ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1624
SALJUQIYLAR DAVLATIDA HARBIY BOSHQARUVNING IMPERIYALASHGAN
TIZMI
Baybajonova Dildora
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti 2-bosqich talabasi.
Abdullayev U.O.
Ilmiy rahbar: T.f.n dots.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15306224
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Saljuqiylarning
harbiy boshqaruv tizimi
va
imperiyalashgan tuzilmasi nafaqat musulmon dunyosining, balki butun Yaqin Sharqning ijtimoiy,
siyosiy va iqtisodiy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Maqolada Saljuqiylar davlati misolida
harbiy boshqaruvning imperiyalashgan tizimi va uning asosiy jihatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Sulton, Amirlar, Beglar, Sarkardalar, Jangovar birliklar, Dastlabki
Taktikalar.
THE IMPERIALIZED SYSTEM OF MILITARY ADMINISTRATION IN THE SELJUK
STATE
Abstract.
In this article, the military administration system and the imperial structure of
the Seljuks had a significant impact on the social, political and economic life of not only the
Muslim world, but also the entire Middle East. The article analyzes the imperialized system of
military administration and its main aspects using the example of the Seljuk state.
Keywords:
Sultan, Emirs, Begs, Generals, Combat units, Initial Tactics.
ИМПЕРИАЛИЗИРОВАННАЯ СИСТЕМА ВОЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ В
ГОСУДАРСТВЕ СЕЛЬДЖУКИДОВ
Аннотация.
В данной статье рассматривается военная система правления и
имперская структура Сельджуков, оказавшая значительное влияние на социальную,
политическую и экономическую жизнь не только мусульманского мира, но и всего
Ближнего Востока. В статье анализируется имперская система военного правления и ее
основные аспекты на примере государства Сельджуков.
Ключевые слова:
султан, эмиры, беки, генералы, боевые отряды, первоначальная
тактика.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1625
KIRISH
Saljuqiylar davlati (XI-XII asrlar) musulmon dunyosida va O‘rtadagi Osiyo tarixida
muhim o‘rin tutgan davlatlardan biri hisoblanadi. Saljuqiylar o‘zlarining harbiy muvaffaqiyatlari
va siyosiy tashkilotlari orqali keng hududlarga ega bo‘lgan ulkan imperiya barpo etganlar. Bu
davrda Saljuqiylarning harbiy boshqaruv tizimi va imperiyalashgan tuzilmasi nafaqat musulmon
dunyosining, balki butun Yaqin Sharqning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy hayotiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatdi. Maqolada Saljuqiylar davlati misolida harbiy boshqaruvning imperiyalashgan tizimi
va uning asosiy jihatlari tahlil qilinadi.
Saljuqiylar, turkmanlar oilasidan kelib chiqqan va XI asrda Buyuk Seljuklar davlatining
asoschilariga aylangan urug’dir. Ular dastlab Xorazm va Movarounnahr hududlarida yashab,
1037-yilda Buyuk Seljuklar davlatini tashkil etganlar. Davlat boshqaruvi dastlab feodal tizimga
asoslangan bo‘lib, harbiy boshqaruvning markazi Sultonlikka asoslangan. Saljuqiylarning
o‘zgaruvchan imperiyalashgan tizimi siyosiy va harbiy boshqaruvning murakkab tizimlarini
yaratgan.
Saljuqiylarning harbiy boshqaruvi, asosan, turk feodalizmiga asoslangan edi. Harbiy
tizimning ierarxik tuzilmasi quyidagi asosiy qismalardan iborat bo‘lib, har biri o‘ziga xos
vazifalarni bajarardi:
Sulton:
Sulton Saljuqiylar davlatining oliy harbiy va siyosiy rahbari hisoblanardi.
Ularning
boshqaruvi
ostida,
harbiy
boshqaruvning barcha jabhalari to‘liq
markazlashtirilgan edi. Saljuqiylar sultoni hududlarni boshqarishda, harbiy strategiyani
belgilashda va qo‘shinlarni tashkil etishda hal qiluvchi rol o‘ynardi.
Amirlar:
Sultonning yuqori darajali harbiy rahbarlari bo‘lib, ular asosan viloyatlar va
hududlarni boshqarishdi. Amirlar, o‘zlariga bo‘ysunadigan hududlarda sultonning siyosiy va
harbiy vakolatlarini amalga oshirishar edi.
Beglar:
Beglar — harbiy boshlovchilar bo‘lib, ularning boshqaruvida kichik hududlar
yoki shaharlardagi jangovar birliklar joylashgan edi. Beglar ko‘pincha amirlar tomonidan
tayinlanib, ularning vazifasi harbiy qo‘mondonlikni amalga oshirish edi.
1
Sarkardalar:
Sarkardalar — qo‘shin rahbarlari bo‘lib, ular frontda jangovar
operatsiyalarni boshqarishardi. Harbiy boshqaruvda, sarkardalar o‘zlarining jangovar tajribalari
va strategik fikrlash qobiliyatlari bilan ajralib turishardi.
2
1
Sh. R. Rizaev - "O’rta Osiyo Tarixi" (Birinchi jild) “Sharq”, T-1995. 19-bet.
2
M. T. Tursunov - "Saljuqiylar davlati tarixi" – “Sharq”, T-1999. 8-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1626
Saljuqiylar davlati harbiy tizimi feodal tizimga asoslangan bo‘lib, qo‘shinlarning
ko‘pchiligi feodal lardan tashkil topgan. Feodal boshqaruvchilar qo‘shinlarning asosan
poytaxtdan uzoqda bo‘lgan qismlarida boshqaruvni amalga oshirganlar. Bu tizim, bir tomondan,
mamlakatning tez kengayishiga yordam berdi, boshqa tomondan, markaziy hukumatning
zaiflashishiga sabab bo‘ldi.
Saljuqiylarning imperiyalashgan tizimi asosan qudratli harbiy tashkilotlar va boshqaruv
tuzilmalaridan iborat edi. Bu tizim davlatni kengaytirishda va uzoq hududlarni boshqarishda
muhim rol o‘ynagan. Saljuqiylarning imperiyalashgan tizimi quyidagi asosiy xususiyatlarga ega
edi:
Saljuqiylar davlati markaziy boshqaruv tizimiga ega bo‘lib, sultonlar va ularning amirlari
o‘rtasidagi markazlashgan hokimiyat tuzilmalari harbiy va siyosiy boshqaruvning
samaradorligini ta’minladi. Bu tizimning ustunligi shundaki, davlatning harbiy va iqtisodiy
resurslari markazdan boshqarilgan.
Saljuqiylar davlati turli viloyatlar va mintaqalardan tashkil topgan bo‘lib,
imperiyalashgan tizim orqali bu hududlar yagona siyosiy birlikka birlashdi. Boshqaruvning
markazlashuvi, davlatning ichki birligini saqlashga va tashqi tahdidlarga qarshi kurashishning
samarali usuliga aylangan.
Saljuqiylar davlati harbiy tizimida bir nechta asosiy elementlar mavjud edi:
a) Jangovar birliklar:
Saljuqiylar qo‘shinlari turli xil jangovar birliklardan tashkil topgan edi. Asosiy jangovar
birliklar piyodalar, otliqlar va arbaletchilar edi. Saljuqiylar armiyasi ko‘pincha harbiy ustaligi
yuqori bo‘lgan turkmanlar, turklar va boshqa musulmon xalqidan tashkil topgan.
3
b) Sarkardalik va Strategiya:
Saljuqiylarning jangovar strategiyasi ko‘pincha o‘z qo‘shinlarini tarqatib, dushman
qo‘shinini chalg’itish va keyin bir nuqtada jahonni tezda qamrab olishga asoslangan edi. Bu
turdagi jangovar taktikalar Saljuqiylarga ko‘plab janglarda g’alaba qozonishga yordam berdi.
4
c) Dastlabki Taktikalar:
Saljuqiylar o‘z qo‘shinlarini tashkil etishda jangovar ustalikni yuqori baholashgan.
5
Ular
dushmanlarni chalg’itish va raqibning zaif tomonlarini aniqlashda ustalikka ega edilar.
3
S. I. Daminov -"Islomiy Harbiy Tizim va Saljuqiylar" – “Sharq”, T-2005. 3-bet.
4
M. A. Imomov - "Saljuqiylar davlati va uning madaniyati" – “Sharq”, T-2011. 11-bet.
5
O. M. Sayfutdinov - "O’rta asrlar O’rta Osiyosining siyosiy tarixi" – “Sharq”, T-2001. 23-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1627
Saljuqiylarning jangovar taktikalari tezkor harakat va to‘satdan hujum qilishga
asoslangan edi. Saljuqiylar harbiy kuchni shakllantirishda iqtisodiy resurslarni jalb etishning
muhim rolini o‘ynaganlar. Zaharli yerlar, soliqlar va bojxona tizimi yordamida davlat iqtisodiyoti
mustahkamlandi va harbiy harajatlar qoplanib turdi. Bu esa Saljuqiylarga katta qo‘shinlar
yaratishga imkon berdi.
Saljuqiylar davlati O‘rtadagi Osiyo, Fors, Misr va boshqa mintaqalarda madaniy va
iqtisodiy integratsiya jarayonlarini boshladi. Bu integratsiya imperiyalashgan tizimning
mustahkamlanishiga xizmat qildi va davlatning turli xalqlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni
kuchaytirdi.
XULOSA
Saljuqiylar davlati harbiy boshqaruv va imperiyalashgan tizimi orqali o‘zining
mustahkam siyosiy va ijtimoiy tuzilmasini yaratdi. Markazlashgan boshqaruv, iqtisodiy
resurslarning samarali boshqarilishi, va feodal tizimning o‘zaro bog’lanishi Saljuqiylarga keng
hududlarni boshqarishda yordam berdi. Saljuqiylarning imperiyalashgan tizimi ularning kuchli
davlat va madaniyat yaratishda asosiy omil bo‘ldi. Saljuqiylar davlatining muvaffaqiyati,
ayniqsa, harbiy tizim va imperiyalashgan boshqaruvning mukammalligi bilan bog’liq bo‘lib, ular
O‘rtadagi Osiyo va uning atrofidagi hududlarga katta ta’sir ko‘rsatdi.
REFERENCES
1.
Sh. R. Rizaev
- "O‘rta Osiyo Tarixi" (Birinchi jild) “Sharq”, T-1995.
2.
M. T. Tursunov
- "Saljuqiylar davlati tarixi" – “Sharq”, T-1999.
3.
O. M. Sayfutdinov
- "O‘rta asrlar O‘rta Osiyosining siyosiy tarixi" – “Sharq”, T-2001.
4.
S. I. Daminov
-"Islomiy Harbiy Tizim va Saljuqiylar" – “Sharq”, T-2005.
5.
M. A. Imomov
- "Saljuqiylar davlati va uning madaniyati" – “Sharq”, T-2011.
