ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1548
JISMONIY MASHQLAR YORDAMIDA O‘QUVCHILARDA STRESS VA
CHARCHOQLIKNI KAMAYTIRISH USULLARI
Dusanov Shuxrat Abdirazakovich
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Jismoniy madaniyat kafedrasi o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15305502
Annotatsiya.
Ushbu maqolada jismoniy mashqlarning talabalarda stress va charchoqlik
darajasini kamaytirishdagi ahamiyati ilmiy-nazariy va amaliy asosda yoritilgan. Hozirgi zamon
talabalari o‘qish yuklamasi, ma’naviy-psixologik bosim va kamharakat turmush tarzidan kelib
chiqib, ko‘p hollarda ruhiy zo‘riqish va charchash holatlariga duch kelishmoqda. Tadqiqotda
jismoniy mashqlarning asab tizimi faoliyatiga ijobiy ta’siri, e’tibor va ruhiy holatni
barqarorlashtirishdagi o‘rni, shuningdek, dars jarayonlarida va darsdan tashqari faoliyatda
ularni qo‘llash usullari o‘rganilgan. Maqola institut o‘qituvchilari uchun amaliy ahamiyatga
ega bo‘lib, stressni kamaytirish bo‘yicha samarali pedagogik yondashuvlar va jismoniy tarbiya
vositalarini qo‘llash mexanizmlarini taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
jismoniy mashqlar, stressni kamaytirish, charchoqlik, talaba salomatligi,
psixologik barqarorlik, jismoniy tarbiya, institut talabalari.
СПОСОБЫ СНИЖЕНИЯ СТРЕССА И УСТАЛОСТИ У СТУДЕНТОВ С
ПОМОЩЬЮ ФИЗИЧЕСКИХ УПРАЖНЕНИЙ
Аннотация.
В данной статье рассматривается роль физических упражнений в
снижении уровня стресса и усталости у студентов. Анализируются психологические и
физиологические аспекты воздействия физических нагрузок на общее самочувствие
обучающихся. Подчеркивается важность регулярной двигательной активности в
формировании устойчивости к стрессу, укреплении нервной системы и улучшении
учебной активности. Также приводятся практические рекомендации по внедрению
физических упражнений в повседневную жизнь студентов, особенно в условиях
возрастающих учебных нагрузок и ограниченной подвижности. Результаты
подтверждают, что физическая культура является эффективным средством
стабилизации психоэмоционального состояния обучающихся.
Ключевые слова:
физические упражнения, снижение стресса, усталость, здоровье
студентов, психоэмоциональное равновесие, физическое воспитание, студенты вуза.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1549
WAYS TO REDUCE STRESS AND FATIGUE IN STUDENTS THROUGH PHYSICAL
EXERCISE
Abstract.
This article explores the role of physical exercises in reducing stress and
fatigue among university students. It analyzes both psychological and physiological effects of
physical activity on the general well-being of learners. The study emphasizes the importance of
regular physical movement in enhancing stress resilience, strengthening the nervous system, and
improving academic performance. It also provides practical recommendations for integrating
physical exercises into students' daily routines, especially amid increasing academic demands
and sedentary lifestyles. The findings confirm that physical education is an effective method for
stabilizing the psycho-emotional state of learners.
Keywords:
physical exercises, stress reduction, fatigue, student health, psycho-emotional
balance, physical education, university students.
Kirish
Bugungi tezkor rivojlanayotgan hayot sharoitida o‘quvchilar jismoniy va ruhiy bosim
ostida bo‘lib, bu holat ularning salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ta’lim jarayonida bilim
yuklamasining ortishi, darsdan tashqari mashg‘ulotlar, imtihonlarga tayyorgarlik va kundalik
tashvishlar o‘quvchilarning ruhiy holatida stress va charchoqlik holatlarini keltirib chiqarmoqda.
Bu esa o‘z navbatida ularning e’tibor, xotira va o‘zlashtirish qobiliyatini susaytiradi.
Aynan shu jarayonda jismoniy mashqlar asosiy yordamchi vosita sifatida ko‘zga
tashlanadi. Jismoniy faollik faqatgina tana harakatlaridan iborat bo‘lmasdan, balki insonning
psixologik holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mashqlar paytida organizmda endorfinlar ajralib
chiqadi, bu esa kayfiyatni ko‘taradi, stressni kamaytiradi va o‘zini yaxshi his qilishga yordam
beradi. Shu sababli, jismoniy mashqlarni ta’lim jarayonining bir qismi sifatida tizimli ravishda
tashkil etish o‘quvchilarning ruhiy va jismoniy salomatligini mustahkamlashda muhim omil
hisoblanadi. Mazkur ilmiy-uslubiy ishda jismoniy mashqlar orqali stress va charchoqlikni
kamaytirish usullari yoritilib, amaliy tavsiyalar bilan boyitiladi. Shuningdek, ta’lim
muassasalarida jismoniy faollikni oshirishning samarali shakllari, mashg‘ulot turlarining
psixologik foydasi va o‘quvchilar organizmiga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. O‘rganilgan
metodlar jismoniy tarbiya darslarini yanada mazmunli, o‘quvchining ehtiyojiga mos va samarali
tashkil etishda asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Zamonaviy ta’lim muhitida o‘quvchilar tobora
ko‘proq psixologik bosim ostida qolmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1550
Dars yuklamalarining ko‘pligi, baholash tizimidagi raqobat, ota-onalarning kutgan
natijalari va jamiyatdagi umidlar – bularning barchasi o‘quvchi shaxsida ruhiy bosim va
charchoqlikni keltirib chiqaradi. Ta’lim beruvchi sifatida men kuzatganimdek, o‘quvchilarning
ruhiy holati ularning umumiy faolligiga bevosita ta’sir qiladi. Bunday holatlarda jismoniy
mashqlar stressni kamaytirishda eng oddiy, ammo eng samarali vositalardan biri sifatida o‘zini
namoyon qiladi. Jismoniy mashqlar organizmda “baxt gormoni” sifatida tanilgan endorfin,
serotonin va dopamin moddalari ajralib chiqishiga sabab bo‘ladi. Ushbu kimyoviy moddalar
kayfiyatni ko‘taradi, asab tizimini tinchlantiradi va insonning o‘zini yaxshi his etishiga
ko‘maklashadi. Misol uchun, oddiy ertalabki badantarbiya mashqlari orqali o‘quvchilarda kun
davomida energiya, ishtiyoq va ijobiy emotsiyalar paydo bo‘lishini ko‘rish mumkin. Bu esa
ularning o‘quv jarayonidagi faolligini oshiradi.
Shu sababli, jismoniy tarbiya fani o‘qituvchisi sifatida darslarimda nafaqat sport
texnikalarini o‘rgatishga, balki o‘quvchilar bilan ruhiy sog‘liq haqida suhbatlashishga ham
ahamiyat beraman. Mashqlarni bajarish davomida chuqur nafas olish, bosqichma-bosqich
bo‘shashish usullarini qo‘llayman. Ayniqsa, statik mashqlar (masalan: yoga elementlari,
cho‘zilish mashqlari) va dinamik harakatlar (yugurish, jismoniy o‘yinlar) o‘quvchilarning ruhiy
tarangligini pasaytirishda yaxshi samara beradi. Ahamiyatli jihati shundaki, stress faqat katta
yoshdagi insonlarga xos holat emas. Aksincha, hozirgi zamon bolalari va o‘quvchilari
yoshligidan turli bosimlar ostida bo‘lishadi. Ba’zilarida ijtimoiy tarmoqlardagi salbiy ta’sirlar,
boshqalarida esa uy sharoitidagi muammolar ruhiy holatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday
paytda o‘quvchi o‘zini qanday tutishini bilmaydi va bu uning intizomi, diqqat-e’tibori va hatto
sog‘lig‘iga ta’sir qilishi mumkin. Mashqlar orqali bunga yechim topish mumkin. Misol uchun,
tanaffus paytlarida qisqa harakatli o‘yinlar tashkil etish, harakatli dars uslublarini kiritish yoki
haftalik sport mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilarda ko‘tarinki kayfiyat va faol ruhiy holatni
ta’minlash mumkin. Har bir mashg‘ulot oldidan va keyin qisqa suhbat o‘tkazish, mashqni
bajargan paytdagi his-tuyg‘ularni o‘rganish ham ularda o‘zini anglash, his-tuyg‘ularini ifoda
qilish ko‘nikmasini shakllantiradi. Jismoniy mashqlar shunchaki mushaklarni mustahkamlash
vositasi emas – bu ruhiy muvozanatni tiklovchi, insonni o‘z tanasini his etishga, ongini
tozalashga va o‘ziga ishonchini tiklashga yordam beruvchi vosita hamdir. Mening amaliy
faoliyatimda shunday holatlar bo‘lganki, o‘quvchi sinfdoshlar bilan janjal qilgan, darslarda
passiv bo‘lgan, ammo jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida faollashgan. Bu orqali u o‘zini ochib
bera boshlagan va stressdan chiqish imkonini topgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1551
O‘quvchilarda stressni kamaytirish uchun quyidagi amaliy yondashuvlar samarali:
Kundalik harakat – har kuni kamida 15-20 daqiqa mashq qilish (ertalabki badantarbiya
yoki tanaffusdagi faol o‘yinlar). Musobaqa elementlari – sog‘lom raqobat ruhini uyg‘otadigan
jismoniy o‘yinlar stressni ijobiy kuchga aylantiradi. Dam olish va bo‘shashish –
mashg‘ulotlardan so‘ng qisqa meditativ dam olish (chuqur nafas olish, bo‘shashish usullari) asab
tizimini tinchlantiradi. Ko‘ngillilik – o‘quvchining o‘z istagi bilan harakatda bo‘lishi stresssiz,
samimiy muhit yaratadi. Maktab yoki institut muhitida jismoniy faollikni oshirish ta’lim sifatiga
ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ruhiy barqarorlikka ega o‘quvchi o‘z ustida ishlaydi, bilimni
tezroq o‘zlashtiradi, jamoada ishlashga moyil bo‘ladi. Shuning uchun jismoniy tarbiya darslarini
faqat “mashq bajarish” emas, balki har tomonlama salomatlikni mustahkamlash, xususan, ruhiy
farovonlikni oshirish vositasi sifatida qarashimiz lozim.
Xulosa
To‘g‘risini aytganda, hayotda hamma vaqt tinchlik va osoyishtalik bo‘lmaydi. Katta-
kichik deganiga qaramay, har kimning o‘z tashvishi, o‘z dardi bor. O‘quvchilarning esa tashqi
tomondan kulib yurishi, ichida hech qanday og‘irlik yo‘q degani emas. Bu mavzuni o‘qib, yana
bir bor tushundimki, jismoniy mashqlar faqat salomatlik uchun emas, ruhimizni, ichki
holatimizni ham sog‘lomlashtiradi. Ayniqsa, o‘quvchilarning charchoq va stressini
yengillashtirishda bu oddiy mashqlar juda katta yordam berar ekan. O‘zim ham o‘qituvchi
sifatida bu usullarni ko‘proq qo‘llashga harakat qilaman.
Chunki har bir bolani sog‘lom, faol va xotirjam ko‘rish – biz o‘qituvchilarning eng katta
maqsadi. Agar har bir darsda, har bir mashg‘ulotda birgina o‘quvchining ko‘nglida yengillik
uyg‘otsak, bu ham katta yutuqdir. Shu bois, jismoniy mashqlarni stressdan qutulish uchun eng
qulay va tabiiy yo‘l deb hisoblayman. Uni to‘g‘ri yo‘naltira olsak, natijasi nafaqat sog‘liq, balki
qalb farovonligi ham bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Yo‘ldoshev Sh.A. Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi va metodikasi. 252 b.
2.
G‘ofurov R.X. Psixologiya asoslari.– 198 b.
3.
Ochilov A.M. Sport pedagogikasi va o‘quvchilar sog‘lig‘i. 164 b.
4.
Tursunov B.I. Maktab o‘quvchilarining jismoniy faolligini oshirish orqali stressni
kamaytirish yo‘llari Pedagogika va psixologiya ilmiy-amaliy jurnali. 2022. B. 44,49.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1552
5.
Shamsiyeva N.O. Jismoniy mashqlar va ruhiy salomatlikning o‘zaro bog‘liqligi “Ilm-fan
va taraqqiyot yo‘lida” respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. B. 102,106.
6.
Raxmatov A.A. Sog‘lom turmush tarzi asoslari. 210 b.
7.
Usmonova D.A. Yoshlarning jismoniy va ruhiy holatini muvozanatga keltirishda
sportning roli B. 88,92.
