2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
602
O`ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SO`ZLARNI TURKUMLARGA AJRATISH
MASALALARI
Shodiyeva Gulrux
Fardu, mustaqil izlanuvchisi.
g.n.shodiyeva@pf.fdu.uz
ORCID ID: 0000-0003-2190-5741
https://doi.org/10.5281/zenodo.15295096
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida so‘zlarni turkumlarga ajratish
masalalari lingvistik yondashuv asosida tahlil qilinadi. So‘z turkumlari tasnifining shakllanishi,
tarixiy taraqqiyoti va zamonaviy tadqiqotlar natijasida vujudga kelgan tamoyillar – ikki til misolida
qiyosiy o‘rganiladi. Ingliz va o‘zbek tillarida so‘z turkumlarini aniqlashda qo‘llaniladigan
semantik, morfologik va sintaktik mezonlarning o‘xshash va farqli jihatlari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
so‘z turkumlari, tasnif, o‘zbek tili, ingliz tili, semantik mezon, morfologik
tamoyil, sintaktik belgi.
KIRISH
Til - inson tafakkurining eng yuksak ifodasidir. Tilshunoslikning eng qadimgi va eng dolzarb
muammolaridan biri bu — so‘zlarni turkumlarga ajratish masalasidir. Til qurilishi va uning ichki
tizimlarini aniqlashda so‘z turkumlari asosiy o‘rinni egallaydi. Xususan, o‘zbek va ingliz tillarida
so‘zlarning turkumlarga ajratilishida o‘ziga xos tamoyillar, tarixiy taraqqiyot yo‘llari va zamonaviy
tadqiqotlar mavjud. Bugungi kunda so‘zlarni to‘g‘ri turkumlarga ajratish sun‘iy intellekt,
tarjimashunoslik va kognitiv tilshunoslik kabi sohalar uchun ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Olimlarning tadqiqotlariga tayangan holda, ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi
so‘zlarni turkumlarga ajratish masalalari qiyosiy va tizimli ravishda yoritiladi.
ASOSIY QISM
O‘zbek va ingliz tillarida so‘zlarni turkumlarga ajratish tarixiga nazar tashlar ekanmiz,
avvalo qadimiy tilshunoslikda bu masalaga qanchalik katta e'tibor qaratilganini ko‘ramiz. Qadimgi
hind tilshunosligida ot, fe‘l va yordamchilar asosiy so‘z turkumlari sifatida ajratilgan bo‘lsa, arab
va yunon tilshunosligida ham shunga o‘xshash tasniflar mavjud bo‘lgan. O‘zbek tilshunosligida esa
bu masalalar Fitrat, Abdurauf Fitrat, Ulug‘ Tursunov, Ayyub G‘ulomov kabi olimlar tomonidan
chuqur o‘rganilgan [2].
O‘zbek tilida so‘zlarni turkumlarga ajratish asosan leksik-semantik, morfologik va sintaktik
tamoyillarga asoslanadi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
603
So‘zning qanday ma‘noni anglashi, qanday grammatik shaklga ega ekani va gapdagi
funksiyasi e’tiborga olinadi. Masalan, "kitob", "do‘st", "umid" so‘zlari ot so‘z turkumiga mansub,
chunki ular mavjudot va hodisalarni anglatadi hamda gapda ega yoki to‘ldiruvchi vazifasini
bajaradi.
Ingliz tilida esa so‘zlarni turkumlarga ajratishda distributiv, sintaktik va morfologik belgilar
yetakchilik qiladi. Ingliz tili analitik til bo‘lgani sababli, so‘zlarning gapdagi o‘rni va funksiyasi —
ularning qaysi turkumga mansubligini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, "teacher"
(o‘qituvchi) ot, "beautiful" (chiroyli) sifat, "quickly" (tezda) ravish sifatida belgilanadi.
Ikkala tilda ham so‘zlarning ma‘nosi va shakli ularning qaysi turkumga mansubligini
aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, ingliz tilida bir so‘z turli kontekstlarda turli so‘z turkumiga
mansub bo‘lishi mumkin (masalan, "work" — ot sifatida "ish", fe‘l sifatida "ishlamoq"). O‘zbek
tilida bunday hodisalar kamroq uchraydi, chunki morfologik shakllar ko‘proq aniq.
So‘zlarni turkumlarga ajratish faqatgina morfologik belgilar asosida emas, balki leksik-
semantik va sintaktik xususiyatlarning o‘zaro ta’siri asosida amalga oshiriladi. Shu boisdan, hozirgi
zamon tilshunosligida so‘zlarni turkumlarga ajratish — ko‘p qirrali, kompleks yondashuvni talab
qilmoqda.
Transpozitsiya hodisasi, ya’ni so‘zlarning bir turkumdan ikkinchisiga o‘tishi, ham o‘zbek va
ingliz tillarida uchraydi. Ingliz tilida substantivatsiya (sifat yoki fe‘lning otga aylanishi) va
verbalizatsiya (otning fe‘lga aylanishi) keng tarqalgan. O‘zbek tilida esa bunday hodisalar ko‘proq
grammatik shakl o‘zgarishlari orqali yuzaga keladi.
So‘zlarni turkumlarga ajratish masalasining chuqurroq tahlili, ayniqsa, o‘zbek va ingliz
tillari qiyosida olib qaralganda, bir qator nazariy va amaliy muammolarni ochib beradi.
Tadqiqotlarda ko‘rsatib o‘tilganidek, har ikkala til tizimida so‘zlarning morfologik
o‘zgarishi va ularning sintaktik funktsiyalari bevosita so‘z turkumlariga mansublikni aniqlashda
asosiy o‘rin tutadi. Biroq bu jarayon har bir tilning o‘z grammatik paradigmasiga ko‘ra turlicha
kechadi.
O‘zbek tilida morfologik shakllanishlar tildagi so‘zlarning turkumini aniq belgilab beradi.
Otlar, sifatlar va sonlar yasalishida ham, tuslanishida ham aniq va barqaror affikslar tizimi
mavjud. Masalan, egalik qo‘shimchalari (-im, -ing, -i va h.k.) yoki ko‘plik (-lar) orqali so‘zning
grammatik qiyofasi va turkumi oson aniqlanadi. Ingliz tilida esa, ko‘plab so‘zlar morfologik
jihatdan o‘zgarishsiz qolib, faqat sintaktik kontekstda turkumlanadi. Bu esa ingliz tilini
o‘rganuvchilar uchun ko‘pincha murakkablik tug‘diradi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
604
Qiyosiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida har bir so‘z turkumi o‘ziga xos
grammatik kategoriyalarga ega: otlarda egalik, kelishik, ko‘plik; fe’llarda zamon, mayl, nisbat va
shaxs-kishilik kategoriyalari mavjud. Ingliz tilida esa grammatik kategoriyalar son jihatidan
kamroq: otlarda ko‘plik va egalik, fe’llarda zamon, shaxs va nisbat asosiy ko‘rsatkichlar bo‘lib
xizmat qiladi.
Shuningdek, o‘zbek tilida yordamchi so‘zlar — yuklama, ko‘makchi va bog‘lovchilar —
o‘zlarining mustahkam morfologik va sintaktik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ingliz tilida esa
yordamchi so‘zlar (articles, prepositions, conjunctions) gapdagi joylashuv va vazifaga ko‘ra
aniqlanadi va ular ko‘pincha mustaqil leksik ma’no kasb etmaydi.
Bundan tashqari, Shodiyeva Gulrux Nazir qizining ta’kidlashicha, so‘z turkumlari
o‘rtasidagi chegaralar har doim ham aniq emas. O‘zbek tilida so‘z turkumlarining biridan
ikkinchisiga o‘tish ko‘pincha grammatik ko‘rsatkichlar orqali amalga oshirilsa, ingliz tilida bunday
o‘tish sintaktik va semantik kontekst asosida yuz beradi. Masalan, ingliz tilidagi "love" so‘zi ham
ot, ham fe‘l bo‘lib ishlatilishi mumkin: I love you (men seni sevaman) va Love is important (Sevgi
muhimdir) [1].
Tilshunoslik nazariyalariga ko‘ra, so‘z turkumlari — tilning universal hodisasi bo‘lib, lekin
har bir til bu universallikni o‘zining milliy xususiyatlari asosida namoyon qiladi. Shu nuqtayi
nazardan, o‘zbek va ingliz tillarida so‘zlarni turkumlarga ajratish mezonlari o‘xshash bo‘lsa-da,
ularni belgilovchi grammatik, leksik va sintaktik omillar farqlidir.
Zamonaviy tilshunoslikda, xususan kognitiv va pragmatik yondashuvlar rivojlanishi
natijasida, so‘z turkumlari endilikda faqat grammatik shakl yoki funksiyaga asoslanib emas, balki
so‘zning ma’nodagi o‘zgaruvchanligi, kontekstdagi roli va nutqiy faoliyatdagi dinamikasiga ko‘ra
ham aniqlanmoqda. Bu esa so‘zlarni turkumlarga ajratishning yangi paradigmasini
shakllantirmoqda.
O‘zbek va ingliz tillari qiyosida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turkumlash
tamoyillarini faqat shakl yoki ma’no asosida emas, balki har ikkala mezonning birikmasi sifatida
ko‘rish zarur. Chunki bu ikki til o‘z grammatik qurilishi va semantik sistemalarida o‘zaro tub
farqlarga ega bo‘lsa-da, umumiy tamoyillar nuqtayi nazaridan uyg‘unlik kasb etadi.
Tilshunoslik tarixida so’z turkumlarini nazariy jihatdan tasniflashda boy tajriba mavjud.
Ushbu tajribani o'rganish va undan keyingi izlanishlarda foydalanish ilmiy va amaliy
maqsadlarda ingliz va o’zbek tillarida so’z turkumlarining optimal nazariyasini ishlab chiqishga
yordam beradi. So'zlarning grammatik tasnifi va ularning nutq so’z turkumlariga ajratilishi har bir
tilning grammatik tavsifida uning ajralmas komponenti sifatida kiritilgan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
605
Tillarning lingvistik tizimini va xususan, so’z turkumlarini tavsiflashda u yoki bu
yo'nalishning shakllanishi tilshunoslik fanining rivojlanishi bilan bog'liq. Zero Gak ta’kidlaganidek,
“Har bir tilning oʻziga xosligi, shuning uchun ham, faqat individual xususiyatlarda emas, balki
tilning umumiy va umuminsoniy xususiyatlari unda qanday singanligidadir”. Biz grammatik
ma'nolarni aniqlashning barcha usullarini hisobga olishga asoslangan so'z turkumlari, grammatik
shakllar haqidagi ta'limot deb tushunadigan "umumiy yoki kengaytirilgan morfologiya" atamasining
mazmunini aniqlashtirish kerak. Shunday qilib, turli tizimli tillardagi so’zlarni turkumlarga ajratish
tadqiqotimiz so'zlar sinflarining umumiy grammatik andozalari bilan emas, balki so’z turkumlariga
kontseptual yondashuv bilan belgilanadi. So’z turkumlarining har qanday nazariyasining asosini
ularni aniqlash mezonlari tashkil etadi. Ushbu mezonlar asosida “so’z turkumlari” tushunchasining
ta'rifi tuziladi, ularning tarkibi hamda ana shu ta’rif va tarkibga ko’ra tilning lug'at tarkibini
taqsimlash belgilanadi. So’zlarni turkumlarga ajratishdagi kategoriyalarning soni hamda ustuvorligi
"so’z turkumlari" tushunchasining talqinini, so'zlarning ajratilgan guruhlarini tubdan o'zgartirishi
mumkin. Hozirgi zamon tilshunosligida so’z turkumlariga so‘zlarning semantik, morfologik va
sintaktik xususiyatlari haqida ma’lumot to‘plovchi tushunchalar sifatida qarash tobora rivojlanib
bormoqda. Biroq, so’z turkumlarining tabiati hamda mohiyati haqidagi savol qizg'in ilmiy
munozaralar mavzusi bo'lib qolmoqda, chunki so’z turkumlarining ko'p yoki kam umumiy qabul
qilingan ta'rifi so'zlarni tasniflashda bir-biriga mutlaqo zid bo'lgan, ba'zan hatto o'zaro bog'liq
bo'lgan xususiyatlar va jihatlarni o'z ichiga oladi. Ko'pincha bu belgilarni yagona bir denominatorga
keltirish mumkin emas. Bundan shuni xulosa qilish mumkinki, so’z turkumi haqida gap ketganda,
iloji boricha ko'proq birliklarning kategoriyalari va xususiyatlarini hisobga olgan holda, ulardan biri
asosiy sifatida tanlab olinishi nazarda tutiladi, bu esa, bir emas balki turli lingvistik yo'nalishlarga
asoslanadi.
XULOSA VA MUNOZARA
O‘zbek va ingliz tillarida so‘zlarni turkumlarga ajratish masalasi — tilshunoslikning doimiy
dolzarb va chuqur tadqiq etilayotgan sohasi hisoblanadi. Har ikkala tilda so‘zlarni tasniflashda
semantik, morfologik va sintaktik mezonlarga asoslaniladi, biroq ularning har birida bu
tamoyillarning ustuvorligi va ifodalanishi o‘ziga xos. Ingliz tilida distributiv va sintaktik omillar
yetakchi o‘rin tutadi, o‘zbek tilida esa morfologik shakllarning barqarorligi asosiy rol o‘ynaydi.
So‘z turkumlarining aniqlanishi va tasnifi masalasini qiyosiy-tahliliy usulda o‘rganish ikki
til grammatikasi o‘rtasidagi o‘xshashlik va tafovutlarni aniqlash imkonini beradi. Ushbu tadqiqotlar
esa, o‘z navbatida, tarjimashunoslik, til o‘rgatish va sun‘iy intellekt sohalarida muhim ahamiyat
kasb etadi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
606
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Shodiyeva G.N. O‘zbek va ingliz tilida so‘z turkumlari tasnifi va transpozitsiyasi. Farg‘ona:
Farg‘ona davlat universiteti, 2024.
2.
Fitrat A. "O‘zbek tili grammatikasi". Toshkent, 1927.
3.
Jespersen O. "The Philosophy of Grammar". London, 1924.
4.
Sossyur F. de. "Umumiy tilshunoslik kursi". Toshkent, 2000.
5.
Vinogradov V.V. "Russkiy yazik (grammatika)". Moskva, 1947.
