuvchilar, balki xalq ishonchini
yelkalarida ko‘tarib boruvchilardir. Har bir chiqish, har bir maqola, har bir lavha – bu tarix uchun
yozilayotgan izdir, haqiqat nomidan yozilayotgan haqiqatdir. Shu bois, so‘z erkinligi – bu xalqga
xizmat qilish, jamiyatda ijobiy o‘zgarishlar qilish, adolatni tiklash va haqiqatni yoritishdek
muqaddas vazifadir. Bu erkinlik, Konstitutsiya orqali bizga ishonib topshirilgan imkoniyat emas,
balki har birimiz bajarishga majbur bo‘lgan burchdir. Bugungi kunda OAV davlat va xalq
o‘rtasidagi eng muhim vosita, jamiyat vijdoni va adolat timsolidir. Uni asrash, rivojlantirish va uni
mas’uliyat bilan boshqarish esa har birimizning fuqarolik vazifamizdir.
So‘z erkinligi faqat bugungi kunning emas, balki kelajak avlodlar taqdirini belgilovchi
asosiy omillardandir. Bugun biz so‘z erkinligi, axborotga erkin kirish huquqi, jurnalistlarning
xavfsizligi va OAV erkin faoliyati haqida gapirar ekanmiz, aslida ertangi jamiyatimizning
intellektual poydevorini barpo etayapmiz.
Aprel, 2025-Yil
640
Har bir yosh jurnalist, har bir bloger yoki oddiy fuqaro o‘z fikrini erkin ifoda etish orqali
nafaqat o‘z pozitsiyasini bildiryapti – u jamiyatga fikrlash, tanqid qilish va yaxshilanishga intilish
madaniyatini olib kirmoqda. Bugun boshlangan bir maqola, efirga uzatilgan bir lavha yoki ijtimoiy
tarmoqlardagi oddiy status ertaga muhim qarorlar, chuqur islohotlar va dolzarb o‘zgarishlarga
sabab bo‘lishi mumkin.
Bu jarayonda OAV faqat kuzatuvchi emas – u ishtirokchi, o‘zgarishlar lokomotivi.
Shuning uchun har bir so‘z, har bir e’lon qilingan axborot mas’uliyat bilan, haqiqatga
tayanib va xalq ishonchini qozonish niyatida berilishi shart.
Bugun biz axborot asrida yashayapmiz. Har bir xabar, har bir so‘z, har bir fikr nafaqat
qalblarga, balki jamiyat ongi va kelajagiga ham ta’sir qilmoqda. Shunday bir sharoitda so‘z
erkinligi – bu oddiy huquq emas, balki ulkan javobgarlik, yuksak mas’uliyat, teran fikrlash
madaniyatidir. O‘zbekiston konstitutsiyasi va tegishli qonunlar bilan so‘z erkinligi muqaddas
qadriyat sifatida e’tirof etilgan. Lekin bu erkinlik – yolg‘onni haqiqatdek ko‘rsatish,
manipulyatsiya qilish, yoki shaxs sha’ni va qadriyatlariga tajovuz qilish degani emas.
Bu erkinlik – fikr bildirish orqali ijobiy o‘zgarish qilish, jamiyatni uyg‘otish, haqiqatni
himoya qilish imkoniyatidir. Bugun yurtimiz yoshlari qo‘lida qudratli qurol – axborot bor. Endi
bu axborotni qanday ishlatish – xalq dardi bilan yashashmi yoki tumanli provokatsiyalarda
yo‘qolib ketishmi – bu tanlov yoshlarning o‘z qo‘lida. So‘z erkinligi degani – istagancha so‘kish,
tanqid qilish, ayblash emas. So‘z erkinligi – haqiqatni og‘riq bilan aytish, rost so‘z bilan jamiyatni
tuzatish, fikr orqali jamiyatga nur sochish demakdir. Yoshlarga kerak bo‘lgan narsa – ma’naviyatli
fikr, huquqiy tafakkur, ijtimoiy mas’uliyat. Chunki bugun so‘z bilan qurilgan jamiyat, ertaga
e’tiqod, madaniyat va taraqqiyotning asosiga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
2.
3.
4.
5.
